क्षीर (kSIra)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 क्षीर n.
  (-रं)
	 1. Water.
	 2. Milk.
	 f.
  (-री) A small shrub (Asclepia rosea
)
also दुग्धिका.
	 2. A tree,  a species of Mimosa,  (M. kauki,  Rox) also
क्षीरिका.
	 3. Gigantic swallow-wort.
	 4. Euphorbia
 several kinds, 
particularly,  E.
  hirta. E.
  thymifolia,  and E.
  chamæsyce.
 E.
  घस् to
eat,  ईरन् Unadi affix
 the fem.  nouns are derived from क्षीर milk.
the plants yielding a milky juice or sap,  upon expression or
incision. 

Capeller Eng

English

 क्षीर॑ n.
  milk (also of plants).

Yates

English

 क्षीर (रं) 1.
n.
  Water
 milk
 fru-
menty.
f.
  (री) Asclepia rosea
or euphorbia
 a mimosa tree.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

idAnIMmArjayiSyAmi 	-	 sent.
  	-	 Somemilkwasspilledbyme.Iwillcleanitupnow.
शोधिने चायकषाये किञ्चित् क्षीरं कृपया योजयतु 	-	 zodhinecAyakaSAyekiJcitkSIraMkRpayAyojayatu 	-	 sent.
  	-	 Pleaseaddlittlemilktothefilteredteadecoction. 
वारिसाम्य 	-	  vArisAmya 	-	 milk
अदिति 	-	  aditi 	-	 f.
  	-	 milk
सुधा 	-	  sudhA 	-	 f.
  	-	 milk
सूम 	-	  sUma 	-	 m.
  	-	 milk
अवदोह 	-	  avadoha 	-	 m.
  	-	 milk
गोरस 	-	  gorasa 	-	 m.
  	-	 milk
दोहापनय 	-	  dohApanaya 	-	 m.
  	-	 milk
निर्यास 	-	  niryAsa 	-	 m.
  	-	 milk
रस 	-	  rasa 	-	 m.
  	-	 milk
रसोत्तम 	-	  rasottama 	-	 m.
  	-	 milk

क्षीर 	-	 kSIra 	-	 n.
  	-	 milk
क्षीर 	-	 kSIra 	-	 n.
  	-	  milky juice or sap of plants
क्षीर 	-	 kSIra 	-	 n.
  	-	  thickened milk
क्षीर 	-	 kSIra 	-	 n.
  	-	  water

idAnIMmArjayiSyAmi 	-	 sent.
  	-	 Somemilkwasspilledbyme.Iwillcleanitupnow.
शोधिने चायकषाये किञ्चित् क्षीरं कृपया योजयतु 	-	 zodhinecAyakaSAyekiJcitkSIraMkRpayAyojayatu 	-	 sent.
  	-	 Pleaseaddlittlemilktothefilteredteadecoction. 
वारिसाम्य 	-	  vArisAmya 	-	  milk
अदिति 	-	  aditi 	-	 f.
  	-	  milk
सुधा 	-	  sudhA 	-	 f.
  	-	  milk
सूम 	-	  sUma 	-	 m.
  	-	  milk
अवदोह 	-	  avadoha 	-	 m.
  	-	  milk
गोरस 	-	  gorasa 	-	 m.
  	-	  milk
दोहापनय 	-	  dohApanaya 	-	 m.
  	-	  milk
निर्यास 	-	  niryAsa 	-	 m.
  	-	  milk
रस 	-	  rasa 	-	 m.
  	-	  milk
रसोत्तम 	-	  rasottama 	-	 m.
  	-	  milk

Wilson

English

 क्षीर
n.
  (-रं)
1 Water.
2 Milk.
f.
  (-री) A small shrub (Asclepia rosea
) also दुग्धिका.
2 A tree,  a species of Mimosa,  (M. kauki,  Rox.) also क्षीरिका.
3 Gigantic swallow-wort.
4 Euphorbia
 several kinds,  particularly, 
E.
  hirta.
E.
  thymifolia,  and
E.
  chamæsyce.
E.
  घस to eat,  ईरन् Uṇādi affix
 the fem.  nouns are derived from
क्षीर milk,  the plants yielding a milky juice or sap,  upon expression or
incision. 

Apte

English

क्षीरः [kṣīrḥ] रम् [ram],  रम् 1 Milk
 हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः Ś.*
  6.28.

The milky juice or sap of trees,  exudation
 resin
 ये तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः Me.*
  19
 Ku.*
  1.9.

Water
 तिर्यग्वाहाश्च क्षीरिणः Rām.*
  2.15.6. -रः See क्षीरस्वामिन्
 क्षीराभिधाच्छब्दविद्योपाध्यायात्संभृतश्रुतः Rāj. T.4. 489. -रा -री N.
  of several plants containing a milky sap. -री A dish prepared with milk (Mar.  खीर).Comp.   -अदः an infant,  a sucking child.

अब्धिः the sea of milk.

the अमृत
 भो वैनतेय क्षीराब्धिः प्रारब्धो मथितुं सुरै Ks.*
  22.186.

˚जः the moon. 

the Amṛita or nectar produced at the churning of the sea. 

an epithet of Śeṣa. 

a pearl. ˚जम् sea-salt. ˚जा,  ˚तनया an epithet of Lakṣmī. -आह्वः the pine tree. -उदः cf.
   [P. VI.3.57 Vārt.]

the sea of milk
 क्षीरोदवेलव सफेन- पुञ्जा Ku.*
  7.26. ˚तनयः,  ˚नन्दनः,  ˚तनया,  ˚सुता an epithet of Lakṣmī. -उत्तरा inspissated milk. -उत्थम् fresh butter.-उदधि =
  क्षीरोद q. v.  above. -ऊर्मिः a wave of the sea of milk
 R.*
  4.27. -ओदनः rice boiled with milk
 क्षीरौ- दनं पाचयित्वा Bṛi. Up.*
   3.4.14. -कण्ठः -कण्ठकः a young child (having milk in the throat)
 त्वया तत्क्षीरण्कठेन प्राप्त- मारण्यकं व्रतम् Mv.*
  4.52, 5.11. क्षीरकण्ठाविमौ वत्सौ वत त्वन्मय- जीवितौ Śiva.  B.2.24 and 5. -कुण्डम् a milk-pot
 कश्चि- द्दुदोह कश्चिच्च क्षीरकुण्डमधारयत् Ks.*
  63.188. -जम् coagulated milk. -दात्री yielding milk (as a cow). -द्रुमः the Aśvattha tree. -धात्री a wet-nurse. -धिः,  -निधिः the sea of milk
 इन्दुः क्षीरनिधाविव R.*
  1.12. -धेनुः f.
  a milch cow.

