क्षर (kSara)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishApte
Englishक्षर [kṣara], [क्षरति स्यन्दते मुञ्चति वा, क्षर्-अच्]
Melting away.
Movable.
Perishable
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थो$ क्षर उच्यते 15.16. -रः A cloud.
रम् Water.
The body
ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरात् * 14.17.17.
Ignorance.
The Supreme Being.
Cause and effect.
The natural form (प्रकृति)
अक्षरक्षरयोरेव द्वयोः सम्बन्ध इष्यते * 12.35.1. -आत्मक Of a perishable nature, perishable
Mārk. 23.33. -जः (also क्षरेज) produced by distillation or from a cloud. -भाव mutable.
Apte 1890
Englishक्षर a. [क्षरति स्यंदते मुंचति वा, क्षर्-अच्] 1 Melting away.
2 Moveable.
3 Perishable
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते Bg. 15. 16.
रः A cloud.
रं 1 Water.
2 The body.
3 Ignorance.
4 The Supreme Being.
5 Cause and effect.
Comp.
जः a. (also क्षरेज) a. produced by distillation or from a cloud.
भाव a. mutable.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishHindi
Hindiअंत करने के लिए प्रवण, ध्वंसशील
Apte Hindi
Hindiक्षर
वि* - क्षर् + अच्
पिघलने वाला
क्षर
वि* - क्षर् + अच्
जंगम
क्षर
वि* - क्षर् + अच्
नश्वर
क्षरः
- क्षर् + अच्
बादल
Shabdartha Kaustubha
Kannadaक्षर - सञ्चलने (भ्वा० पर० अक० से०) क्षरति
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರವಹಿಸು /ಹರಿ
क्षर - सञ्चलने (भ्वा० पर० अक० से०) क्षरति
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಸೋರು /ಜಿನುಗು
क्षर - सञ्चलने (भ्वा० पर० अक० से०) क्षरति
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಜಾರು
क्षर - सञ्चलने (भ्वा० पर० अक० से०) क्षरति
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಎಡವು
क्षर - सञ्चलने (भ्वा० पर० अक० से०) क्षरति
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ನಾಶವಾಗು /ಅಳಿದು ಹೋಗು
प्रयोगाः - > "यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात्"
उल्लेखाः - > मनु० ४-२३७
क्षर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೇಘ /ಮೋಡ
निष्पत्तिः - > क्षर (सञ्चलने) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > क्षरति स्यन्दते मुञ्चति वा
प्रयोगाः - > "द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥"
उल्लेखाः - > गीता० १५-१६
विस्तारः - > "क्षरं नीरे क्षरोऽम्बुदे" - मेदि० ।
क्षर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಕಾರಹೊಂದುವ ಸ್ವಭಾವದ ಸರ್ವವಿಧ ಪ್ರಾಣಿಗಳು
क्षर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಲ /ನೀರು
क्षर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹ /ಶರೀರ
क्षर
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ವಿಕಾರಸ್ವಭಾವದ /ಮಾರ್ಪಡುವ ಸ್ವಭಾವದ
L R Vaidya
EnglishBopp
LatinEdgerton Buddhist Hybrid
Englishkṣara (m.? = Pali khara, said by Jāt. comm. to mean a saw, twice in Jāt. vss.
used for cutting ivory or an elephantʼs tusk), a sharp cutting tool, perhaps a saw: Divy 〔417.10〕 (vs) kṣareṇa jihvām atha kartayāmi (cf., in prec. line, chinnāmi(!) nāsām krakacena vāsyāḥ
[Page199-b] krakaca, saw, in its Pali form kakaca, is the Jāt. comm.ʼs def. of khara).
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit क्षर्
क्षर
सञ्चलने श्रवणे च
भ्वादिः
अकर्मकः
सेट्
परस्मैपदी
क्षरति
क्षर्
क्षर
ईषच्चलने (चारु.)
