क्षय (kSaya)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 क्षय m.
  (-यः)
	 1. Loss,  waste,  destruction,  removal,  &c.
	 2. A destruction
of the universe.
	 3. Consumption,  Phthisis pulmonalis.
	 4. A house, 
an abode.
	 5. Sickness in general.
	 6. Decay,  wasting away.
	 7. In
algebra,  negative quantity,  minus.
 E.
  क्षि to waste or destroy,  affix
अच्.

Capeller Eng

English

 1 क्ष॑य a.
  dwelling
 m.
  dwelling-place,  abode,  seat
 tribe, 
people.

 2 क्षय m.
  decrease,  waste,  loss,  destruction,  consumption
(also as a sickness)
 decay,  ruin,  fall,  end
 क्षयं गम्,  इ,  or या
come to an end,  perish
 क्षयं नी bring to an end,  destroy.

Yates

English

 क्षय (यः) 1.
m.
  Loss,  destruction, 
consumption
 a house
 minus.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

 
   क्षय   kSaya   m.
   decay   
   क्षय    kSaya     m.
   decrement  [ computer ]   
   क्षय  kSaya  adj.
   dwelling  
   क्षय  kSaya  adj.
   residing   
   क्षय  kSaya  m.
   house of yama  
   क्षय  kSaya  m.
   sickness in general   
   क्षय  kSaya  m.
   wane  
   क्षय  kSaya  m.
   abode   
   क्षय  kSaya  m.
   waning  
   क्षय  kSaya  m.
   end   
   क्षय  kSaya  m.
   abode in yama's dominion  
   क्षय  kSaya  m.
   annihilation   
   क्षय  kSaya  m.
   destruction of the universe  
   क्षय  kSaya  m.
   diminution   
   क्षय  kSaya  m.
   dwelling-place  
   क्षय  kSaya  m.
   ruin   
   क्षय  kSaya  m.
   termination  
   क्षय  kSaya  m.
   family   
   क्षय  kSaya  m.
   negative quantity  
   क्षय  kSaya  m.
   wasting or wearing away   
   क्षय  kSaya  m.
   seat  
   क्षय  kSaya  m.
   loss   
   क्षय  kSaya  m.
   consumption  
   क्षय  kSaya  m.
   race   
   क्षय  kSaya  m.
   minus  
   क्षय  kSaya  m.
   fall   
   क्षय  kSaya  m.
   house  
   क्षय  kSaya  m.
   destruction   
   क्षय  kSaya  m.
   phthisis pulmonalis (Tuberculosis)  
   क्षय  kSaya  m.
   waste   
   क्षय  kSaya  m.
   dominion  
   क्षय  kSaya  m.
   decline   
   क्षय  kSaya  m.
   removal  
   घर्षणेन क्षय  gharSaNena kSaya  m.
   abrasion     
            

Wilson

English

 क्षय
m.
  (-यः)
1 Loss,  waste,  destruction,  removal,  &c.
2 A destruction of the universe.
3 Consumption,  Phthisis pulmonalis.
4 A house,  an abode.
5 Sickness in general.
6 Decay,  wasting away.
7 In algebra,  negative quantity,  minus.
E.
  क्षि to waste or destroy,  affix अच्.

Apte

English

क्षय [kṣaya],  See under क्षि.

क्षयः [kṣayḥ],  [क्षि-अच्]

A house,  residence,  abode
 यातनाश्च यमक्षये Ms.*
  6.61
 निर्जगाम पुनस्तस्मात्क्षयान्नारायणस्य ह Mb.
 

Loss,  decline,  waste,  wane,  decay,  diminution
 आयुषः क्षयः R.*
  3.69
 धनक्षये वर्धति जाठराग्निः Pt.*
  2.186
 so चन्द्रक्षयः,  क्षयपक्षः &c.
 

Destruction,  end,  termination
 निशाक्षये याति ह्रियैव पाण्डुताम् Ṛs.*
  1.9
 Amaru.*
  6.

Pecuniary loss
 Ms.*
  8.41.

Fall (as of prices.)

Removal.

Universal destruction (प्रलय).

Consumption. 

A disease in general.

The negative sign or quantity,  minus (in algebra).

Family,  race.

The house of Yama. 

A part of the elephant's knee (गजजानुभागविशेषः)
 Mātaṅga L.
 5.15.

Power (क्षी क्षयैश्वर्ययोरित्यैश्वर्यार्थस्य क्षिधातो रूपम् Com.
    on Mb.
 *  12.33.2)
 उपपद्यति संयोगाद् गुणैः सह गुणक्षयात् ibid.
  -यम् N.
  of the last year in the sixty years cycle. Comp.
   -उपशमः complete annihilation of the desire of being active (Jaina). -कर (also क्षयंकर)a.  causing decay or destruction,  ruinous.

कालः time of universal destruction. 

the period of decline.-कासः consumptive cough. -तिथिः,  f.
  -क्षयाहः the lunar day not beginning with the sun-rise,  hence omitted in the calendar. -पक्षः the dark fortnight. क्षयपक्ष इवैन्दवीः कलाः सकला हन्ति स शक्तिसंपदः Ki.*
  2.37.

a fortnight of 13 days. -मासः the month in which two संक्रान्तिs occur and which is omitted in the adjustment of the lunar-solar calender. -युक्तिः f.
 ,  -योगः an opportunity of destroying
 Ki.*
  2.9. -रोगः consumption. -वायुः the wind that is to blow at the destruction of the world. -संपद् f.
  total loss,  ruin. 

Apte 1890

English

 क्षय See under क्षि. 

 क्षयः [क्षि-अच्] 1 A house,  residence,  abode
 यातनाश्च यमक्षये Ms. 6. 61
 निर्जगाम पुनस्तस्मात्क्षयान्नारायणस्य ह Mb. 
2 Loss,  decline,  waste,  wane,  decay,  diminution
 आयुषः क्षयः R. 3. 69
 धनक्षये वर्धति जाठराग्निः Pt. 2. 178
 so चंद्रक्षयः,  क्षयपक्षः &c. 
3 Destruction,  end,  termination
 निशाक्षये याति ह्रियैव पांडुतां Rs. 1. 9
 Amaru. 60. 
4 Pecuniary loss
 Ms. 8. 401. 
5 Fall (as of prices.) 
6 Removal. 
7 Universal destruction (प्रलय). 
8 Consumption. 
9 A disease in general. 
10 The negative sign or quantity,  minus (in algebra). 
11 Family,  race. 
12 The house of Yama. 
Comp. 
कर (also क्षयंकर) a. causing decay or destruction,  ruinous. 
कालः {1} time of universal destruction. {2} the period of decline. 
कासः consumptive cough. 
पक्षः the dark fortnight. 
युक्तिः f.,  
योगः an opportunity of destroying. 
रोगः consumption. 
वायुः the wind that is to blow at the destruction of the world. 
संपद् f. total loss,  ruin. 