नीरम् water and milk.

milk-like water.

a fast embrace. -पः a child. -पाक a.
  cooked in milk
 शतं महिषान् क्षीरपाकमोदनम् Rv.*
  8.77.1. -पाणः an inhabitant of Uśīnara.  (-णम्,  -नम्) drinking milk. (-णी) any vessel out of which milk is drunk. -भृत a.
  supported by milk (as a Gopāla)
 receiving wages in the form of milk
 गोपः क्षीरभृतो यस्तु Ms.*
  8.231. -वारिः,  -वारिधिः the sea of milk
 गत्वा च क्षीरवारिधिम् Ks.*
  22.188.-विकृतिः f.
  inspissated milk
 any product made from milk (as cheese &c.
 ).

वृक्षः N.
  of the four trees न्यग्रोध,  उदुम्बर,  अश्वत्थ and मधूक.

the glomerous fig-tree. -व्रतम् living upon milk in consequence of a vow.-शरः cream,  the skim of milk. -समुद्रः,  -सागरः the sea of milk. यथा भगवता ब्रह्मन्मथितः क्षीरसागरः Bhāg.*
  8.5.11.-सर्पिस् n.
  ghee (घृत). -सारः butter
 क्षीरसारमपनीय शङ्कया स्वीकृतं यदि पलायनं त्वया Udb. -स्निग्ध a.
  unctuous with milky juice or sap
 Ś.*
  3.6. (v.l.) -स्फटिकः a precious stone. -स्वामिन् m.
  a commentator on the Amarakośa and a grammarian.  -हिण्डीरः the foam of milk.

Apte 1890

English

 क्षीरः,  रं 1 Milk
 हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः Ś. 6. 27. 
2 The milky juice or sap of trees,  exudation
 resin
 ये तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः Me. 107
 Ku. 1. 9. 
3 Water. 
Comp. 
अदः an infant,  a sucking child. 
अब्धिः the sea of milk. °जः {1} the moon. {2} the Amṛta or nectar produced at the churning of the sea. {3} an epithet of Śeṣa. {4} a pearl. °जं sea-salt. °जा,  °तनया an epithet of Lakṣmī. 
आह्वः the pine tree. 
उदः the sea of milk
 क्षीरोदवेलेव सफेनपुंजा Ku. 7. 26. °तनयः,  °नंदनः the moon. °तनया,  °सुता an epithet of Lakṣmī. 
उदधि = क्षीरोद q. v. above. 
ऊर्मिः a wave of the sea of milk
 R. 4. 27. 
ओदनः rice boiled with milk
 
कंठः,  कंठकः a young child (having milk in the throat)
 त्वया तत्क्षीरकंठेन प्राप्तमारण्यकं व्रतं Mv. 4. 52,  5. 11. 
जं coagulated milk. 
दात्री yielding milk (as a cow). 
द्रुमः the Aśvattha tree. 
धात्री a wet-nurse. 
धिः,  
निधिः the sea of milk
 इंदुः क्षीरनिधाविव R. 1. 12. 
धेनुः f. a milch cow. 
नीरं {1} water and milk. {2} milk-like water. {3} a fast embrace. 
पः a child. 
पाणः an inhabitant of Uśīnara. (
णं,  
नं) drinking milk. (
णी) any vessel out of which milk is drunk. 
भृत a. supported by milk (as a Gopāla). 
वारिः,  
वारिधिः the sea of milk. 
विकृतिः f. inspissated milk. 
वृक्षः {1} N. of the four trees न्यग्रोध,  उदुंबर,  अश्वत्थ and मधूक. {2} the glomerous fig-tree. 
शरः cream,  the skim of milk. 
समुद्रः the sea of milk. 
सारः butter
 क्षीरसारमपनीय शंकया स्वीकृतं यदि पलायनं त्वया Udb. 
स्निग्ध a. unctuous with milky juice or sap
 Ś. 3. 6. 
स्फटिकः a precious stone. 
स्वामिन् m. a commentator on the Amarakoṣa. 
हिंडीरः the foam of milk. 

Monier Williams Cologne

English

 क्षीर॑ अम्,  n.
  (fr.  √ श्यै?
 fr.
  √ क्षर्,  or √ घस्,  Nir.
  ii,  5
 fr.
  √ घस्,  Uṇ.
  iv,  34
 g. अर्धर्चादि),  milk,  thickened milk,  RV.
  
 AV.
  
 VS.
 
 TS.
  &c.
   (ifc.  f(आ). ,  MBh.
   xiii,  3700)

 the milky juice or sap of plants,  R.
 
 Suśr.
 
 Megh.
  106
 Śak.
  (v.l.)

 =
  -शीर्ष (q.v.),  L.
 

 water,  L.
 

