| YouTube Channel

क्षितिः (kSitiH)

 
Apte
English
क्षितिः [kṣitiḥ],
f.
 [क्षि निवासे आधारे क्तिन्]
The earth, soil of the earth
Mb.
 * 4.
A dwelling, an abode, a house
तं भक्तिभावो$भ्यगृणादसत्वरं परिश्रुतोरुश्रवसं ध्रुवक्षितिः
Bhāg.*
 4.9.5.
Loss, destruction.
The end of the world.
Wane.
A man (Ved. )
Prosperity
क्षिते रोहः प्रवहः शश्वदेव
Mb.
 * 13.76.1.
Number 'one'
Bij.Comp. -अदितिः an epithet of Devakī, mother of Kṛiṣṇa. -ईशः, -ईश्वरः a king
R.*
 1.5
तदाननं मृत्सुरभि- क्षितीक्षरो रहस्युपाघ्नाय न तृप्तिमाययौ 3.3
11.1. -कणः dust.-कम्पः an earth-quake. -क्षित्
m.
 a king, prince
Śi.*
 13.4.
जः, रुहः, सुतः a tree
गिरिप्रकाशान् क्षिति- जान् भञ्जेयमनिलो यथा
Mb.
 * 7.197.19.
an earth worm.
the planet Mars.
N.
 of the demon Naraka killed by Viṣṇu.
Śi.*
 8.15. (-जम्) the horizon. (-जा) an epithet of Sītā. -तलम् the surface of the earth. उत्खातं निधिशङ्कया क्षितितलं ध्माता गिरेर्धातवः
Bh.*
 3.4. -त्राणम् protection of the earth (a duty of क्षत्रिय caste). -देवः, -सुरः a Brāhmaṇa
Bhāg.*
 3.1.12. -धरः a mountain
क्षितिधरपतिकन्यामाददानः करेण
Ku.*
 7.94. -धेनुः earth considered as a milchcow
राजन्दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुमेतां तेनाद्य वत्समिव लोकममुं पुषाण
Bh.*
 2.46. -नाथः, -पः, -पतिः, -पालः, भुज्
m.
 , -रक्षिन्
m.
 a king, sovereign
R.*
 2.51, 6.76, 6.86, 7.3, 9.75
यः संमानं सदा धत्ते भृत्यानां क्षितिपो$- धिकम् Pt.
पुत्रः the planet Mars.
the demon Naraka. -प्रतिष्ठ
a.
 dwelling on the earth. -भृत्
m.
a mountain
सर्वक्षितिभृतां नाथ
V.*
 4.27
(where it means 'a king' also)
Ki.*
 5.2
Ṛs.*
 6.26.
a king.-मण्डलम् the globe. -रन्ध्रम् a ditch, hollow. -वर्धनःm. a corpse, dead body. करोमि क्षितिवर्धनम् Bk. -वृत्तिः
f.
 'the course of the earth, patient behaviour. -व्युदासः a cave within the earth, an underground hole.-संक्रन्दनः (= क्षितीन्द्रः, a king)
Śāhendra. 2.1.-स्पृश् an inhabitant of the earth (मानुष)
इति चोपनतां क्षितिस्पृशं कृतवानासुरपुष्पदर्शनात्
R.*
 8.81.
Apte 1890
English
क्षितिः f. [क्षि निवासे आधारे क्तिन्] 1 The earth.
2 A dwelling, an abode, a house.
3 Loss, destruction.
4 The end of the world.
5 Wane.
6 A man (Ved.)
Comp.
अदितिः an epithet of Devakī, mother of Kṛṣṇa.
ईशः,
ईश्वरः a king
R. 1. 5
3. 3
11. 1.
कणः dust.
कंपः an earth-quake.
क्षित् m. a king, prince.
जः {1} a tree. {2} an earthworm. {3} the planet Mars. {4} N. of the demon Naraka killed by Viṣṇu. (
जं) the horizon. (
जा) an epithet of Sītā.
तलं the surface of the earth.
देवः a Brāhmaṇa.
धरः a mountain
Ku. 7. 94.
धेनुः earth considered as a milchcow
Bh. 2. 46.
नाथः,
पः,
पतिः,
पालः,
भुज् m.,
रक्षिन् m. a king, sovereign
R. 2. 51, 5. 76, 6. 86, 7. 3, 9. 75.
पुत्रः {1} the planet Mars. {2} the demon Naraka.
प्रतिष्ठ a. dwelling on the earth.
भृत् m. {1} a mountain
सर्वक्षितिभृतां नाथ V. 4. 27
(where it means ‘a king’ also)
Ki. 5. 20
Rs. 6. 26. {2} a king.