Monier Williams Cologne

English

 क्ष॑य a See √ 1. 2. and 4. क्षि.

 1. क्ष॑य m.
  ‘dominion’,  Sāy.
  (on,  RV.
   vii,  46,  2).

 2. क्ष॑य mfn.
   dwelling,  residing,  RV.
   iii,  2,  13
 viii,  64,  4

 क्ष॑य m.
  an abode,  dwelling-place,  seat,  house (cf.   उरु- and सु-क्ष॑य,  र॑थ-,  दिविक्षय॑),  RV.
  
 VS.
  v,  38
 TS.
 
 Pāṇ.
 
 MBh.
  
 R.
 
 BhP.
  

 the house of Yama (cf.   यम-क्ष्°,  वैवस्वत-क्ष्°)

 abode in Yama's dominion Comm.  on R.
  (ed.  Bomb.) ii,  109,  11

 (=  क्षिति॑) family,  race,  RV.
   i,  123,  1.

 3. क्षय॑ (the accent is on the last syllable in the sense ‘destruction’,  accord.
  to Pāṇ.
  iii,  3,  56 and vi,  1,  63.) m.
  (Pāṇ.  vi,  1,  201) loss,  waste,  wane,  diminution,  destruction,  decay,  wasting or wearing away (often ifc. ),  Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 the accent is on the last syllable in the sense ‘destruction’,  accord.
  to Pāṇ.
  iii,  3,  56 and vi,  1,  63.

 fall (as of prices,  opposed to वृद्धि,  e.g. क्षयो वृद्धिश् च पण्यानाम्,  ‘the fall and rise in the price of commodities’),  Yājñ.
  ii,  258

 removal,  W.
 

 end,  termination (e.g. निद्रा-क्ष्°,  the end of sleep,  R.
  vi,  105,  14
 दिन-क्षये,  at the end of day,  MBh.
   i,  699
 R.
  iv,  3,  10
 जीवित-क्षये,  at the end of life,  Daś.
 
 आयुषः क्ष्° id.,  Ragh.
 
 क्षयं √ गम्,  √ या,  √ इ,  or उप√ इ,  to become less,  be diminished,  go to destruction,  come to an end,  perish,  Nal.
 
 R.
 
 Suśr.
 
 VarBṛS.
 
 Daś.
 
 Amar.
 
 Hit.
 
 क्षयं√ नी,  to destroy,  R.
  v,  36,  51)

 consumption,  phthisis pulmonalis,  Suśr.
 
 Hcat.

 sickness in general,  L.
 

 the destruction of the universe,  Pañcat.
 

 (in alg.
 ) a negative quantity,  minus,  Āryabh.
 

 =
  -मास,  Jyot.
 

 =
  क्षयाह,  Gaṇit.
 

 N.
  of a prince,  VP.
  

 क्षय॑ (अम्),  n.
  N.
  of the last year in the sixty years' Bṛhaspati cycle,  VarBṛS.
 

Monier Williams 1872

English

 क्षय क्षय। See under rt. 2. क्षि and rt.
4. क्षि,  p. 266.

 1. क्षय,  अस्,  m. (for 2. see under rt. 4. क्षि
below),  an abode,  residence,  habitation,  dwelling-
place,  seat,  house [cf. उरु-क्षय]
 family,  race
the house of Yama,  god of death
 dominion (?).
—क्षय-तरु,  उस्,  m. the plant Bignonia Suave-
olens.

 2. क्षय,  अस्,  m. (for 1. see under 2. क्षि last
col.),  loss,  waste,  wane,  diminution,  destruction,  decay
wasting or wearing away
 fall (as of prices,  opposed to
वृद्धि,  e. g. क्षयो वृद्धिश् च पण्यानाम्,  the
fall and rise in the price of commodities)
 removal
end,  termination (e. g. निद्रा-क्षय,  the end of
sleep
 दिन-क्षये,  at the end of day
 जीवित-
क्षये,  at the end of life
 क्षयं या or गम्,  to
become less,  be diminished,  go to destruction,  come
to an end,  perish)
 consumption,  pthisis pulmonalis
sickness in general
 the destruction of the universe
(in algebra) a negative quality,  a minus.
—क्षय-
कर,  अस्,  ई,  अम्,  causing destruction or ruin,  de-
structive,  ruinous,  terminating
 liberating from ex-
istence.
—क्षय-काल,  अस्,  m. the end of all things, 
the period of destruction.
—क्षय-कास,  अस्,  m. a
consumptive or phthisical cough.
—क्षय-कृत्,  त्, 
त्,  त्,  or क्षयङ्-कर,  अस्,  ई,  अम्,  causing ruin or
loss
 destructive.
—क्षय-नाशिनी,  f. the plant
Celtis Orientalis,  = जीवन्ती (‘removing consump-
tion’).
—क्षय-पक्ष,  अस्,  m. the dark fortnight, 
that of the moon's wane.
—क्षय-युक्ति,  इस्,  f. or
क्षय-योग,  अस्,  m. necessity or opportunity of
destroying.
—क्षय-रोग,  अस्,  m. consumption.
—क्षयरोगि-त्व,  अम्,  n. or क्षयरोगि-ता,  f.
consumption.
—क्षय-रोगिन्,  ई,  इणी,  इ,  consumptive.
—क्षय-वायु,  उस्,  m. the wind that is to blow at
the end of the world.
—क्षय-सम्पद्,  त्,  f. total
loss,  ruin,  destruction.

Macdonell

English

 क्षय 1. kṣáy-a,  a.
  dwelling
 m.
  abode,  seat
 🞄tribe,  people.

 क्षय 2. kṣay-a,  m.
  decrease
 depreciation
 🞄decline,  loss,  destruction
 end: ac. with verbs 🞄of going: decrease,  come to an end,  be lost,  🞄perish
 -kara,  -kartṛ,  -kṛt,  a.
  destroying. 🞄(—°).

Benfey

English

 क्षय क्षय,  i. e. 1. and 3. क्षि + अ,  m.
 
 1. An abode,  MBh. 1,  2510.
 2. De-
crease,  Man.  3,  122.
 3. Diminution of
price,  Yājñ. 2,  258.
 4. Loss,  Brāh-
maṇ. 2,  20.
 5. End,  Rām.  6,  105,  14.
 6. Destruction,  Hiḍ. 4,  84.
 7. Consump-
tion,  phthisis,  Suśr. 2,  445,  6.
 -- Comp.
 
दिन-,  m.
  evening,  Kām.  Nītis. 7, 
57.
धन-,  m.
  loss of wealth,  Pañc.
234,  7.
सर्व-दुःख-,  m.
  final eman-
cipation. 
स्व-कुल-,  m.
  a fish.