 क्षीर॑ (अस्),  m.
  N.
  of a grammarian (cf.   -स्वामिन्),  Rājat.
  iv,  488

Monier Williams 1872

English

 क्षीर क्षीर,  अस्,  अम्,  m. n. (probably fr.
क्षर्,  but according to Uṇādi IV. 34. fr. घस्), 
milk,  thickened milk
 the milky juice or sap of
plants
 the resin of the plant Pinus Longifolia
water
 (अस्),  m.,  N. of a grammarian [cf. क्षीर-
स्वामिन्]
 (आ),  f.,  N. of a plant [cf. काकोली]
 (ई),  f., 
N. of several plants containing a milky sap
 a small
shrub,  Asclepia Rosea,  also दुग्धिका
 a species of
Mimosa,  M. Kauki [cf. क्षीरिका]
 gigantic swallow-
wort
 Euphorbia &c.
—क्षीर-कञ्चुकिन्,  ई,  m.,  N.
of a reed,  Lipeocercis Serrata (क्षीरीश).
—क्षीर-
कण्ठ or क्षीर-कण्ठक,  अस्,  m. an infant,  a
young child,  ‘having milk in its throat.’
—क्षीर-
कन्द,  अस्,  आ,  m. f. a kind of pot-herb,  black Bhuin-
coönra,  Convolvulus Paniculatus
 [cf. क्षीर-विदा-
री।]
—क्षीर-कलम्भ,  see क्षैरकलम्भि।
—क्षीर-काकोलिका or क्षीर-काकोली,  f. a drug,  one
of the eight principal medicaments of the Hindūs
 it
is a root from the Himālaya yielding a milky juice
[cf. काकोली।]
—क्षीर-काण्डक,  अस्,  m. the plant
Tithymalus Antiquorum (स्नुही),  and Calotropis
Gigantea (अर्क).
—क्षीर-काष्ठा,  f.,  N. of a
plant,  = वटी.
—क्षीर-कीट,  अस्,  m. an insect or
animalcule generated by the fermentation of milk.
—क्षीर-क्षव,  अस्,  m.,  N. of a plant,  = दुद्घ-
पाषाण.
—क्षीर-खर्जूर,  अस्,  m. a species of
Datura tree.
—क्षीर-गर्भ,  अस्,  m.,  N. of a
certain Brāhman who was born again as a flamingo.
—क्षीर-घृत,  अम्,  n. purified butter mixed
with milk.
—क्षीर-ज,  अम्,  n. coagulated milk.
—क्षीर-तरङ्गिणी,  f. title of a grammar com-
posed by Kṣīra-svāmin.
—क्षीर-तैल,  अम्,  n.
a kind of unguent prepared with milk,  oil,  &c.
—क्षीर-तोयधि,  इस्,  m. the ocean of milk.
—क्षीर-द,  अस्,  आ,  अम्,  milk-giving,  what yields
milk.
—क्षीर-दल,  अस्,  m. the plant Calotropis
Gigantea (= अर्क),  the leaves &c. of which yield a
milky juice.
—क्षीर-दात्री,  f. yielding milk as a
cow.
—क्षीर-द्रुम,  अस्,  m. the tree Ficus Re-
ligiosa
 [cf. अश्वत्थ।]
—क्षीर-धर,  अस्,  m., 
N. of a king.
—क्षीर-धात्री,  f. a wet-nurse.
—क्षीर-धेनु,  उस्,  f. a milch-cow,  symbolically
represented by milk &c. offered as a gift to a Brāh-
man.
—क्षीर-नाश,  अस्,  m. the tree Trophis Aspera
(= शाखोट).
—क्षीर-निधि,  इस्,  m. the ocean of
milk.
—क्षीर-नीर,  अम्,  n. milk and water
 em-
bracing,  embrace (i. e. a union like the mixing of
milk and water).
—क्षीर-प,  अस्,  आ,  अम्,  drinking
milk,  who or what drinks milk
 epithet of a class of
ascetics
 an infant,  a young child.
—क्षीर-पर्णिन्, 
ई,  m. the plant Calotropis Gigantea
 [cf. अर्क and
क्षीर-दल।]
—क्षीर-पलाण्डु,  उस्,  m. a kind of
onion.
—क्षीर-पाक,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. cooked in
milk.
—क्षीर-पाण,  आस्,  m. pl. the milk-drinkers, 
an epithet of the Uśīnaras
 (अम्),  n. drinking milk
(अस्,  ई,  अम्),  any vessel out of which milk is drunk.
—क्षीर-पाणि,  इस्,  m.,  N. of a physician.
—क्षीर-
पायिन्,  ई,  इणी,  इ,  drinking or sucking milk
 drinking
or imbibing water repeatedly
 (इणस्),  m. pl. the
milk-drinkers,  an epithet of the Uśīnaras.
—क्षीर-
भृत,  अस्,  आ,  अम्,  supported by milk,  receiving
wages in the form of milk.
—क्षीर-मय,  अस्,  ई, 
अम्,  composed of milk.
—क्षीर-मोचक,  अस्,  m. a
kind of Moringa,  M. Hyperanthera
 [cf. मोचक।]
—क्षीर-मोरट,  अस्,  m. a kind of creeping plant
[cf. सितद्रु,  सुदल,  क्षीरक।]
—क्षीर-यष्-
टिक,  अम्,  n. a dish of liquorice and milk
 (perhaps
a wrong form for क्षीर-षष्टिक?).
—क्षीर-
लता,  f. the plant Batatas Paniculata
 [cf. क्षीर-
विदारी।]
—क्षीर-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  Ved. furnished
with milk
 (ती),  f.,  N. of a river.
—क्षीर-वल्ली, 
f. the dark Bhuincoönra,  Convolvulus Paniculatus.
—क्षीर-वारि,  इस्,  m. the sea of milk
 [cf. क्षी-
रोद।]
—क्षीर-वारिधि,  इस्,  m. the sea of milk.
—क्षीर-विकृति,  इस्,  f. inspissated milk.
—क्षीर-
विदारिका or क्षीर-विदारी,  f. the plant Batatas
Paniculata.
—क्षीर-विषाणिका,  f. the plants Tragia
Involucrata (= वृश्चिकाली) and क्षीर-काकोली।
—क्षीर-वृक्ष,  अस्,  m. the glomerous fig tree, 
Ficus Glomerata [cf. उदुम्बर]
 a common N. for
the four trees न्यग्रोध,  उदुम्बर,  अश्वत्थ, 
and मधूक.
—क्षीर-व्रत,  अस्,  आ,  अम्,  living
upon milk in consequence of a vow.
—क्षीर-
शर,  अस्,  m. cream,  the surface or skim of milk, 
curds
 [cf. आमिक्षा।]
—क्षीर-शीर्ष,  अस्,  m. the
resin of the plant Pinus Longifolia
 [cf. श्री-वास।]
—क्षीर-शुक्रा,  f. = क्षीर-विदारी and क्षीर-
काकोली.
—क्षीर-शुक्ल,  अस्,  m. the plant Trapa
Bispinosa [cf. जल-कण्टक]
 another plant,  =
राजादनी
 (आ),  f. the plant Batatas Paniculata.
—क्षीर-श्री,  ईस्,  ईस्,  इ,  Ved. mixed with milk.
—क्षीर-षष्टिक,  अम्,  n. Ṣaṣṭika rice cooked
in milk.
—क्षीर-सन्तानिका,  f. curds mixed with
milk
 (a various reading has °सन्तालिका।)
—क्षीर-
समुद्र,  अस्,  m. the sea of milk in Śveta-dīpa.
—क्षीर-सर्पिस्,  इस्,  n. clarified butter mixed with
milk.
—क्षीर-सागर,  अस्,  m. the ocean of milk
also N. of a place.
—क्षीरसागर-सुता,  f. an epi-
thet of Lakṣmī as produced from the ocean of
milk.
—क्षीर-सार,  अस्,  m. essence of milk,  any
product of milk,  (in Hindī पालजिनु),  butter.
—क्षीर-स्फटिक,  अस्,  m. a precious stone,  de-
scribed as a kind of milky crystal (opal or cat's eye?)
[cf. आकाश-स्फटिक and तैल-स्फटिक।]
—क्षीर-
स्वामिन्,  ई,  m.,  N. of a grammarian and commen-
tator on the Amara-koṣa.
—क्षीर-ह्रद,  अस्,  m., 
N. of a man.
—क्षीराद (°र-अद),  अस्,  m. an
infant at the breast,  a sucking child.
—क्षीरान्-
नाद (°र-अन्न-अद),  अस्,  m. an infant which is
both fed and suckled.
—क्षीराब्धि (°र-अब्धि), 
इस्,  m. the sea of milk,  one of the seven seas sur-
rounding the seven divisions of the terrestrial world.
—क्षीराब्धि-ज,  अस्,  m. the moon
 the Amṛta
or any one of the precious objects produced at the
churning of the ocean
 an epithet of Śeṣa
 an
epithet of Tārkṣya
 (आ),  f. an epithet of Lakṣmī
(अम्),  n. sea-salt,  a pearl.
—क्षीराब्धि-तनया,  f.
or क्षीराब्धि-मानुषी,  f. an epithet of Lakṣmī as
the daughter of the ocean of milk.
—क्षीराह्व or
क्षीराह्वय (°र-आह्°),  अस्,  m. the resin of the
plant Pinus Longifolia.
—क्षीरोद (°र-उद),  अस्, 
आ,  अम्,  containing milk instead of water
 (अस्),  m.
the sea of milk
 the sea in general.
—क्षीरोद-
तनया,  f. the daughter of the sea of milk
 an epi-
thet of Lakṣmī.
—क्षीरोद-तनया-पति,  इस्,  m.
an epithet of Viṣṇu.
—क्षीरोदधि (°र-उद्°),  इस्, 
m. the sea of milk.
—क्षीरोद-नन्दन,  अस्,  m.
the son of the sea of milk,  an epithet of the moon.
—क्षीरोद-मथन,  अम्,  n. the churning of the
ocean of milk undertaken by the Devas and Asuras
to obtain the Amṛta &c.
—क्षीरोर्मि (°र-ऊर्°),  इस्, 
m. a wave of milk,  a wave of the sea of milk.
—क्षीरौदन (°र-ओद्°),  अस्,  m. rice boiled with
milk.