मंडलं the globe.
रंध्रं a ditch, hollow.
रुह् m. a tree.
वर्धनः m. a corpse, dead body.
वृत्तिः f. ‘the course of the earth’, patient behaviour.
व्युदासः a cave within the earth, an underground hole.
Apte Hindi
Hindi
क्षितिः
स्त्री*
 - क्षि + क्तिन्
पृथ्वी
क्षितिः
स्त्री*
 - क्षि + क्तिन्
"निवास, आवास, घर"
क्षितिः
स्त्री*
 - क्षि + क्तिन्
"हानि, विनाश"
क्षितिः
स्त्री*
 - क्षि + क्तिन्
प्रलय
क्षितिः
स्त्री*
 - क्षि+क्तिन्
समृद्धि
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पृथिवी, भूः, भूमिः, अचला, अनन्ता, रसा, विश्वम्भरा, स्थिरा, धरा, धरित्री, धरणी, क्षौणी, ज्या, काश्यपी, क्षितिः, सर्वसहा, वसुमती, वसुधा, उर्वी, वसुन्धरा, गोत्रा, कुः, पृथ्वी, क्ष्मा, अवनिः, मेदिनी, मही, धरणी, क्षोणिः, क्षौणिः, क्षमा, अवनी, महिः, रत्नगर्भा, सागराम्बरा, अब्धिमेखला, भूतधात्री, रत्नावती, देहिनी, पारा, विपुला, मध्यमलोकवर्त्मा, धारणी, गन्धवती, महाकान्ता, खण्डनी, गिरिकर्णिका, धारयित्री, धात्री, अचलकीला, गौः, अब्धिद्वीपा, इडा, इडिका, इला, इलिका, इरा, आदिमा, ईला, वरा, आद्या, जगती, पृथुः, भुवनमाता, निश्चला, श्यामा
noun
मर्त्याद्यधिष्ठानभूता।
"पृथिवी पञ्चमम् भूतम्"
Synonyms:
 पृथ्वी, धरती, धरा, भू, वसुन्धरा, धरणी, धरित्री, अवनी, उर्वी, रत्नगर्भा, वसुधा, क्षितिः, महिः, मही, अचलकीला, अचला, भूमण्डलः, पृथिवीमण्डलम्, विश्वम्भरा, प्रथी, विश्वधारिणी, मेदिनी, विश्वधेना
noun
सौरमालायां सूर्यं परितः भ्रममाणः सूर्यात् तृतीयः मर्त्याद्यधिष्ठानभूतः ग्रहगोलः।
"चन्द्रः पृथ्वेः उपग्रहः अस्ति।"
Synonyms:
 क्षितिः
noun
एकः पुरुषः ।
"क्षितेः उल्लेखः प्रवरग्रन्थे वर्तते"
Tamil
Tamil
க்ஷிதி: : பூமி, வீடு, வசிக்கும் இடம், அழிவு, சேதம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्षितिः,
स्त्री,
 (क्षियति वसत्यस्याम् । क्षि + अधि-करणे क्तिन् ।) अस्या अपरा व्युत्पत्तिर्यथा, --“महालये क्षयं याति क्षितिस्तेन प्रकीर्त्तिता ।काश्यपी कश्यपस्येयमचला स्थिररूपतः” ॥
इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ७ अध्यायः ॥
पृथिवी । (यथा, मनौ ४ । २४१ ।“मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्ट्रसमं क्षितौ ।विमुखा बान्धवा यान्ति धर्म्मस्तमनुगच्छति” ॥
)वासः । क्षयः । इत्यमरः । ३ । ३ । ७० ॥
काल-भेदः । स तु प्रलयः । इति मेदिनी ॥
रोचना-नामगन्धद्रव्यम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
* ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“क्षिणु हिंसायाम्”@} 2 क्षेणकः-णिका, क्षेणकः-णिका, 3 चिक्षेणिषकः-चिक्षिणिषकः-षिका, चेक्षिणकः-णिका
क्षेणिता-त्री, क्षेणयिता-त्री, चिक्षेणिषिता-चिक्षिणिषिता-त्री, चेक्षिणिता-त्री
4 क्षेण्वन्-ती, क्षेणयन्-न्ती, चिक्षेणिषन्-चिक्षिणिषन्-न्ती
-- क्षेणिष्यन्-न्ती-ती, क्षेणयिष्यन्-न्ती-ती, चिक्षेणिषिष्यन्-चिक्षिणिषिष्यन्-न्ती-ती
क्षेण्वानः, क्षेणयमानः, चिक्षेणिषमाणः-चिक्षिणिषमाणः, चेक्षिण्यमानः
क्षेणिष्यमाणः, क्षेणयिष्यमाणः, चिक्षेणिषिष्यमाणः-चिक्षिणिषिष्यमाणः, चेक्षिणिष्यमाणः