Hindi

नुकसान,  कमजोर scaricity, 

Apte Hindi

Hindi

क्षयः
पुं*
  - क्षि + अच्
"घर,  निवास,  आवास"

क्षयः
पुं*
  - क्षि + अच्
"हानि,  ह्रास,  छीजन,  घटाव,  पतन,  न्य़ूनता"

क्षयः
पुं*
  - क्षि + अच्
"विनाश,  अंत,  समाप्ति"

क्षयः
पुं*
  - क्षि + अच्
आर्थिक क्षति

क्षयः
पुं*
  - क्षि + अच्
गिरना

क्षयः
पुं*
  - क्षि + अच्
हटाना

क्षयः
पुं*
  - क्षि + अच्
प्रलय

क्षयः
पुं*
  - क्षि + अच्
तपेदिक

क्षयः
पुं*
  - क्षि + अच्
रोग

क्षयः
पुं*
  - क्षि + अच्
"निर्गुणता,  ऋण"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

क्षय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿವಾಸ /ಮನೆ /ವಾಸಸ್ಥಳ
निष्पत्तिः - > क्षि (निवासगत्योः) - "अच्" (३-३-५६)
व्युत्पत्तिः - > क्षीयतेऽत्र
क्षय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಶ
निष्पत्तिः - > क्षि (क्षये) - "अच्" (३-३-५६)
प्रयोगाः - > "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत् प्रवृद्धः" । "सपदि कुमुदिनीभिर्मीलितं हा क्षपापि क्षयमगमदपेतास्तारकास्ताः" ।
उल्लेखाः - > गीता० ११-३२,  माघ० ११-२४
क्षय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಳಯ /ಜಗತ್ತಿನ ನಾಶ /ಕಲ್ಪದ ಕೊನೆ
निष्पत्तिः - > क्षि (क्षये) - "अच्" (३-३-५६)
व्युत्पत्तिः - > क्षीयन्ते प्राणिनोऽत्र
क्षय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಪಚಯ /ಕಡಮೆ
निष्पत्तिः - > क्षि (क्षये) - "अच्" (३-३-५६)
व्युत्पत्तिः - > क्षयणम्
प्रयोगाः - > "समारुरुक्षुर्दिवमायुषः क्षये ततान सोपानपरम्परामिव"
उल्लेखाः - > रघु० ३-६९
क्षय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರೋಗ /ವ್ಯಾಧಿ
क्षय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ಷಯರೋಗ
निष्पत्तिः - > क्षि (क्षये) - अन्तर्भावितण्यर्थः । "अच्" (३-३-५६)
व्युत्पत्तिः - > क्षयति देहम्
प्रयोगाः - > "संशोषणाद्रसादीनां शोष इत्यभिधीयते । क्रियाक्षयकरत्वाच्च क्षय इत्युच्यते पुनः" ॥
उल्लेखाः - > सुश्रुत० उत्तरतं० ४१-४
क्षय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಲಮಾಸ /ಕ್ಷಯಮಾಸ /೨ ಸಂಕ್ರಮಣಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ಚಾಂದ್ರಮಾಸ
प्रयोगाः - > "असङ्क्रान्तिमासोऽधिमासः स्फुटं स्यात् द्विसङ्क्रान्तिमासः क्षयाख्यः कदाचित् । क्षयः कार्तिकादित्रये नान्यतः स्यात् तदा वर्षमध्येऽधिमासद्वयं च"
उल्लेखाः - > सिद्धान्तशि०
क्षय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಭವಾದಿ ೬೦ ಸಂವತ್ಸರಗಳಲ್ಲೊಂದು
क्षय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಳಿ /ತಗ್ಗು
क्षय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಮನ
क्षय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಅಷ್ಟವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ತ್ರಿವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು
विस्तारः - > "क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गो नीतिवेदिनाम्" - अम० ।

L R Vaidya

English

 kzaya {% m. %} 1. A house,  a residence,  an abode,  यातनाश्च यमक्षये M.vi.61
loss,  decline,  waste,  diminution,  decay
pecuniary loss,  M.viii.401
removal,  destruction,  end,  termination,  उभयमेतदुपैत्वथवा क्षयम् Am.S.60,  निशाक्षये याति ह्रियेव पांडुताम् Rt.i.9
universal destruction (प्रलय)
consumption
a disease in general
a negative quality (in algebra).

Bopp

Latin

 क्षय m. (r. क्षि s. अ)
1) occasus,  interitus,  exitium. H. 4.
48. BR. 2. 20. N. 26. 12.
2) domus,  domicilium,  sedes, 
praesertim deorum. H. 1. 47. M. 1. 2510.: निर्जगाम क्ष-
यान् नरायणस्य
 R.Schl. II. 6. 27.: इन्द्रक्षयसन्निभम्
पुरम्. (Hib. cai domus.)

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

क्षिति
स्त्री
क्षिति,  पृथ्वी,  क्षय
खलो ह्रस्वः खलः क्रूरः क्षितिः पृथ्वी क्षितिः क्षयः ।
verse 3.1.1.15
page 0014

क्षय
क्ली
क्षय,  गेह
क्षयं गेहे क्षयो ह्रासः श्रमः खेदः श्रमः क्रिया ॥ १६ ॥
verse 3.1.1.16
page 0014

क्षय
पु
क्षय,  ह्रास
क्षयं गेहे क्षयो ह्रासः श्रमः खेदः श्रमः क्रिया ॥ १६ ॥
verse 3.1.1.16
page 0014

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 kṣaya,  m. (as in Skt.,  and Pali khaya),  exhaustion,  perishing,  decay
 (special uses,  1) āyuḥ-kṣayāya Mv 〔i.52.6〕,  āyuḥkṣayāya ca karmakṣayāya ca 〔i.338.17〕,  (beings fall from heaven to earth) in order to ‘exhaust’ (work out,  finish) their (destined) life (and the force of their past deeds)
 so,  I agree with Senart,  the text seems to mean
 but in the Pali form of the same passage DN 〔i.17.27〕 we find ablatives,  āyukkhayā vā puññakkhayā vā,  because of the exhaustion of their lives (in heaven) or of their merits (entitling them to live there,  they fall to earth)
(2) kṣayajñāna (= Pali khayañāṇa),  knowledge of (the fact of) decay,  perishability,  in °na-lābhikaṃ kuśalamūlam Mvy 〔1209〕
 a-śuddha-kṣayajñāna-viṣayiṇāṃ Laṅk 〔17.6—7〕,  that do not belong to the sphere of pure knowledge of perishability(?) [
(3) in Gv 〔106.5〕 and 18 read akṣaya,  q.v.,  for kṣaya,  a high number.]

Lanman

English

 1kṣáya,  m. dwelling-place. [√1kṣi.]

 2kṣaya,  m. destruction
 decay. [√2kṣi.]