धातुप्रदीपः
Sanskritक्षरँ क्षर सञ्चलने
- क्षरति । अक्षारीत् ।। 854 ।।
Tamil
Tamilக்ஷர : அழியக்கூடிய, நிரந்தரமற்ற, அசைவுள்ள.
Mahabharata
EnglishKshara = Vishṇu (Kṛshṇa): XII, 13115
XIII, 7000 (1000 names).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritक्षर, ज सञ्चलने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वां--परं--अकं-सेट् । क्वचित् सकञ्च ।) ज, क्षारः क्षरः ।सञ्चलनमिह मोचनं स्रवणञ्च । आदौ सकर्म्मकः ।“स्रोतोभिस्त्रिदशगजा मदं क्षरन्तः” । इतिकिराते । ७ । ८ ॥
स्रवणे तु । क्षरत् क्षतजवृत्तयः ।इति दुर्गादासः ॥
क्षरं, (क्षरति स्रवति वर्षति च । क्षर् + अच् ।)जलम् । तथा च सत्यसावित्र्योपनिषदि । १ । ८ । १० ।“क्षरन्त्वविद्या ह्यमृतं तु विद्या” ॥
) मेघे पुं । इतिमेदिनी ॥
क्षरः, (क्षर् + अच् ।) नश्वरवस्तु । यथा, --“द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।क्षरः सर्व्वाणि भृतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते” ॥
इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १५ । १७ ।“क्षरश्चाक्षरश्चेति द्वाविमौ लोके प्रसिद्धौ । तावेवाहतत्र क्षरः पुरुषो नाम सर्व्वाणि भूतानि ब्रह्मादि-स्थावरान्तानि शरीराणि अविवेकिलोकस्यशरीरेष्वेव पुरुषत्वप्रसिद्धेः । कूटो राशिः शिलाराशिः । पर्व्वत इव एकदेशेषु नश्यत्स्वपि निर्व्वि-कारतया तिष्ठतीति कुटस्थश्चेतनो भोक्ता सत्वक्षरः पुरुष उच्यते विवेकिभिः” । इति तट्टीकायांश्रीधरस्वामी ॥
(तथा, महाभारते । १४ । अनु-गीतापर्व्वाध्याये । १७ । १७ ।“ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरात्” ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskritक्षर सञ्चलने अक० सेट् । क्षरति अक्षारीत् । चक्षारक्षरितः क्षरन् क्षारः । “इयं त इन्द्र! राति क्षरतिसुन्वतः” ऋ० ८, १३, ४ । “मधु क्षरन्ति सिन्धबः” मधुसूक्तम् ।“यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति कीर्त्तनात्” “इन्द्रि-याणां हि च सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम् । तेनास्यक्षरति प्रज्ञा” मनुः । “त्वत्प्रसादान्महादेव! तपोमेन क्षरेत वै” भा० व० ७०११ श्लो० । आर्षत्वात् पदव्यत्ययः ।“अक्षारिषुः शरास्त्राणि तस्मिन् रक्षःपयोधराः” भट्टिःज्वला० क्षरः क्षारः । उपसर्गपूर्वस्तु तदुपसर्गद्यीत्या-र्थयुक्ते चलने । आङ्पूर्ककः णिजन्तस्तु आक्षारणे ६०२पृ० दृश्यम् । सञ्चननञ्च मोचनं स्रवणं चलनं स्यन्दनञ्चतत्र मोचने अन्यत्र अक० । तत्र मोचने “मधुक्षरन्ति सिन्धबः” । “स्रोतोभिस्त्रिदशगजा मदं क्षरन्तः”किरा० । स्रवणे “तपः क्षरतीत्यादि प्रागुक्तम् । वेदेनि० तिपि क्षरिति ।