Macdonell

English

 क्षीर kṣīrá,  n.
  milk
 milky sap (of plants).

Benfey

English

 क्षीर क्षीर,  Milk,  Man.  5,  8.

Hindi

दूध

Apte Hindi

Hindi

क्षीरः
पुं*
  - "घस्यते अद्यसे घस् + ईरन्,  उपधालोपः,  घस्य ककारः षत्वं च"
दूध

क्षीरः
पुं*
  - "घस्यते अद्यसे घस् + ईरन्,  उपधालोपः,  घस्य ककारः षत्वं च"
वृक्षों का दूधिया रस

क्षीरः
पुं*
  - "घस्यते अद्यसे घस् + ईरन्,  उपधालोपः,  घस्य ककारः षत्वं च"
जल

क्षीरम्
नपुं*
   - "घस्यते अद्यसे घस् + ईरन्,  उपधालोपः,  घस्य ककारः षत्वं च"
दूध

क्षीरम्
नपुं*
   - "घस्यते अद्यसे घस् + ईरन्,  उपधालोपः,  घस्य ककारः षत्वं च"
वृक्षों का दूधिया रस

क्षीरम्
नपुं*
   - "घस्यते अद्यसे घस् + ईरन्,  उपधालोपः,  घस्य ककारः षत्वं च"
जल

क्षीरः
पुं*
  - घस्+ईरन् उपधालोपः घस्य ककारः षत्वं च
दूध

क्षीरः
पुं*
  - घस्+ईरन् उपधालोपः घस्य ककारः षत्वं च
रस

क्षीरः
पुं*
  - घस्+ईरन् उपधालोपः घस्य ककारः षत्वं च
पानी

क्षीरम्
नपुं*
   - घस्+ईरन् उपधालोपः घस्य ककारः षत्वं च
दूध

क्षीरम्
नपुं*
   - घस्+ईरन् उपधालोपः घस्य ककारः षत्वं च
रस

क्षीरम्
नपुं*
   - घस्+ईरन् उपधालोपः घस्य ककारः षत्वं च
पानी

Shabdartha Kaustubha

Kannada

क्षीर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಾಲು
निष्पत्तिः - > घस्लृ (अदने) - "ईरन्" (उ० ४-३४) । उपधालोपः (६-४-९८) । चर्वम् (८-४-५५) । सस्य षत्वम् (८-३-६०)
व्युत्पत्तिः - > घस्यते
प्रयोगाः - > "चित्रं तु यद्विशदिमाद्वयमादिशन्ती क्षीरं च नाम्बु च मिथः पृथगातनोति"
उल्लेखाः - > नैष० ११-३१
क्षीर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಲ /ನೀರು
क्षीर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಿಡ ಮರಗಳ ಹಾಲು
प्रयोगाः - > "भित्त्वा सद्यः किसलयपुटान् देवदारुद्रुमाणां ये तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः"
उल्लेखाः - > मेघ० २-४४

L R Vaidya

English

 kzIra {% m.n. %} 1. Milk,  M.v.8
 2. the milky juice or sap of plants,  ये तत्क्षीरस्नुतिसुरभयोदक्षिणेन प्रवृत्ताः Megh.ii.44
 3. water.

Bopp

Latin

 क्षीर n. (ut mihi videtur e क्षार,  a r. क्षर् s. अ,  attenuato आ
in ई,  cf. gr. 308.
1) aqua.
2) lac.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

कीलाल
पु
कीलाल,  क्षीर,  पुष्परस,  तोय,  मण्ड,  मद्य,  घृत,  स्रज्
क्षीरे पुष्परसे तोये मण्डे मद्ये घृते स्रजि ।
सप्तस्वर्थेषु कीलालं कथयन्ति मनीषिणः ॥ २५ ॥
verse 1.1.1.25
page 0002

पयस्
क्ली
पयस्,  क्षीर,  जल
राजा चन्द्रो नृपे राजा पयः क्षीरं पयो जलम् ।
verse 3.1.1.87
page 0013

Indian Epigraphical Glossary

English

 kṣīra,  cf. a-puṣpa-kṣīra-grahaṇīya (IE 8-5)
 milk which the
villagers (probably,  the milkmen) were obliged to supply
to the king or landlord on occasions and to the touring officials.