Sanskrit Tibetan

Tibetan

kSa ya
क्षय

gri non
क्षय

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
कल्पो युगान्तः कल्पान्तः संहारः प्रलयः क्षयः ।
संवर्तः परिवर्तश्च समसुप्तिर्जिहानकः ॥ १६१ ॥
-wordlist-
 
कल्प (पुं),  युगान्त (पुं),  कल्पान्त (पुं),  संहार (पुं),  प्रलय (पुं),  क्षय (पुं),  संवर्त (पुं),  परिवर्त (पुं),  समसुप्ति (पुं),  जिहानक (पुं)

--source--
 
क्षयः शोषो राजयक्ष्मा यक्ष्माथ क्षुत्क्षुतं क्षवः ॥ ४६३ ॥
-wordlist-
 
क्षय (पुं),  शोष (पुं),  राजयक्ष्मन् (पुं),  यक्ष्मन् (पुं),  क्षुध् (स्त्री),  क्षुत (क्ली),  क्षव (पुं)

--source--
 
गेहभूर्वास्तु गेहे तु गृहं वेश्म निकेतनम् ॥ ९८९ ॥
मन्दिरं सदनं सद्म निकाय्यो भवनं कुटः ।
आलयो निलयः शाला सभोदवसितं कुलम् ॥ ९९० ॥
धिष्ण्यमावसथं स्थानं पस्त्यं संस्त्याय आश्रयः ।
ओको निवास आवासो वसतिः शरणं क्षयः ॥ ९९१ ॥
धामागारं निशान्तं च कुट्टिमं त्वस्य बद्धभूः ।
-wordlist-
 
गेहभू (स्त्री),  वास्तु (पुंक्ली),  गेह (पुंक्ली),  गृह (पुंक्ली),  वेश्मन् (क्ली),  निकेतन (क्ली),  मन्दिर (स्त्रीक्ली),  सदन (क्ली),  सद्मन् (क्ली),  निकाय्य (पुं),  भवन (पुंक्ली),  कुट (पुं),  आलय (पुं),  निलय (पुं),  शाला (स्त्री),  सभा (स्त्री),  उदवसित (क्ली),  कुल (क्ली),  धिष्ण्य (क्ली),  आवसथ (क्ली),  स्थान (क्ली),  पस्त्य (क्ली),  संंस्त्याय (पुं),  आश्रय (पुं),  ओकस् (क्ली),  निवास (पुं),  आवास (पुं),  वसति (स्त्री),  शरण (क्ली),  क्षय (पुं),  धामन् (क्ली),  अगार (क्ली),  निशान्त (क्ली),  कुट्टिम (क्ली),  बद्धभू (स्त्री)

--source--
 
रक्ष्णस्त्राणे ग्रहो ग्राहे व्यधो वेधे क्षये क्षिया ।
-wordlist-
 
रक्ष्ण (पुं),  त्राण (क्ली),  ग्रह (पुं),  ग्राह (पुं),  व्यध (पुं),  वेध (पुं),  क्षय (पुं),  क्षिया (स्त्री)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

संवर्त
संवर्त,  परिवर्त,  क्षय,  युगान्त,  जगद्विनाश,  कल्पान्त,  समसुप्ति,  संहार,  महाप्रलय
संवर्तः परिवर्तः क्षयो युगान्तो जगद्विनाशश्च ।
कल्पान्तः समसुप्तिः संहारः स्यान्महाप्रलयः ॥ ११७ ॥
verse 1.1.1.117
page 0015

आवास
आवास,  आवसथ,  गृह,  भवन,  स्थान,  निशान्त,  कुल,  संस्त्याय,  निलय,  निकाय्य,  उटज,  गेह,  कुट,  मन्दिर,  धिष्ण्य,  धामन्,  निकेतन,  सदन,  पस्त्य,  वास्तु,  क्षय,  शाला,  वेश्मन्,  निवेशन,  उदवसित,  सद्मन्,  ओकस्,  शरण,  अगार,  निवसन,  आलय
आवासावसथं गृहं च भवनं स्थानं निशान्तं कुलं, 
संस्त्यायो निलयो निकाय्यमुटजं गेहं कुटं मन्दिरम् ।
धिष्ण्यं धाम निकेतनं च सदनं पस्त्यं च वास्तु क्षयः
शाला वेश्म निवेशनोदवसिते प्रोक्ते च सद्मौकसी ॥ २९१ ॥
शरणमगारं निवसनमालय एकार्थवाचकाः शब्दाः ।
verse 2.1.1.291
page 0035

राजयक्ष्मन्
राजयक्ष्मन्,  क्षय,  शोष
राजयक्ष्मा क्षयः शोषः शोफः श्वयथुरिष्यते ।
verse 2.1.1.602
page 0068

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

नि,  क्षय,  नित्यार्थ,  भृशार्थ,  आश्रय,  राशि,  कौशल,  बन्धन,  मोक्ष,  दानकर्मन्
निः स्यात् क्षये च नित्यार्थे भृशार्थाश्रयराशिषु ।
कौशले बन्धने मोक्षे संशये दानकर्मणि ॥ २९ ॥
verse 1.1.1.29
page 0121

