| YouTube Channel

क्षुतं (kSutaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्षुतं,
क्ली,
 (क्षु शब्दे क्षुते च + भावे क्तः ।) ना-सिकाभिघातजन्यसशब्दवायुनिःसरणम् । हाँचीइति भाषा । तत्पर्य्यायः । क्षुत् २ क्षवः ३ ।इत्यमरः । २ । ६ । ५२ ॥
क्षुता ४ छिक्का ५क्षवथुः ६ क्षुतः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥
हञ्छिः८ । इति जटाधरः ॥
* ॥
तस्य शकुनानि यथा, --“अथ क्षुताख्यं शकुनं क्रमेणमहाप्रभावं प्रतिभावयामः ।नश्यन्ति यस्माच्छकुनाः समस्तामृगाधिनाथादिव वन्यसत्त्वाः ॥
सर्व्वस्य सर्व्वत्र च सर्व्वकालंक्षुतं न कार्य्यं क्वचिदेव शस्तम् ।यातुः क्षुते तेन न किञ्चिदेवकुर्य्यात् क्षुतं प्राणहरञ्च गन्तुः ॥
निषेधमग्रेऽक्षिणि दक्षिणे चधनक्षयं दक्षिणकर्णदेशे ।तत् पृष्ठभागे कुरुतेऽर्थवृद्धिंक्षुतं कदाचित् शुभमादधाति ॥
भोगाय वामश्रवणस्य पृष्ठेकर्णे च वामे कथितं जयाय ।सर्व्वार्थलाभाय च वामनेत्रेजातं क्षुतं स्यात् क्रमशोऽष्टधैव ॥
क्रमान्निषेधं गमनस्य विघ्नंकलिं समृद्धिं क्षुतमुग्ररोगम् ।करोति रोगक्षयमर्थलाभंदीप्त्यादिनाशञ्च क्षुतं करोति ॥
प्रागास्य पुंसः परतोऽपरा स्यात्पुनः पुनर्व्वा तत एव जातः ।वृद्धाच्छिशोर्व्वा कफतो हठाद्वाजातं क्षुतं केऽपि वदन्ति सत्यम् ॥
आद्यन्तयोर्न स्वजने प्रशस्तक्षुतं प्रशंसन्ति न भोजनादौभवेत् कथञ्चिद्यदि भोजनान्तेभवेत्तदाग्रे न हि भोज्यलाभः ॥
आदौ क्षुतञ्चेत् शकुनैस्ततः किंजातानजातान् शकुनान्निहन्ति ।क्षुतं क्षणेनात्र न संशयोऽस्मिन्प्रयोजने यत्नकृतेऽपि जातम् ॥
क्षुतं क्षणात्तद्विनिहन्त्यवश्यंकार्य्यात्मकेनापि मनागपीदम् ॥
तस्मादुपेक्ष्यं न विचक्षणेनक्षुतं यतश्चाशु फलं विधत्ते” ॥
इति वसन्तराजशाकुने क्षुत्प्रकरणं तृतीयम् ॥
अपि च ।“छिक्काया लक्षणं वक्ष्ये लभेत् पूर्व्वे महाफलम् ।आग्नेये शोकसन्तापौ दक्षिणे हानिमाप्नुयात् ॥
नैरृत्ये शोकसन्तापौ मिष्ठान्नञ्चैव पश्चिमे ।अन्नं प्राप्नोति वायव्ये उत्तरे कलहो भवेत् ।ईशाने मरणं प्रोक्तं प्रोक्तं छिक्काफलाफलम्” ॥
इति गारुडे ज्योतिश्चक्रे ६० अध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च । वर्षकृत्ये ।“वित्तं ब्रह्मणि कार्य्यसिद्धिरतुला शक्रे हुताशे भयंयाम्यामग्निभयं सुरद्विषि कलिर्लाभः समुद्रालये ।वायव्यां वरवस्त्रगन्धसलिलं दिव्याङ्गना चोत्तरेऐशान्यां मरणं ध्रुवं निगदितं दिग्लक्षणं खञ्जने ॥
ज्येष्ठीरुते क्षुतेऽप्येवमूचुः केचिच्च कोविदाः” ॥
इति ॥
* ॥
क्षुते जीवेति प्रयोगः कर्त्तव्यः । यथा, मदनपारिजातधृतम् ।“जीवेति क्षुवतो ब्रूयात् जीवेत्युक्तस्त्वया सह” ॥
इति ॥
* ॥
“क्षुतोत्पतनजृम्भासु जोवोत्तिष्ठाङ्गुलिध्वनिः ।शत्रोरपि च कर्त्तव्यमन्यथा ब्रह्महा भवेत्” ॥
इति च तिथ्यादितत्त्वम् ॥
* ॥
तस्य शुभजन-कत्वम् । यथा, दाक्षिणात्यास्तु ।“आसने शयने दाने भोजने वस्त्रसंग्रहे ।विवादे च विवाहे च क्षुतं सप्तसु शोभनम्” ॥
अन्यत्र विष्णोरित्यधिकृत्य विष्णुधर्म्मोत्तरम् ।“नामसंकीर्त्तनं नित्यं क्षुतप्रस्खलितादिषु ।वियोगं शीघ्रमाप्नोति सर्व्वानर्थो न संशयः” ॥
इति ॥
* ॥
असंवृतमुखस्य क्षुन्निषेधो यथा, --विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“नासंवृतमुखः कुर्य्याद्धास्यं जृम्भां तथा क्षुतम्” ।इति ॥
* ॥
क्षुते आचमनं कर्त्तव्यं यथा । याज्ञ-वल्क्यः ।“स्नात्वा पीत्वा क्षुते सुप्ते भुक्त्वा रथ्योपसर्पणे ।आचान्तः पुनराचामेत् वासोविपरिधाय च” ॥
इति ॥
* ॥
अशक्तौ स्मृतिः ।“क्षुते निष्ठीविते सुप्ते परिधानेऽश्रुपातने ।कर्म्मस्थ एषु नाचामेद्दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत्” ॥
इति च उद्वाहतत्त्वम् ॥
* ॥
बलिनां सकृत् क्षुतंभवति यथा, --“क्रूरे दक्षिणवक्रा स्याद्बलिनाञ्च क्षतं सकृत्” ।दक्षिणवक्रेति नासाविशेषणम् । इति च गारुडे६६ अध्यायः ॥