Lanman

English

 kṣīrá,  n. milk. [prob. √kṣar.]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 क्षीर n. *Wasser,  Amit. XXVIII,  3.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
गुड इक्षुरसक्वाथः शर्करा तु सितोपला ॥ ४०२ ॥
सिता च मधुधूलिस्तु खण्डस्तद्विकृतिः पुनः ।
मत्स्यण्डी फाणितं चापि रसालायां तु भार्जिता ॥ ४०३ ॥
शिखरिण्यथ यूर्यूषो रसो दुग्धं तु सोमजम् ।
गोरसः क्षीरमूधस्यं स्तन्यं पुंसवनं पयः ॥ ४०४ ॥
-wordlist-
 
गुड (पुं),  ईक्षुरसक्वाथ (पुं),  शर्करा (स्त्री),  सितोपला (स्त्री),  सिता (स्त्री),  मधुधूलि (स्त्री),  खण्ड (पुंक्ली),  मत्स्यण्डी (स्त्री),  फाणित (क्ली),  रसाला (स्त्री),  मार्जिता (स्त्री),  शिखरिणी (स्त्री),  यू (पुं),  यूष (पुंक्ली),  रस (पुं),  दुग्ध (क्ली),  सोमज (क्ली),  गोरस (पुं),  क्षीर (पुंक्ली),  ऊधस्य (क्ली),  स्तन्य (क्ली),  पुंसवन (क्ली),  पयस् (क्ली)

--source--
 
नीरं वारि जलं दकं कमुदकं पानीयमम्भः कुशं
तोयं जीवनजीवनीयसलिलार्णांस्यम्बु वाः संवरम् ।
क्षीरं पुष्करमेघपुष्पकमलान्यापः पयःपाथसी
कीलालं भुवनं वनं घनरसो यादोनिवासोऽमृतम् ॥ १०६९ ॥
कुलीनसं कबन्धं च प्राणदं सर्वतोमुखम् ।
-wordlist-
 
नीर (क्ली),  वारि (क्ली),  जल (क्ली),  दक (क्ली),  क (क्ली),  उदक (क्ली),  पानीय (क्ली),  अम्भस् (क्ली),  कुश (क्ली),  तोय (क्ली),  जीवन (क्ली),  जीवनीय (क्ली),  सलिल (क्ली),  अर्णस् (क्ली),  अम्बु (क्ली),  वार् (स्त्री),  संवर (क्ली),  क्षीर (क्ली),  पुष्कर (क्ली),  मेघपुष्प (क्ली),  कमल (क्ली),  आपः (स्त्रीब),  पयस् (क्ली),  पाथस् (क्ली),  कीलाल (क्ली),  भुवन (क्ली),  वन (क्ली),  घनरस (पुं),  यादोनिवास (पुं),  अमृत (क्ली),  कुलीनस (क्ली),  कबन्ध (क्ली),  प्राणद (क्ली),  सर्वतोमुख (क्ली)

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
वृक्षधूपे तु श्रीवेष्टो दधिक्षीरघृताह्वयः ॥ १३२ ॥
-wordlist-
 
श्रीवेष्ट (पुं),  दधि (क्ली),  क्षीर (क्ली),  घृत (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

ऊधस्य
ऊधस्य,  क्षीर,  दुग्ध,  स्तन्य,  पयस्,  पीयूष
ऊधस्यं क्षीरं स्याद्दुग्धं स्तन्यं पयश्च पीयूषम् ।
verse 2.1.1.274
page 0033

आप्
आप्,  तोय,  घन,  रस,  पयस्,  पुष्कर,  मेघपुष्प,  क,  पानीय,  सलिल,  उदक,  वारि,  वार्,  शम्बर,  अर्णस्,  पाथस्,  कुश,  जल,  वन,  क्षीर,  अम्भस्,  अम्बु,  नीर,  भुवन,  अमृत,  जीवनीय,  दक
आपस्तोयं घनरसपयः पुष्करं मेघपुष्पं, 
कं पानीयं सलिलमुदकं वारि वाः शम्बरं च ।
अर्णः पाथः कुशजलवनं क्षीरमम्भोऽम्बु नीरं, 
प्रोक्तं प्राज्ञैर्भुवनममृतं जीवनीयं दकं च ॥ ६४८ ॥
verse 3.1.1.648
page 0074

नाममाला

Sanskrit

दुग्ध,  क्षीर,  अमृत,  पयस्
सर्पिर्हैयङ्गवीनाज्यं दुग्धं क्षीराऽमृतं पयः ॥ १२२ ॥
verse 0.1.1.122
page 0062