Mahabharata

English

Kshaya = Śiva: VIII,  1448
 XII,  10368 (1000 names^1).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 क्षयः,  पुं,
   (क्षि क्षये । “नन्दिग्रहिपचादिभ्यः” । ३ । १ । १३४ ।इति अच् ।) नीतिवेदिनां त्रिवर्गान्तर्गतप्रथम-वर्गः । स तु राज्ञामष्टवर्गस्यापचयः । यथा,  --“क्षयः स्थानञ्च वृद्धिश्च त्रिवर्गो नीतिवेदिनाम्” ॥
इत्यमरः ३ । १ । १३४ ॥
 नीतिवेदिनां नीतिशास्त्र-ज्ञानां क्षयादिभिस्त्रिवर्गः अन्येषान्तु धर्म्मकामाथःपूर्व्वमुक्तः । अष्टवर्गस्यापचयः क्षयः । तस्यैवोपचयोवृद्धिः । तस्य नोपचयो नाप्यपचवः स्थानम् ।अष्टवर्गो यथा,  --“ऋषिर्व्वणिक्पथो दुर्गं सेतुकुञ्जरबन्धनम् ।कन्याकरबलादानं सैन्यानाञ्च निवेशनम् ॥
अष्टवर्गः स्मृतो राज्ञां” । इति तट्टीकायां भरतः ॥
लयः । तत्पर्य्यायः । सम्बर्त्तः २ प्रलयः ३ कल्पः ४कल्पान्तः ५ ॥
 अपचयः । तत्पर्य्यायः । क्षिया २ ॥
निलयः । तत्पर्य्यायः गृहशब्दे द्रष्टव्यः ॥
 काशरोग-विशेषः । तत्पर्य्यायः । यक्ष्मा २ शोषः ३ । इत्य-मरः ॥
 राजयक्ष्मा ४ रोगराजः ५ गदाग्रणीः ६उष्मा ७ अतिरोगः ८ रोगाधीशः ९ नृपामयः१० । इति राजनिर्घण्टः ॥
(लक्षणाणि चिकित्सितञ्च यथा,  --“शृणुत गुणगरिष्ठा व्याधिघोरं नराणांभवति रहितचेष्टो वातुलः प्राणिनां वै ।चिरनिरयकरोऽयं प्राकृतैः कर्म्मपाकै-रिह परिभवकारी मानुषस्य क्षयोऽयम् ॥
देवानां प्रकरोति भङ्गमथवा भ्रूणस्य सम्पातनंगोपृथ्वीधरविप्रबालहननञ्चावासविध्वंसनम् ।योऽयं स्थानविनाशनञ्च कुरुते स्त्रीणांवधो यो नर-स्तस्यैतैर्गुरुकर्म्मभिः क्षयगदो देहार्थहारी महान् ॥
देवानां दमतो धनञ्च दहतो भ्रूणप्रपातेऽपि चदेवत्वं हरतो विषञ्च ददत आरामकं निघ्नतः ।तेनासौ नियमेन सम्भवति वै नॄणाञ्च तीव्रा रुजाधातूनां क्षयकारिणी च मनुजस्यात्मापहा दारुणाक्षयो दशविधश्चैव विज्ञातव्यो भिषग्वरैः ॥
श्रान्त्या भाराद्विषमशयनैर्दीर्घमार्गाक्रमैर्व्वाभुक्तेर्दोषादतिशयरतेः सेवनाद्वै नरश्च ।ज्वरेणातिक्रान्तो विषमशयनात् कूटनपरैःजाता रोगा मनुजवपुषः क्षीणतां संनयन्ति ।रोगाक्रान्तो विषमशयनात्तस्य मन्दज्वराद्वा ।श्लेष्मा पित्तं मरुदथशयनैर्यातिदेहक्षयं वा ।रसरक्तमांसमेदश्चास्थिमज्जानि शुक्रतः ॥
एवं दशविधा ज्ञेयाः क्षया नॄणां वपुःषु च ।पुनश्च लक्षणन्त्वेषां वक्ष्यते शृणु साम्प्रतम् ।अतिस्वेदातिघर्म्मेण चिन्ताशोषभयादिना ॥
वाताद्यैः सेवितैश्चापि जायते मारुतक्षयः ।तेन तन्द्राङ्गदाहश्च पिपासारुचिवेपथुः ॥
तमः क्लमो भ्रमश्चैव भवेच्च मारुतक्षये ।तस्मादिमानि सेव्यानि रसानि पललानि च ॥
रसोनादिककल्कञ्च सेवयेद्वातवर्द्धनम् ।पित्तक्षयेऽग्निमान्द्यञ्च जायतेऽरुचिजाड्यता ॥
कासहृल्लासशोफश्च जायते मन्दचेष्टता ।स्वेदाभ्यङ्गान्नि पानानि दीपनानि प्रयोजयेत् ॥
जाङ्गलानि रसान्नानि सेवयेत् पित्तकृत्क्षये ।व्यायामे च व्यवाये च रूक्षानाहारसेवनैः ॥
सन्तापक्रोधनैश्चापि जायते कफसंक्षयः ।तेनदाहोऽथवा पाण्डुः शोषो निःश्वसनं भ्रमः ॥
विनिद्रता क्षुत् तृष्णा च स्त्रीसङ्गे नाभिनन्दति ।तस्य शीतान्नपानानि कन्दशाकादिकैरसैः ॥
आनूपैर्दधिदुग्धैर्वा सेवनं न समीहितम् ।त्रिभिर्दोषैः क्षयं प्राप्तैस्तदा हि मरणं ध्रुवम् ॥
तस्य क्रिया प्रयोक्तव्या साधारण्या महामते ! ॥
अथ धातुः क्षयं वक्ष्ये हारीत ! शृणु साम्प्रतम् ।रसरक्तमांसमेदः प्रत्येकं क्षयलक्षणम् ॥
रसक्षयेऽतिशोषश्च मम्दाग्नित्वञ्च वेपथुः ।शिरोरुक् मन्दचेष्टत्वं जायते च क्लमो भ्रमः ॥
रक्तक्षये क्षयः पाण्डु र्मम्दचेष्टो भवेन्नरः ।श्वासनिष्ठीवनं शोषो मन्दाग्नित्वञ्च जायते ॥
मांसक्षयेऽतिकृशता चेष्टनञ्चाङ्गभङ्गता ।निद्रानाशोऽतिनिद्रास्य विसंज्ञो लघुविक्रमः ॥
मेदः क्षये मन्दबलो विसंज्ञताचाङ्गस्य भङ्गो वमनं परूषता ।श्वासाभिकासोऽरुचिताग्निमन्दताविशेषकम्पो वपुषश्च शुष्कता ॥
अस्थिक्षये स्यात् अतिमन्दचेष्टताभन्दञ्च वीर्य्यं खलु मेदसः क्षये ।विसंज्ञता स्यात् कृशता च कम्पनंअङ्गस्य भङ्गो वमनं परूषता ॥
शोषश्च देहे सदनञ्च शोफिताविकम्पनं शोषरुजा च जायते ।भिषग्वरस्तत् परिवेदलक्षणंमज्जक्षये कम्पनमेव जायते ॥
भ्रमः क्लमः स्यादतिमन्दचेष्टःशोफो निशाजागरणञ्च तन्त्रा ॥
