| YouTube Channel

क्षवथुः (kSavathuH)

 
Apte
English
क्षवथुः [kṣavathuḥ], [क्षु-अथुच्]
Sneezing.
Cough.
Irritation of the throat.
Sore throat. विषवैद्यो विजानाति सर्पस्य क्षवथुं ध्रुवम् Subha.
Apte 1890
English
क्षवथुः [क्षु-अथुच्] 1 Sneezing.
2 Cough.
3 Irritation of the throat.
4 Sore throat.
Apte Hindi
Hindi
क्षवथुः
पुं*
 - क्षु + अथुच्
छींक
क्षवथुः
पुं*
 - क्षु + अथुच्
खांसी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्षवथुः,
पुं,
 (क्षु + अथुच् ।) क्षुतम् । कासः । इतिमेदिनी । कण्ठकण्डूयनम् । इति शब्दरत्नावली ॥
(क्षवथुर्नाम रोगविशेषः । तस्य सकारणसम्प्रा-प्तिकलक्षणानि यथा, --“तीक्ष्णघ्राणोपयोगार्करश्मिसूत्रतृणादिभिः ।वातकोपिभिरन्यैर्वा नासिका तरुणास्यनि ॥
विघट्टितेऽनिलः क्रुद्धो रुद्धः शृङ्गाटकं व्रजेत् ।निवृत्तः कुरुतेऽत्यर्थं क्षवथुं स भृशं क्षवः” ॥
इति वाभटे उत्तरस्थाने १९ अध्याये ॥
“घ्राणाश्रिते मर्म्मणि संप्रदुष्टेयस्यानिलो नासिकया निरेति ।कफानुयातो बहुशः सशब्द-स्तं रोगमाहुः क्षरथुं विधिज्ञाः ॥
तीक्ष्णोपयोगादतिजिघ्रतो वाभावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा ।सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्म्म-ण्युद्घाटिते यः क्षवथुर्निरेति” ॥
इत्युत्तरतन्त्रे द्वाविंशेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥
चिकित्सा यथा ।“क्षेप्यं नस्यं मूर्द्धवैरेचनीयै-र्नाड्याचूर्णं क्षवथौ भ्रंशथौ च” ॥
इति चात्रैव २३ अध्याये तेनोक्तम् ॥
अस्यविधारणाज्जातो यः स यथा, --“भवन्ति गाढं क्षवथोर्विघाता-च्छिरोऽक्षिनासाश्रवणेषु रोगाः ।कण्ठास्यपूर्णत्वमतीवतोदःकूजश्च वायोरथवा प्रवृत्तिः” ॥
इति चोत्तरतन्त्रे पञ्चपञ्चाशत्तमेऽध्याये चतेनोक्तम् ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“टु क्षु शब्दे”@} 2 क्षावकः-विका, क्षावकः-विका, 3 चुक्षूषकः-षिका, 4 चोक्षूयकः यिका
5 क्षविता-त्री, क्षावयिता-त्री, चुक्षूषिता-त्री, चोक्षूयिता-त्री
6 क्षुवन्-ती, क्षावयन्-न्ती, चुक्षूषन्-न्ती
-- क्षविष्यन्-न्ती-ती, क्षावयिष्यन्-न्ती-ती, चुक्षूषिष्यन्-न्ती-ती
-- 7 व्यतिक्षुवाणः, क्षावयमाणः, -- चोक्षूयमाणः
व्यतिक्षविष्यमाणः, क्षावयिष्यमाणः, -- चोक्षूयिष्यमाणः
8 क्षुत्-क्षुतौ-क्षुतः
-- -- -- 9 10 क्षुतम्-तः, क्षावितः, चुक्षूषितः, चोक्षूयितः-तवान्
क्षवः, 11 क्षवणः, क्षावः, चुक्षूषुः, चोक्षुवः
क्षवितव्यम्, क्षावयितव्यम्, चुक्षूषितव्यम्, चोक्षूयितव्यम्
क्षवणीयम्, क्षावणीयम्, चुक्षूषणीयम्, चोक्षूयणीयम्
12 क्षव्यम्, 13 अवश्यक्षाव्यम्, क्षाव्यम्, चुक्षूष्यम्, चोक्षूय्यम्
ईषत्क्षवः-दुःक्षवः-सुक्षवः
-- -- -- 14 क्षूयमाणः, क्षाव्यमाणः, चुक्षूष्यमाणः, चोक्षूय्यमाणः