Vedic Reference

English

 Kṣīra,  ‘milk, ’ also called Go or Payas,  played a large part in
the economy of the Vedic Indians.^1 It was taken warm (pakva
as it came from the cow, ^2 or was used with grain to make a
‘mess cooked with milk’ (kṣīra-pākam odanam).^3 It was also
used for mixing with Soma (Abhiśrī,  Āśir). From it butter
(Ghṛta) was made. Milk was also curdled,  the Pūtīkā and
Kvala plants,  among others,  being used for the purpose.^4 The
curdled milk (Dadhi) was undoubtedly used for food
 and a
kind of cheese is perhaps referred to in one passage of the
Rigveda.^5 Goat's milk (aja-kṣīra) is also mentioned.^6
1) The word kṣīra does not occur in
Rv. ii. vii. It is found in i. 109,  3
164,  7
 viii. 2,  9
 ix. 67,  32
 x. 87, 
16 (= Av. viii. 3,  15). See Hopkins, 
Journal of the American Oriental Society, 
17,  64,  73 et seq. See also Av. ii. 26,  4
v. 19,  5
 x. 9,  12,  etc.
 Taittirīya
Saṃhitā,  iii. 4,  8,  7,  etc.
2)i. 62,  9
 180,  3
 iii. 30,  4.
3)Rv. viii. 77,  10
 Av. xiii. 2,  20.
Cf. kṣīra-śrī,  ‘milk-mixed, ’ Taittirīya
Saṃhitā,  iv. 4,  0,  1
 Vājasaneyi Saṃ-
hitā,  viii. 57,  etc.
4) Taittirīya Saṃhitā,  ii. 5,  3,  5.
5) vi. 48,  18.
6) Śatapatha Brāhmaṇa,  xiv. 1,  2,  13
see Aja.
Cf. Zimmer,  Altindisches Leben,  63, 
226,  226,  268.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 क्षीर,  क्ली,
   (घस्यते अद्यते इति । “घसे किच्च”उणां ४ । ३४ । इति ईरन् उपधालोपे कत्वंषत्वञ्च ।) जलम् । यथा,  ऋग्वेदे । १ । १०४ । ३ ।“अव त्मना भरते केतवेदा अव त्मना भरते फेन-मुदन् । क्षीरेण स्रातः कुयवस्य योषे हते ते स्यातांप्रवणे शिफायाः” । दुग्धम् । इत्यमरः । २ । ९ ।५१ ॥
 (यथा,  मनुः । ५ । ९ ।“स्त्रीक्षीरञ्चैव वर्ज्ज्यानि सर्व्वशुक्तानि चैव हि” ॥
)“आसप्तरात्रं प्रसवात् क्षीरं पेयूषमुच्यते ।परतो मोरटं विद्यादप्रसन्नं कफात्मकम्” ॥
इति रत्नमाला ॥
(क्षीरस्य लक्षणं गुणाश्च यथा,  --“अथातः संप्रक्ष्यामि क्षीरवर्गन्तु वत्सक ! ।दधिसर्पिर्वसातक्रं तेषां सर्व्वगुणागुणम् ॥
यद्यदाहारजातन्तु रसं क्षीरशिरानुगम् ।सरं जलञ्च भुक्तञ्च तथा पित्तेन संयुतम् ॥
पाचितं जाठरे वह्नौ पित्तेन सह मूर्च्छितम् ।पच्यमानं शिराप्राप्तं क्षीरं तद्विद्धि पुत्त्रक ! ॥
तेन क्षीरमिति ख्यातमग्निसोमात्मकं पयः ।अमृतं सर्व्वभूतानां जीवनं बलकृन्मतम् ॥
हारीतः संशयापन्नः पप्रच्छ पितरं पुनः ।कथं रसस्य सम्पत्तिः कथं सञ्चीयते विभो ! ॥
कथं रक्तस्य संस्थाने क्षीरं पाण्डुत्वमीयते ।कथं तत्र कुमारीणां बन्ध्यानां न कथं भवेत् ॥
एवं पृष्टो महाचार्य्यः प्रोवाच मुनिपुङ्गवः ।अतिहर्षप्रदं पुत्त्र ! परिपृष्टं भिषग्वर ! ॥
सितास्निग्धं तथारक्तं पित्तेन पाकतां गतम् ।रक्तं श्वेतत्वमायाति तथा क्षीरं सितं भवेत् ॥
अपधातुबलं यस्सात् तस्मात् क्षीरं न जायते ।बन्ध्यानां क्षीरनाड्यस्तु वांतेन परिपूरिताः ॥
क्षीरञ्च न भवेत्तस्माच्चार्त्तवं चाधिकं यतः ।प्रसूतासु च नारीषु बलेन सह सूयते ॥
तेन स्रोतोविशुद्धिः स्यात् क्षीरमाशु प्रवर्त्तते ।तस्मात् सद्यः प्रसूतायां जायते श्लैष्मिकं पयः ॥
तेन काठिन्यमायाति तस्मात्तत् परिवर्जयेत् ।श्रेयश्चाविकृतं नार्य्या बलकृद्दोषनाशनम् ॥
पयस्त्रिदोषशमनं वृष्यञ्चाग्निप्रवर्द्धनम्” ॥
अथ प्राभातिकक्षीरगुणाः ।“निशा शीतांशुसंशीतं निद्रालस्याश्रमावहम् ।कफकृत्सघनं शीतं क्षीरं प्राभातिकं भवेत्” ॥
अथ दिनक्षीरगुणाः ।“वामरे सूर्य्यसन्तापात् सदोष्णं कफवातजित् ।हितं तत्पित्तशमनं सुशीतं भोजने निशि” ॥
अथ क्षीरपानविधिः ।“क्षीणानां दुर्ब्बलानाञ्च तथाजीर्णज्वरार्द्दिते ।दीप्ताग्नीनामतन्द्राणां श्रमशोषविकारिणाम् ॥
राजयक्ष्मयुतानाञ्च क्षीरपानं विधीयते ॥
न शस्तं लवणैर्युक्तं क्षीरञ्चाम्लेन वा पुनः ।करोति कुष्ठं त्वग्दोषं तस्मान्नैव हितं मतम्” ॥
इति प्रथमे स्थाने ऽष्टमे ऽध्याये हारीतेनोक्तम् ॥
“अथ क्षीराणि वक्ष्यन्ते कर्म्म चैषां गुणाश्च ये ॥
अविक्षीरमजाक्षीरं गोक्षीरं माहिषञ्च यत् ।उष्ट्रीणांमथ नागीनां वडवायाः स्त्रियास्तथा ॥
प्रायशो मधुरं स्निग्धं शीतं स्तन्यं पयो मतम् ।प्रीणनं बृंहणं वृष्यं मेध्यं बल्यं मनस्करम् ॥
जीवनीयं श्रमहरं श्वासकासनिवर्हणम् ।हन्ति शोणितपित्तञ्च सन्धानं विहतस्य च ॥
सर्व्वप्राणभृतां सात्म्यं शमनं शोधनन्तथा ।तृष्णाघ्नं दीपनीयञ्च श्रेष्टं क्षीणक्षतेषु च ॥
पाण्डुरोगेऽम्लपित्ते च शोषे गुल्मे तथोदरे ।अतीसारे ज्वरे दाहे श्वयथौ च विधीयते ॥
योनिशुक्रप्रदोषे च मूत्रेषु प्रदरेषु च ।पुरीषे ग्रथिते पथ्यं वातपित्तविंकारिणाम् ॥
नस्यालेपावगाहेषु वमनास्थापनेषु च ।विरेचने स्नेहने च पयः सर्व्वत्र युज्यते” ॥
इति चरके सूत्रस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥
प्राणिभेदेनास्य गुणविशेषा यथा,  --“स्वादु शीतं मृदु स्निग्धं वहलं श्लक्ष्णपिच्छिलम् ।गरु मन्दं प्रसन्नञ्च गव्यं दशगुणं पयः ॥
तदेव गुणमेवौजः सामान्यादभिवर्द्धयेत् ।प्रवरं जीवनीयानां क्षीरमुक्तं रसायनम् ॥
महिषीणां गुरुतरं गव्याच्छीततरं पयः ।स्नेहानूनमनिन्द्राय हितमत्यग्नये च तत् ॥
रूओष्णं क्षीरमुष्ट्रीणामीषत्सलवणं लघु ।शस्तं वातकफानाह क्रिमिशोफोदरार्शसाम् ॥
बल्यं स्थैर्य्यकरं सर्व्वमुष्णञ्चैकशफं पयः ।साम्लं सलवणं रूक्षं शाखावातहरं लघु ॥
छागं कषायमधुरं शीतं ग्राहि पयो लघु ।रक्तपित्तातिसारघ्नं क्षयकाशज्वरापहम् ॥