मन्दज्वरः शोषसमो मनुष्येशुक्रक्षये चाल्प विचेष्टितानि ।रूक्षं भ्रमः कम्पनशोषरोधःस्त्रीद्वेषितादीनि विरूपता च ॥
इदानीं संप्रवक्ष्यामि भेषजानि यथाक्रमम् ।स्नेहनं रूक्षणञ्चैव तथा विम्लापनं हितम् ।जाङ्गलानि च मांसानि भोजनानि च सेवयेत् ॥
गुडूची शृङ्गवेरञ्च यवानी क्वथितं जलम् ।मरिचैः क्वथितं दुग्धं पाने रात्रौ प्रशस्यते ॥
रसानां तेन वृद्धिः स्यात् शीघ्रं तस्माद्विमुच्यते ॥
रसानां वृद्धिकरणं गोधूमयवशालिभिः ।क्वथितानि भिषक् श्रेष्टैर्जाङ्गलानि विशेषतः ॥
घृतदुग्धसिताक्षौद्रमरिचानि च पिप्पली ।पानं शस्तं मनुष्याणां रक्तवृद्धिकरं मतम्” ॥
इति रसरक्तवृद्धिकरम् ॥
 * ॥
“आनूपानि च धान्यानि लघुनामानि कल्पयेत् ।कल्यांश्च घृतदुग्धादीन् सेवयेन्मधुराणि च ॥
रसाश्च जाङ्गलानि स्युः सेवनार्थे भिषग्वर ! ।सितोपलादिकं चूर्णं अजाक्षीरं सकोलकम् ॥
हितं पानं क्षये चैव कल्पमप्रातराशने” ।इति मांसमेदोवृद्धिकरम् ॥
 * ॥
“घृतानि च मुपक्वानि क्षीराणि विविधानि च ।चन्दनानि च द्राक्षादि-चूर्णानि च भिषग्वर ! ॥
जाङ्गलानि च सर्व्वाणि सेवनीयानि पुत्त्रक ! ।अम्लानि मधुराणीह सर्व्वाणि च प्रयोजयेत्” ॥
इत्यस्थिवृद्धिकरणम् ॥
 * ॥
“शुक्रक्षये प्रपाकानि रसानि च विशेषतः ।नवनीतं तथा क्षीरं मधुराणि च सेवयेत् ॥
कर्क्कटी मूलपयसा विदारी कन्दशाल्मली ।सिताढ्यञ्च हितं पानं शस्यन्ते भधुराणि च” ॥
इति शुक्रक्षयवृद्धिकरणम् ॥
 * ॥
“बला विदारी लघुपञ्चमूलीक्षीरद्रुमत्वक् च ततः प्रयोज्या ।पुनर्नवा मेघतुगारजन्यःसञ्जीवनीयैर्मधुकैः समांशैः ॥
अक्षप्रमाणानि समानि तानिसर्व्वाणि चैतान्यपि चूर्णयित्वा ।विमिश्रयेत् तत्र कणाशतानियवान्नगोधूमयवांश्च पिष्ट्वा ॥
तुगासमांशा सिततण्डुलानांपेयं तु शृङ्गाटकमिश्रितञ्च ।प्रकीर्णकार्द्धेन वियोजनीयंसर्व्वांशकेनापि सिता प्रयोज्या ॥
विभावयेच्चामलकीरसेनवारत्रयं गोपयसा विभाव्य ।ततोऽस्य सर्व्वैः सह शर्कराभिर्धृतेन चैवं पुनरेव भाव्यम् ।तं भक्षयेत् क्षौद्रयुतं पलार्द्धजीर्णे च भोज्यं कटुकाम्लवर्ज्ज्यम् ॥
क्षीरं घृतं वा सितशर्करां वायवान्नगोधूमकशालिभक्षान् ।ज्ञात्वाग्निपाकं जठरे नरस्यदेयो विधिज्ञैः क्षयरोगशान्त्यै ।पथ्यक्षये श्रान्तचिरामिताप-संपीडितानाञ्च तथाशिरोऽर्त्तौ ॥
“पित्तातुराणां रुधिरक्षयाणांश्रमाध्वसंपीडितकामलानाम् ।श्वासातुराणां मधुमेहिनाञ्चक्षीणेन्द्रियाणां बलकारिशस्तम्” ॥
इति बालादि बूर्णम् ॥
 * ॥
“पिप्पली वर्द्धमानन्तु ज्वरे जीर्णे प्रशस्यते ।मन्दाग्नौ पीतमेवाथ गुदजे वा तथा पुनः” ॥
इति पिप्पलीवर्द्धमानम् ॥
 * ॥
“द्वे पले मार्कवं धातु साक्षकञ्च पुनर्नवा ।तुगा पृक्का शालिपर्णी वासकञ्च दुरालभा ॥
चूर्णार्द्धेन समं योज्यं त्रिगन्धं मरिचानि च ।तालीशं मगधा चैव तदर्द्धेन शिलोद्भवम् ॥
शिलाभेदन्तदर्द्धेन सर्व्वञ्चैकत्र मिश्रयेत् ।समेन तिलचूर्णन्तु शर्कराभिः समायुतम् ॥
तेन क्षयो राजयक्ष्मा कामला च विनश्यति ।अपस्मारं जयत्याशु बलवीर्य्याधिको भवेत् ॥
शाम्यन्ति च महारोगाः शुक्राढ्यो जायते नरः” ॥
इति शिलाजतुचूर्णम् ॥
 * ॥
“बलाश्वद्दंष्ट्रा वृहतीद्वयञ्चपर्णोद्वयं गोक्षुरकं स्थिरा च ।पटोलनिम्बस्य दलानि मुस्तम्सत्रायमाणा सदुरालभा च ॥
कृत्वा कषायञ्च पदावशेषंपूते ततश्चूर्णमिदं प्रयुञ्ज्यात् ।द्राक्षा शठी पुष्करमूलधात्रीदुग्धं समं तामलकीकषायम् ॥
सर्पिः प्रयक्तं नवनीतकञ्चसर्पिस्तदर्द्धेन वियोजनीयम् ।सिद्धं घृतं पानमथैव वस्तौनस्ये तथाभ्यञ्जनभोजने च ॥
स पाण्डुकाशक्षयकापलानाम्राजक्षये क्षीणवलेन्द्रियाणाम् ।क्षतेषु शोफेषु व्रणेषु शस्तंशिरोऽर्त्तिपार्श्वार्त्तिगुदामयघ्नम्” ॥
इति बलाद्यं घृतम् ॥
 * ॥
“चन्दनं सरलं दारु पक्षैला बालकं शठी ।नलशैलेयकं पृक्का पद्मकं नागकेशरम् ॥
कक्कोलकं सुरामांसी शैलेयं द्वे हरीतकी ।रेणुकात्वक् कुङ्कुमञ्च शारिवे द्वे निशागुरु ॥
वला द्राक्षा च नलिका कषायं सुपरिस्रुतम् ।तैलमस्तु तथा लाक्षा रसेन समभागिकम् ॥
मन्दाग्निना पचेत्तैलं सिद्धं पाने च वस्तिषु ।नस्ये चाभ्यञ्जने चैव योजयेत्तद्भिषग्वरः ॥
हन्ति पाण्डु क्षयं कासं ग्रहघ्नं बलवर्णकृत् ।मन्दज्वरमपस्मारकुष्ठपाम हरेत् पुनः ।करोति बलपुष्ट्योजःप्रज्ञायुर्बलवर्द्धनम् ॥
रूपसौभाग्यदं पुण्यं सर्व्वभूतयशस्करम्” ॥
इति चन्दनाद्यं तैलम् ॥