क्षर क्षरति स्यन्दते मुञ्चति वा क्षर--जला० वा अच् ।१ जले २ मेघे मेदि० । ३ चले ४ देहे “द्वाविमौपुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानिकूटस्थोऽक्षर उच्यते” गीतोक्तेषु ५ सर्वप्राणिषु तेषां स्वो-पाध्यन्तःकरणचलनेन औपाधिकचलनवत्त्वात्तथात्वम्भा० अनु० १७ अ० जीवानां क्षरणप्रकार उक्तो यथा“आयुःकीर्त्तिकराणीह यानि कृत्यानि सेवते । शरीर-ग्रहणे यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वशः । आयुःक्षयपरीतात्माविपरीतानि सेवते । बुद्धिर्व्यावर्त्तते चास्य विनाशे प्रत्यु-परियते । सत्वं बलञ्च कालञ्च विदित्वा चात्मनस्तथा ।अतिवेलमुपाश्नाति स्वविरुद्धान्यनात्मवात् । यदाऽयमति-कष्टानि सर्वापयुपनिषेवते । अत्यर्थमपि वा भुङ्क्ते नवा भुङ्क्ते कदाचन । दुष्टान्नामिषपानञ्च यदन्योन्यविरो-धि च । गुरु चाप्यभितं भुङ्क्ते नातिजीर्णेऽपि वापुनः । व्यायाममतिमात्रञ्च व्यवायञ्चोपसेवते । सततंकर्म्मलोभाद्वा प्राप्तं वेगं विधारयेत् । रसाभियुक्तमन्नंबा दिवास्वप्तञ्च सेवते । अपक्वान्नागते काले स्वयं दोषान्प्रकोपयेत् । स्वदोषकोपनाद्रोगं लभते मरणान्तिकम् ।अपि वोद्बन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति । तस्य तैः का-रणैर्ज्जन्तोः शरीरं च्यवते तदा । जीवितं च्यवमानंतद्यथावदुपधारय । ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमी-रितः । शरीरमनुपर्य्येत्य सर्वात् प्राणान् रुणद्धि वै ।अत्यर्थं बलवानूष्मा शरीरे परिकोपितः । भिनत्ति जीव-स्थानानि कर्म्माणि विद्धि तत्त्वतः । ततः सवेदनो जीवःसद्यः प्रच्यवते क्षरात् (देहात्) । शरीरं त्यजते जन्तुश्छि-द्यमानेषु मर्म्मसु । वेदनाभिः परीतात्मा तद्विद्धि द्विजसत्तम! ।जाता मरणसंविग्नाः सततं सर्वजन्तवः । दृश्यन्ते सन्त्यज-न्तश्च शरीराणि द्विजर्षभ! गर्भसंक्रमणे चापि कर्म्मणा-मतिसर्पणे । तादृशीमेव लभते वेदनां मानवः पुनः ।भिन्नसन्धिरथ क्लेदमद्भिः स लभते नरः । यथा पञ्चसुभूतेषु सम्भूतत्वं नियच्छति । शैत्यात् प्रकुपितः काये ती-व्रवायुसमीरितः । यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यव-स्थितः । स गच्छत्यूर्द्ध्वगो वायुः कृच्छान्मुक्त्वा शरीरिणम् ।शरीरञ्च जहात्येवं निरुच्छासश्च दृश्यते । स निरूष्मानिरुच्छासो निःश्रीको हतचेतनः । ब्रह्मणा सम्परिष्वक्तोमृत इत्युच्यते नरः । स्रोतोभिर्य्यैर्विजानाति इन्द्रिया-र्थान् शरीरभृत् । तैरेव च विजानाति प्राणानाहारस-म्भवान् । तत्रैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनः ।तथा यद्यद्भवेद्युक्तं सन्निपाते क्वचित् क्वचित् । तत्तन्मर्म्मविजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत्तथा । तेषु मर्म्मषु भिन्नेषुततः स समुदोरयन् । आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्व-ञ्चास्य रुणद्धि वै । ततः सचेतनो जन्तुर्नाभिजानातिकिञ्चन । तरसा संवृतज्ञानः संवृतेष्वेव मर्म्मसु । स-जीवो निरधिष्ठानश्चाल्यते मातरिश्वना । ततः स तं म-हीच्छासं भृशमुच्छस्य दारुणम् । निष्क्रामन् कम्पयत्याशुतच्छरीरमचेतनम् । स जीवः प्रच्युतः कायात् कर्म्मभिःस्वैः समावृतः । अभितः स्वैः शुभैः पुण्यैः पापैर्वाऽप्यु-पपद्यते । ब्राह्मणा ज्ञानसम्पन्ना यथावच्छ्रुतनिश्चयाः ।इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः । यथाऽन्ध-कारे खद्योतं लीयमानं ततस्ततः । चक्षुष्मन्तः प्रपश्यन्तितथा च ज्ञानचक्षुषः । पश्यन्त्येवंविधं सिद्धा जीवं दिव्येनचक्षुषा । च्यवन्तं जायमानञ्च योनिञ्चानुपवेशितम ।तस्य स्थानानि दृष्टानि त्रिविधानीह शास्त्रतः । कर्म्म-भूमिरियं भूमिर्य्यत्र तिष्ठन्ति जन्तवः । ततः शुभाशुभं कृत्वालभते सर्वदेहिनः । इहैवोच्चावचान् भोगान् प्राप्नुवन्तिखकर्म्मभिः । इहैवाशुभकर्म्माणः कर्म्मभिर्निरयं गताः ।अर्वाग्गतिरियं कष्टा यत्र पच्यन्ति मानवाः । तस्मात्सुदुर्लभो मोक्षे रक्ष्यश्चात्मा ततोभृशम् । ऊर्द्ध्वन्तु जन्तवोगत्वा ये तु स्थानेष्ववस्थिताः । कोर्त्यमानानि तानीह त-त्त्वतः सन्निवोध मे । तच्छ्रुत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं विन्देथाःकर्म्मनिश्चयम् । तारारूपाणि सर्वाणि यत्रैतच्चन्द्रमण्डलम् ।यत्र विभ्राजते लोके स्वभासा सूर्य्यमण्डलम् । स्थानान्ये-तानि जानीहि जनानां पुण्यकर्म्मणाम् । कर्म्मक्षयाच्चते सर्वे च्यवन्ते वै पुनः पुनः । तत्रापि च विशेषोऽस्ति दिविनीचोच्चमध्यमः । न च तत्रापि सन्तोषो दृष्ट्वा दीप्ततरांश्रियम् । इत्येता गतयः सर्वाः पृथक् ते समुदीरिताः ।उपपत्तिन्तु वक्ष्यन्ति गर्भस्याहमतः परम् । तथा तन्मेनिगदतः शृणुष्वावहितो द्विज!” ।११ अज्ञाने च “क्षरं त्वविद्या च स्मृतं तु विद्या” श्वेताश्व०उ० । १२ परमेश्वरे “सदसत्क्षरमक्षरम्” विष्णुस० । “सर्वंखल्विदं ब्रह्मेति” श्रुतेस्तस्य सर्वभूतमयत्वात्तथ त्वम् ।“कार्य्यकारणरूपं तु नश्वरं क्षरमुच्यते” इत्युक्तयोः१३ कार्य्यकारणयोः ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskritक्षरँ क्षर सञ्चलने
-क्षरति क्षरिष्यति क्षारः क्षारी णेऽप्यणकृतं क्वचिद् इति ङीप् क्षरः अक्षरम् 821
धातुवृत्तिः
Sanskritक्षरँ क्षर (अर्थः) सञ्चलने