हिक्काश्वासकरन्तूष्णं पित्तश्लेष्मलमाविकम् ।हस्तिनीनां पयो बल्यं गुरु स्थैर्य्यकरं परम् ॥
जीवनं बृंहणं साङ्ख्यं स्नेहनं मानुषं पयः ।लावणं रक्तपित्ते च तर्पणञ्चाक्षिशूलिनाम्” ॥
इति च तत्र सूत्रस्थाने २७ अध्याये ॥
“सर्व्वप्राणभृतां तस्मात् सात्म्यं क्षीरमिहोच्यते” ॥
तत्र सर्व्वमेव क्षीरं प्राणिनामप्रतिषिद्धं जाति-सात्म्यात् । वातपित्तशोणितमानसविकारेष्व-विरुद्धम् । जीर्णज्वर-कास-श्वास-शोष-क्षय-गुल्मो-न्मादोदर-मूर्च्छा-भ्रम-मद-दाह-पिपासा-हृद्वस्तिपाण्डरोग-ग्रहणीदोषार्शःशूलोदावर्त्तातिसारप्र-वाहिकायोनिरोग-गर्भास्राव-रक्तपित्तश्रमक्लमहरंपाप्मापहम् बल्यं वृष्यं वाजीकरणं रसायनं मेध्यंसन्धानं स्थापनं वयःस्थापनमायुष्यं जीवनं बृंहणंवमनं विरेचनञ्च तुल्यगुणत्वाच्चौजसो वर्द्धनमितिबालवृद्धक्षतक्षीणानां क्षुद्व्यवायव्यायामकर्शिता-नाञ्च पथ्यतमम् ।“गोक्षीरमनभिष्यन्दि स्निग्धं गुरु रसायनम् ।रक्तपित्तहरं शीतं मधुरं रसपाकयोः ॥
जीवनीयं यथावातपित्तघ्नं परमं स्मृतम् ।गव्यतुल्यगुणन्त्वाजं विशेषाच्छोषिणां हितम् ॥
दीपनं लघु संग्राहि श्वासकासास्रपित्तनुत् ।अजानामल्पकायत्वात् कटुतिक्तनिषेवणात् ॥
नात्यम्बुपानाद्व्यायामात् सर्व्वव्याधिहरं पयः ।रूक्षोष्णं लवणं किञ्चिदौष्ट्रं स्वादुरसं लघु ॥
शोफगुल्मोदरार्शोघ्नं क्रिमिकुष्ठविषापहम् ।आविकं मधुरं स्निग्धं गुरु पित्तकफावहम् ॥
पथ्यं केवलवातेषु कासे चानिलसम्भवे ।महाभिष्यन्दि मधुरं माहिषं वह्निनाशनम् ॥
निद्राकरं शीतकरं गव्यात्स्निग्धतरं गुरु ।उष्णञ्चैकशफं बल्यं शाखावातहरं पयः ॥
मधुराम्लरसं रूक्षं लवणानुरसं लघु ।नार्य्यास्तु मधुरं स्तन्यं कषायानुरसं हिमम् ॥
नस्याश्चोतनयोः पथ्यं जीवनं लघु दीपनम् ।हस्तिन्या मधुरं वृष्यं कषायानुरसं गुरु ॥
स्निग्धं स्थैर्य्यकरं शीतं चक्षुष्यं बलवद्धनम् ।प्रायः प्राभातिकं क्षीरं गुरु विष्टम्भि शीतलम् ॥
रात्रौ सोमगुणत्वाच्च व्यायामाभावतस्तथा ।दिवाकराभितप्तानां व्यायामानिलसेवनात् ॥
वातानुलोमिश्र्यन्तिघ्नं चक्षुष्यञ्चापराह्निकम् ।पयोऽभिष्यन्दिगुर्व्वामं प्रायशः परिकीर्त्तितम् ॥
तदेवोक्तं लघुतरमनभिष्यन्दि वैशृतम् ।वर्ज्जयित्वा स्त्रियाः स्तन्यमाममेव हि तद्धितम् ॥
धारोष्णं गुणवत् क्षीरं विपरीतमतोऽन्यथा ।तदेवातिशृतं सर्व्वं गुरु बृंहणमुच्यते ॥
अनिष्टगन्धमम्लञ्च विवर्णं विरसञ्च यत् ।वर्ज्यं सलवणं क्षीरं यच्च विग्रथितं भवेत् ॥
इति क्षीरवर्गः ॥
इति सूत्रस्थाने पञ्चचत्वारिंशत्तमे ऽध्याये सुश्रुते-नोक्तम् ॥
 * ॥
)दुग्धधारास्नानफलम् । यथा,  वराहपुराणे ।“धेनुस्तनाद्विनिष्क्रान्तां धारां क्षीरस्य यो नरः ।शिरसा प्रति गृह्णाति स पापेभ्यः प्रमुच्यते” ॥
क्षीरेण विष्णोः स्नाने फलम् । यथा,  --“येषु क्षीरवहा नद्यो ह्रदाः पायसकर्दमाः ।तान् लोकान् पुरुषा यान्ति क्षीरस्नापनका हरेः ॥
आह्लादं निर्वृतिं स्वाग्यं आरोग्यं चानुरूपताम् ।सप्तजन्मस्ववाप्नोति क्षीरस्नानपरो हरेः ॥
दध्यादीनां विकाराणां क्षीरतः सम्भवा यथा ।तथैवाशेषकामानां क्षीरस्नपनमुत्तमम् ॥
यथा च विमलं क्षीरं यथा निर्वृतिकारकम् ।तथास्य विमलं ज्ञानं भविष्यति फलप्रदम् ॥
ग्रहानुकूलतां पुष्टिं प्रियत्वञ्चाखिले जने ।करोति भगवान् विष्णुः क्षीरस्नपनतोषितः ॥
सर्व्वोऽस्य स्निग्धतामेति दृष्टमात्रे प्रसीदति ।शृतक्षीरेण देवेशे स्नापिते मधुसूदने” ॥
इत्याद्ये वह्निपुराणे क्रियायोगनामाध्यायः ॥
 * ॥
क्षीरपाकविधिर्यथा,  --“क्षीरमष्टगुणं द्रव्यात् क्षीरान्नीरं चतुर्गुणम् ।क्षीरावशेषं तत्पीतं शूलमामोद्भवं जयेत्” ॥
इति भावप्रकाशः ॥
 सरलद्रवः । इति शब्द-रत्नावली ॥
 (यथा,  रामायणे । २ । ५२ । ६९ ।“जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ।तत्क्षीरं राजपुत्त्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत्” ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 क्षीर पु०
  न०
  क्षि--क्रन् दीर्घश्च,  धस--अदने ईरन् किच्च उपधा-लोपे चर् वा अर्द्धर्चा० । १ दुग्धे २ जले अमरः ३ सरलद्रव्येशब्दच० । “आसप्तरात्रं प्रसवात् क्षीरं पेयूषमुच्यते ।परतो मोरटं विद्यादप्रसन्नं कफात्मकम्” रत्नमा० ।क्षीरवर्गशब्दे विवृतिः “शाकाम्लपलपिण्याकंकुलत्थलवणामिषैः । करीरदधिमाषैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते । स्नि-ग्धं शीतं गुरु क्षीरं सवेकालं न सेवयेत् । दीप्ताग्निंकुरुते मन्दं मन्दाग्निं नष्टमेव च । क्षीरं न भुञ्जीतकदाप्यतप्तं तप्तञ्च नैतल्लवणेन सार्द्धम् । पिष्टान्नसन्धाय-कमाषमुद्गकोषातकीकन्दफलादिकैश्च” । “मत्स्यमांसगु-डमुद्गमूलकैः कुष्ठितां वहति सेवितं पयः । शाकजा-म्बवरसादिसेवितं मारयत्यबुधमाशु सर्पवत्” वैद्यकेद्रव्यान्तरसंयोगे तस्यवर्ज्यतोक्ता ।“धेनुस्तनाद्विनिष्क्रान्तां धारां क्षीरस्य योनरः । शिरसाप्रतिगृह्लाति स पापेभ्यः प्रमुच्यते” वरा० पु०
  “येषु क्षीरवहानद्योह्रदाः पायसकर्दमाः । तान् लोकान् पुरुषा यान्तिक्षीरस्नपनका हरेः । आह्लादं निर्वृतिं स्वाम्यमारोग्यंचानुरूपताम् । सप्तजन्मस्ववाप्नोति क्षीरस्नानपरोहरेः ।दध्यादीनां विकाराणां क्षीरतः सम्भवो यथा । तथैवा-शेषकामानां क्षीरस्नपनमुत्तमम् । यथा च विमलं क्षीरंयथा निर्वृतिकारकम् । तयास्य विमलं ज्ञानं भविष्यतिफलपदम् । ग्रहानुकूलतां पुष्टिं प्रियत्वञ्चाखिले जने ।करोति भगवान् विष्णुः क्षीरस्नपनतोषितः । सर्शोऽस्यस्रिग्धतामेति दृष्टिमात्रे प्रसीदति । शृतक्षीरेण देवेशेस्नपिते मधुसूदने” । वह्नि० पु०
  क्रियायोगनामाध्याये ।तत्पाकविधिः भावप्र० । “क्षीरमष्टगुण द्रव्यात् क्षीरान्नीरंचतुर्गुणम् । क्षीरावशेषं तत्पीतं शूलमामोद्भवं जयेत्”