इति क्षयरोगचिकित्सा ॥
 इति हारीते चिकि-त्सितस्थाने दशमेऽध्याये ॥
 * ॥
“त्रिकटु त्रिफलैलाभिर्जातीफललवङ्गकैः ।नवभागोन्मितं तुल्यं लौहं पारदसिन्दुरम् ।मधुना क्षयरोगाणां हन्तायं क्षयकेशरी” ॥
इति क्षयकेशरी रसः ॥
इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे यक्ष्माधिकारे ॥
 * ॥
)अस्य अन्यत् निदानादि यक्ष्मशब्दे द्रष्टव्यम् ।तस्यौषधान्तरं यथा,  --“श्वेतकोकिलाक्षमूलं छागीक्षीरेण संयुतम् ।त्रिसप्ताहेन वै पीतं क्षयरोगं क्षयं नयेत्” ॥
इति गारुडे १९३ अध्यायः ॥
 (क्षयत्यस्मादनेन वाक्षि + क्षये + अप् । क्षयति विनाशयति इति ।अन्तर्भूतणिच् ततोऽच् ।) रोगमात्रम् । इतिराजनिर्घण्टः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 क्षय पु०
  क्षि--क्षये क्षि--निवासगत्योर्वा भावादो यथायथम्अच् । त्रिवर्गात्तर्गते नीतिवेदिनां राज्ञाम् १ अष्टवर्गापचये । अष्टवर्गश्च । “ऋषिर्वणिक्पथोदुर्गं सेतुकुञ्जरबन्धनम् । धात्वाकरः करादानं सैन्यानाञ्च निवेशनम् ।अष्टवर्गः स्मृतो राज्ञाम्” भरतः । “क्षयस्थानं च वृद्धिश्चत्रिवर्गो नीतिवेदिनाम्” अमरः । क्षयः अष्टवर्गस्यापचयःतस्यैवोपचयः वृद्धिः,  स्थानं तस्य उपचयापचयहीनतयास्थितिः” २ प्रलये तस्मिन् सर्व्वेषां क्षयात्तथात्वम् । ३ अप-चये सच भावविकारभेदः यास्कोक्तः यथा“षड् भावविकारा भवन्तीति कार्ष्णायणिः जायतेऽस्तिविपरिणमते वर्धतेऽपक्षीयते विनश्यतीति । जायतइति पूर्वभावस्यादिमाचष्टे नापरभावमाचष्टे न प्रतिषेधति, अस्तीत्युत्पन्नस्य सत्त्वस्यावधारणं,  विपरिणमत इत्य-प्रच्यवमानस्य तत्त्वाद्विकारं,  वर्धत इति स्वाङ्गाभ्युच्चयं, सांयौगिकानां कम्मणा वर्धते विजयेनेति वा वर्धते शरीरणेति वा,  अपक्षीयत इत्यनेनैव व्याख्यातः प्रति-लोमं,  विनश्यतीत्यपरभावस्यादिमाचष्टे न पूर्वभावमाचष्टेन प्रतिषेधति” । ४ गृहे अमरः ५ यक्ष्मरोगे यक्ष्मरोगस्यक्षयसंज्ञाकारणं यथा “क्रियाक्षयकरत्वाच्च क्षय इत्यु-च्यतेबुधैः । राज्ञयन्द्रमसो यस्मादभूदेष महामयः ।तस्मात्तं राजयक्ष्मति केचिदाहुर्मनीषिणः” सुश्रु० ।“रक्तपित्तात्भवेत् कासः कासात् संजायते क्षयः” वैद्यकम्“राजयक्ष्मपरिहाणिमाययौ” इत्युपक्रमे “राज्ञितत् क्षणमभूत् क्षयातुरे” रघुः । ६ रोगमात्रे राजनि० ।षष्टिवर्षन्तर्गते षष्टितमे ७ वर्षे तल्लक्षणं ज्यो० त० । भवि० पु०
 “मेदिनी लभते देवि! सर्वभूतं चराचरम् । देशभङ्गञ्च दु-र्भिं क्षये संक्षीयते प्रजा । सौराष्ट्रे मालवे देशे द-क्षिणे कोङ्कणे तथा । दुर्भिक्षं जायते वोरं क्षये संवत्सरेप्रिये! । कौमुदीनर्म्मदाद्याश्च यमुनानर्म्मदातटम् । वि-न्ध्यायां सैन्धवश्चापि विनश्यति न संशयः । सिंहलोमध्यदेशश्च कालञ्जरस्तथैव च । क्षये क्षयन्ति सर्वाणिनान्यथा वरवर्णिनि ।” ।ता० ब्राह्मणोक्ते ८ स्तोत्रसंघे ८ देवसंघे च यथा“रश्मिरसि क्षयाय त्वा क्षयं जिन्व सवितृप्रसूता वृहस्पतयेस्तुत” ता० व्रा० “तैतीरीयाणां पञ्चमकाण्डोक्तब्राह्मणे रश्मि-रिति मन्त्र णामादित्यादिसृष्टि हेतुत्वाभिधानादादित्यादि-परतया रश्म्यादिशब्दाव्याख्ययाः तत्तु ब्राह्मणमुत्तर-त्रोदाहरिष्यते । हे आदित्य! त्वं रश्मिरसि रश्मि-युक्तोऽसि देवा यस्मिन् क्षियन्ति निवसन्ति इति स्तोत्र-संघः क्षयः तस्मै क्षयाय तत्सङ्घाय तत्प्राप्त्यर्थं हेआदित्य! त्वां स्मरामीति शेषः । ततः क्षंयं देवसङ्घञ्जिन्वप्रीणय क्षयशब्दस्य देवविषयत्वं तैत्तिरीयास्तृतीयकाण्डो-क्तब्राह्मणे समामनन्ति “रश्मिरसि क्षयाय त्वा क्षयंजिन्वेत्याह देवे क्षय इति” भा० । ज्योतिषोक्ते९ द्विसंक्रान्तियुक्ते शुक्लप्रतिपदाद्यमावस्यान्ते चान्द्रे मासेयथाह सि० शि०“असंक्रान्तिमासोऽधिमासः स्फुटं स्याद्द्विसंक्रान्तिमासःक्षयाख्यः कदाचित् । क्षयः कार्त्तिकादित्रये नान्यतःस्यात् तदा वर्षमध्येऽधिमासद्वयं च” ।