( क्षरति चक्षार क्षरिता अक्षारीत् ) "अतो ल्रान्तस्य'' इति वृद्धिः ( चिक्षरिषति चाक्षर्यते चाक्षर्ति अचाक्षः ) हल्ङ्यादिलोपः (क्षारः क्षरः क्षरेजः ) ( सूत्रम्) विभाषा वर्षक्षरशरवरात् (इति सूत्रम्) इति जशब्दे उत्तरपदे विभाषा सप्तम्या अलुक् अत्र क्षल संचलन इति क्कचित्पठ्यते तदवि क्षरिवत् शम्यादय उदता उदात्तेतः 836
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“क्षर संचलने”@} 2 ज्वलादिः।
‘सञ्चये’ इति च एके।
क्षारकः-रिका, क्षारकः-रिका, चिक्षरिषकः-षिका, 3 चाक्षरकः-रिका
क्षरिता-त्री, क्षारयिता-त्री, चिक्षरिषिता-त्री, चाक्षरिता-त्री
क्षरन्-न्ती, क्षारयन्-न्ती, चिक्षरिषन्-न्ती
-- क्षरिष्यन्-न्ती-ती, क्षारयिष्यन्-न्ती-ती, चिक्षरिषिष्यन्-न्ती-ती
-- --क्षारयमाणः, क्षारयिष्यमाणः, चाक्षर्यमाणः, चाक्षरिष्यमाणः
विक्षः-विक्षरौ-विक्षरः
-- -- क्षरितम्-तः, क्षारितः, चिक्षरिषितः, चाक्षरितः-तवान्
4 5 क्षरः, 6 क्षारः-क्षारी, 7 क्षारः 8 क्षरणः, 9 अक्षरम्, चिक्षरिषुः, चाक्षरः
क्षरितव्यम्, क्षारयितव्यम्, चिक्षरिषितव्यम्, चाक्षरितव्यम्
क्षरणीयम्, क्षारणीयम्, चिक्षरिषणीयम्, चाक्षरणीयम्
क्षार्यम्, क्षार्यम्, चिक्षरिष्यम्, चाक्षर्यम्
ईषत्क्षरः-दुःक्षरः-सुक्षरः
-- -- क्षर्यमाणः, क्षार्यमाणः, चिक्षरिष्यमाणः, चाक्षर्यमाणः
10 क्षारः, क्षारः, चिक्षरिषः, चाक्षरः
क्षरितुम्, क्षारयितुम्, चिक्षरिषितुम्, चाक्षरितुम्
क्षर्तिः, क्षारणा, चिक्षरिषा, चाक्षरा
क्षरणम्, क्षारणम्, चिक्षरिषणम्, चाक्षरणम्
क्षरित्वा, क्षारयित्वा, चिक्षरिषित्वा, चाक्षरित्वा
विक्षर्य, विक्षार्य, सञ्चिक्षरिष्य, सञ्चाक्षर्य
क्षारम् २, क्षरित्वा २, क्षारम् २, क्षारयित्वा २, चिक्षरिषम् २, चिक्षरिषित्वा २, चाक्षरम् २
चाक्षरित्वा २।
01 (३००)
02 (१-भ्वादिः-८५१। अक। सेट्। पर।)
03 [[२। ‘दीर्घोऽकितः’ (७-४-८३) इत्यभ्यासस्य दीर्घः।]]
04 [पृष्ठम्०३१४+ २७]
05 [[आ। ‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च। क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते।।’ इति भगवद्गीता (१५-१६)।]]
06 [[१। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्योणः’ (३-१-१४०) इति कर्तरि णो वा। पक्षे पचाद्यच् (३-१-१३४)।]]
07 [[२। ‘णेऽप्यण्कृतानि भवन्ति क्वचित्’ (परिभाषा) इति ङीप्। इति क्षीरतरङ्गिणी।]]
08 [[३। ‘चलनशब्दार्थादकर्मकात्’ (३-२-१४८) इति युच् ताच्छीलिकः।]]
09 [[४। न क्षरतीत्यक्षरम्। पचाद्यजन्तोऽयम्।]]
10 [[५। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्।]]
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.