5 प्रक्षीण्-प्रक्षीणौ-प्रक्षीणः
-- -- -- 6 7 क्षितम्-तः, क्षेणितः, चिक्षेणिषितः-चिक्षिणिषितः, चेक्षिणितः-तवान्
8 क्षिणः, क्षेणः, चिक्षेणिषुः-चिक्षिणिषुः, चेक्षिणः
क्षेणितव्यम्, क्षेणयितव्यम्, चिक्षेणिषितव्यम्-चिक्षिणिषितव्यम्, चेक्षिणितव्यम्
क्षेणनीयम्, 9 क्षेणनीयम्, चिक्षेणिषणीयम्-चिक्षिणिषणीम्, चेक्षिणनीयम्
क्षेण्यम्, क्षेण्यम्, चिक्षेणिष्यम्-चिक्षिणिष्यम्, चेक्षिण्यम्
ईषत्क्षेणः-दुःक्षेणः-सुक्षेणः
-- -- क्षिण्यमानः, क्षेण्यमानः, चिक्षेणिष्यमाणः-चिक्षिणिष्यमाणः, चेक्षिण्यमानः
क्षेणः, क्षेणः, चिक्षेणिषः-चिक्षिणिषः, चेक्षिणः
क्षेणितुम्, क्षेणयितुम्, चिक्षेणिषितुम्-चिक्षिणिषितुम्, चेक्षिणितुम्
10 क्षितिः 11, क्षेणना, चिक्षेणिषा-चिक्षिणिषा, चेक्षिणा
क्षेणनम्, क्षेणनम्, चिक्षेणिषणम्-चिक्षिणिषणम्, चेक्षिणनम्
12 क्षेणित्वा-क्षिणित्वा-क्षित्वा, क्षेणयित्वा, चिक्षेणिषित्वा-चिक्षिणिषित्वा, चेक्षिणित्वा
13 प्रक्षित्य, प्रक्षेण्य, प्रचिक्षेणिष्य-प्रचिक्षिणिष्य, प्रचेक्षिण्य
क्षेणम् २, क्षेणित्वा २, क्षिणित्वा २, क्षित्वा २, क्षेणम् २, क्षेणयित्वा २, चिक्षेणिषम् २ -चिक्षिणिषम् २, चिक्षेणिषित्वा २ -चिक्षिणिषित्वा २, चेक्षिणम् २
चेक्षिणित्वा २। 14
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३०५)
02
=>
 (८-तनादिः-१४६६। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[४। ‘रलो व्युपधाद्धलादेस्संश्च’ (१-२-२६) इति सनः कित्त्वविकल्पात् पाक्षिको गुणः।]]
04
=>
 [[५। ‘तनादिकृञ्भ्य उः’ (३-१-७९) इति विकरणप्रत्यय उकारः। गुणः। केचित्तु ‘संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः’ (परिभाषा-९५) इत्याश्रित्य गुणरहितं ‘क्षिण्वन्’ इति रूपमाहुः।]]
05
=>
 [[६। ‘अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति’ (६-४-१५) इति उपधायाः दीर्घः।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०३२०+ २१]
07
=>
 [[१। ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति’ (६-४-३७) इति अनुनासिकलोपः। ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठायाः इण्ण।]]
08
=>
 [[२। ‘इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कः प्रत्ययः।]]
09
=>
 [[३। ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति ण्यन्तादनीयरि णेर्लोपः।]]
10
=>
 [[४। ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इत्यादिना इण्णिषेधः। ‘अनुदात्तोप--’ (६-४-३७) इति णकारस्य लोपः।]]
11
=>
 [[आ। ‘तन्वन् स मञ्चभुवि सातरसः स्वबन्धून् अक्षण्वतां क्षितिकरो मुदमर्णुवानः। कंसः तृणीकृतरिपुः घृणिमान् वताप्तिं मन्वान एकमथ मञ्चमलञ्चकार।।’ धा। का। ३। ४।]]
12
=>
 [[५। ‘उदितो वा’ (७-३-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति कित्त्वविकल्पः। इडभावपक्षे अनुनासिकलोपः। तेन रूपत्रयम्।]]
13
=>
 [[६। ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इत्यत्र व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् तनोत्यादीनां ल्यपि नित्यमनुनासिकलोपः। तुक् भवति।]]
14
=>
 [पृष्ठम्०३२१+ ३०]