Capeller

German

 क्षीर॑ n.
  Milch
 Milchsaft (der Pflanzen).

Grassman

German

 kṣīrá,  n.,  Milch,  wahrscheinlich von kṣar,  also als die rinnende bezeichnet.
-ám {164, 7}
 {779, 32}
 {913, 16}.
-éṇa {104, 3}.
-aís {622, 9}.

Burnouf

French

 क्षीर क्षीर n.
  (क्षर्) lait
 eau
 suc.
		 क्षिरी f.
  nom
de plusieurs plantes laiteuses.
क्षीरकण्ठ m.
  petit enfant à la mamelle.
क्षीरकन्दा f.
  convolvulus paniculatus.
क्षीरकाकोली f.
  cf.  कोकोलि।
क्षीरकीट m.
  animalcule du lait aigri.
क्षीरज n.
  (जन्) lait caillé.
क्षीरदल m.
  asclepias gigantea,  bot.
क्षीरनीर n.
  embrassement [où l'on s'unit comme le lait et
l'eau].
क्षीरपाण n.
  (पा) action de boire du lait.
क्षीरपान m.
  buveur de lait.
		 Au pl. np. de peuple,  appelé, 
aussi क्षिरपायिणस् et Uśīnaras.
क्षीरमोरट m.
  esp. de मुर्वा,  bot.
क्षीरयामि (dén.  de क्षीर) prendre l'apparence du lait.
क्षीरवल्ली f.
  convolvulus paniculatus.
क्षीरविकृति f.
  coagulation du lait
		 lait caillé.
क्षीरविदारी f.
  convolvulus paniculatus,  bot.
क्षीरवृक्ष m.
  ficus glomerata,  bot.
 cf.  उडुम्बर।
क्षीरशर m.
  crème.
क्षीरशुक्ल m.
  trapa bispinosa,  bot.
क्षीरस्फटिक m.
  sorte de pierre précieuse [l'opale?]
क्षीराब्धि m.
  (अब्धि) la Mer-de-lait,  une des 7 mers
mythologiques.
क्षिराब्धिज m.
  (जन्) la lune. -- F. Lakṣmī. -- N. sel
marin
 perle.
क्षीराब्धितनया f.
  Lakṣmī.
क्षीरावी f.
  (अव् contenir) asclepias rosea,  bot.
क्षीराह्व (आह्व) le सरल,  esp. de pin. 

Stchoupak

French

 क्षीर-
 nt. lait 
 suc d'aspect laiteux sécrété par les plantes, 
latex,  résine 
 -मय- -ई- a. qui consiste en lait 
 -वती- f.
  n.
 
d'une rivière 
 -इका- f.
  espèce de dattier 
 -इन्- a. riche de lait 
laitière (vache) 
 qui sécrète un suc laiteux (plante) 
 m.
  ép. de diverses
plantes 
 -इणी- f.
  mets préparé avec du lait.
°कुण्ड- nt. pot à lait.
°क्षय- m.
  tarissement du lait (dans la mamelle).
°तोय-धि- m.
  océan de lait.
°दात्री- ag. f.
  qui dispense du lait (vache).
°निधि- m.
  = °तोय-धि-।
°नीर- nt. lait et eau mélangés.
°प- ag. qui ne boit que du lait (ascète) 
 m.
  enfant,  nourrisson. 
°भृत- a. qui a pour gages des rations de lait.
°महार्णव- °वारि-धि- °समुद्र- °सागरक्षीराब्-धि-
क्षीराम्बु-धि- क्षीरोद- क्षीरोदधि- m.
  océan de lait.
क्षीरोदक- m.
  n.
  d'un arbre.
क्षीरोद-मथन- nt. barattement de l'océan de lait.
क्षीरोपसेचन- nt. fait de verser du lait sur.
क्षीरोर्मि- m.
  f.
  vague de l'océan de lait.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.