15 क्षवः, 16 विक्षावः, 17 18 क्षवथुः, क्षावः, चुक्षूषः, चोक्षूयः, क्षवितुम्, क्षावयितुम्, चुक्षूषितुम्, चोक्षूयितुम्
क्षुतिः, क्षावणा, चुक्षूषा, चोक्षूया
क्षवणम्, क्षावणम्, चुक्षूषणम्, चोक्षूयणम्
क्षुत्वा, क्षावयित्वा, चुक्षूषित्वा, चोक्षूयित्वा
प्रक्षुत्य, प्रक्षाव्य, प्रचुक्षूष्य, प्रचोक्षूय्य
क्षावम् २, क्षुत्वा २, क्षावम् २, क्षावयित्वा २, चुक्षूषम् २, चुक्षूषित्वा २, चोक्षूयम् २
चोक्षूयित्वा २
19 क्षुरः 20।
21
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३१३)
02
=>
 (२-अदादिः-१०३६। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[४। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे, ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इति इण्णिषेधः। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः।]]
04
=>
 [[५। ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इति अभ्यासस्य गुणः। ‘अकृत्सार्वधातुक--’ (७-४-२५) इति उकारस्य दीर्घः।]]
05
=>
 [[६। धातोरस्योदात्तत्वादिण्णिषेधो न।]]
06
=>
 [[७। ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः’ (२-४-७२) इति शपो विकरणप्रत्ययस्य लुक्। उवङ्।]]
07
=>
 [[८। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्। णत्वम्।]]
08
=>
 [[९। ‘ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्’ (६-१-७१) इति क्विपि धातोः तुगागमः।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०३२७+ २४]
10
=>
 [[१। ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इति इण्णिषेधः। एवं क्तिनि, क्त्वायां च बोध्यम्।]]
11
=>
 [[२। ‘चलनशब्दार्थादकर्मकात्--’ (३-२-१४८) इति ताच्छीलिको युच्।]]
12
=>
 [[३। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यत्।]]
13
=>
 [[४। ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यत्।]]
14
=>
 [[५। ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः।]]
15
=>
 [[६। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इत्यप् प्रत्ययः भावे।]]
16
=>
 [[७। ‘वौ क्षुश्रुवः’ (३-३-२५) इति घञ्।]]
17
=>
 [[आ। ‘यात यूयं यमश्रायं दिशं नायेन दक्षिणाम्। विक्षावैस्तोयविश्रावं तर्जयन्तो महोदधेः।।’ भ। का। ७-३६।]]
18
=>
 [[८। ‘ट्वितोऽथुच्’ (३-३-८९) इति भावे अथुच् प्रत्ययो भवति।]]
19
=>
 [[९। ‘क्षौति = वपनकाले ‘कॄद्’-इति स्वनति इति क्षुरः ‘ऋज्रेन्द्र--’ इत्यादिन औणादिकः रन्।’ इति धातुकाव्यव्याख्याने २-८६।]]
20
=>
 [[B। ‘केऽण्यल्परावं नुनुवुः खलेषु क्षुरक्ष्णुतात्मानममुं स्नुतास्राः। सोऽनूर्णुतोऽद्यौत् जनसुत् कुवत्या काञ्च्येव कामं स्तुवतां ब्रुवाणः।।’ धा। का। २-४७।]]
21
=>
 [पृष्ठम्०३२८+ २६]