“यस्मिन् शशिमासेऽर्कसंक्रान्तिर्नास्ति सोऽधिमास इतिप्रसिद्धम् । तथा यत्र मासे संक्रान्तिद्वयं भवति स क्षय-मासो ज्ञेयः । यतः संक्रान्त्युपलक्षिता मासाः । अतएकस्मिन् मासे संक्रान्तिद्वये जाते सति मासयुगलं जा-तम् । स क्षयमासः कदाचित् कालान्तरे भवति । यदाभवति तदा कार्त्तिकादित्रय एव । तदा क्षयमासात् पूर्वंमासत्रयान्तर एकोऽधिमासोऽग्रतश्च मासत्रयान्तरितोऽन्य-श्चासंक्रान्तिमासः स्यात् । अत्रोपपत्तिः । चन्द्रमासप्रमाण-मेकोनत्रिंशत् सावनदिनान्येकत्रिंशत् घटिकाः पञ्चाशत्पलानि २९ । ३१ । ५० । तथार्कमासस्त्यिंशद्दिनानि षड्विंशति-र्घटिकाः सप्तदशपलानि ३० । २६ । ७ । एतावद्भिर्दिवसैरविर्म-ध्यगत्या राशिं गच्छति । यदार्कगतिरेकषष्टिः कलास्तदासार्धैकोनत्रिंशता दिनै २९ । ३० राशिं गच्छति । अतश्चान्द्रमासादल्पोऽर्कमासस्तदा स्यात् । एवं रविमासस्यपरमाल्पता २९ । २० । ४० । सा चैकषष्टिर्गतिर्वृश्चिकादित्रये-ऽर्कस्य । स ईदृशोऽल्पोऽर्कमासो यदा चन्द्रमासस्या-नल्पस्यान्तःपाती भवति तदैकस्मिन् मासे संक्रमणद्वय-सुपपद्यो । अत उक्तं क्षयः कार्त्तिकादित्रय इति । पूर्वंकिल भाद्रपदेऽर्कसंक्रान्तिर्जाता ततोऽर्कगतेरधिकत्वान्मार्ग-शीर्षो द्विसंक्रान्तिः । ततः पुनर्गतेरल्पत्वाच्चैत्रोऽप्यसंक्रान्ति-र्भवति । ततो वर्षमध्येऽधिमासद्वयमित्युपपन्नम्” प्रमिता० ।मेषादिषु सूर्य्यस्य गतिभेदात् भोगकालसावनदिनादिकमुच्यतेमे वृ मि क सि क तु वृ ध म कु मी३० ३१ ३१ ३१ ३० २९ २९ २९ २९ २९ २९ ३०५५ २४ ३७ २८ २ २९ ५७ २७ १५ २४ ४९ २१३३ ५६ ३२ ३५ ५२ ४ २ ३९ ३ ० ४३ ३१“इदानीं गणकानां प्रतीत्यर्थं क्षयमासकालान् गतागतान्कतिचिद्दर्शयति स्म” प्रमिता० ।“गतोऽब्ध्यद्रिनन्दै ९७४ र्मिते शावकाले तिथीशै १११५र्भविष्यत्यथाङ्गाक्षसूर्यैः १२५६ । गजाद्र्यग्निभूमि १३७८स्तथा प्रायशोऽयं कुवेदेन्दु १४१ वर्षैः क्वचिद्गोकुभिश्च १९ ।“स्पष्टम् । अत्रोषपत्तिः । यदा किलैकविंशतिः शुद्धि-स्तदा भाद्रपदोऽधिमासः । तस्मिन् जाते कार्त्तिकादित्रयेक्षयमासः संभाव्यते । सा च तथविधा शुद्धिः कुवेदेन्दु१४१ वर्षान्तरे काले पुनर्भवति । किन्तु सत्रिभागाभिःषड्भिर्घटिकाभिरधिका भवति । कदाचिदेकोनविंशत्यावर्षैस्तादृशी भवति । तत्र त्रिभागोनाभिश्चतुर्दशघटिका-भिरधिका भवति । कुवेदेन्दुवर्षेभ्यस्तथकोनयिंशतिवर्षेभ्यो-द्विधाव्दा द्विरामैः खरामैश्च भक्ता इत्यादिना लब्धेष्वधि-मासेषु शेषतिथिषु शून्यं पथमस्थाने सत्र्यंशाः षड्घ-टिकाः स्युः ६ । २० । द्वितीये वित्र्यंशाश्चतुर्द्दश १३ ।४० । अत उक्तं प्रायशोऽयं कुवेदेन्दुवर्षैः क्वचिद्गोकुभि-श्चेति । प्रागायतश्चेत्यर्थादुक्तं स्यात्” प्रमिता० ।कालमा० उक्तं सि० शि० वाक्यं व्याख्यायविशेषोऽभिहितः“स्फुटमानेन योऽयमसक्रान्तः सः स्फुटोऽधिमासः तेनैवमानेन यो द्विसंक्रान्तियुक्तः स क्षयाख्यः स च कार्त्तिक-मार्गशीर्षपौषेष्वेव त्रिष्वन्यतमोभवति नान्येषु माघादिषुनवसु एवंविधक्षयमासयुक्ते वर्षे क्षयमासात् पूर्वेषु त्रिषुमासेषु मध्ये कश्चिदधिमासो भवति क्षयमासादूर्द्ध्वमपिमासत्रयमध्येऽपरोऽधिमासः । तदेवंविधमेकवर्षस्थं मलमासद्वयं चिरेण कालेन यदा कदाचिदायाति नत्वेकाधिमासवत् पुनः पुनः क्षयसासः समायाति तत्त्रितयागमनकालः सिद्धान्तशिरोमणौ दर्शितः । “गतोऽब्ध्यद्रीत्यादि(बाक्यं प्रागुदाहृतम्) अस्यायमर्थः । चतुःसप्तत्यधिकन-वशतसंख्याकैर्वर्षैः परिमिते शाककाले कश्चिदुक्तमासत्र-योपेतो वत्सरोगतः । यथोक्तसंख्या चाब्ध्यद्रिनन्दै-रित्यनेन पदेन विवक्षिता । अब्धयश्चत्वारः अद्रयःसप्त नन्दा नव । एतत्संख्यात्रयगमका अङ्का गणकप्र-सिद्ध्या प्रातिलोम्येन लिखिता यथोक्तसंख्यायां पर्य्यव-स्यन्ति । तिथीशैरित्यत्रापि तिथयः पञ्चदश ईशा एकादशतत्र गणकैरङ्केषु प्रक्षिप्तेषु पञ्चदशाधिकशतयुक्तसहस्र-संख्या सम्पद्यते । तावद्भिःशकवर्षैर्मिते काले,  कश्चिदु-क्तमासत्रययुतः संवत्सरः । अङ्गाक्षसूर्य्यैरित्यत्राङ्गानिषट् अक्षाणीन्द्रियाणि पञ्च सूर्य्या द्वादश तत्राङ्कप्रक्षेपेषट्पञ्चाशदधिकशतद्वयोपेतसहस्रसंख्या सम्पद्यते । ताव-द्भिर्वत्सरैर्मिते शककाले यथोक्तमासत्रयोपेतः कश्चित्सं-वत्सरः । तस्य चोदाहरणम् । पूर्व्वोदाहृत ईदृशसंवत्सरः प्राचीनोभावी वा संवत्सरः । तत्र भाद्रपदवहुला-मावास्यायां कन्यासंक्रान्तिस्तत ऊर्द्ध्वम् असंक्रान्तमेकमासमतीत्य उत्तरयीर्मासयोः क्रमेण तुलावृश्चिकसंक्रान्तीतत ऊर्द्ध्वमेकस्मिन्नेव मासे शुक्लप्रतिपदि धनुःसंक्रान्विःततऊर्द्ध्वं दर्शे मकरसंक्रान्तिः । तत ऊर्द्ध्वं कुम्भसंक्रान्तिःसमनन्तरे मासे दर्शे । तत ऊर्द्ध्वं ससंक्रान्तिमासमती-त्योत्तरस्यां शुक्लप्रति पदि मीनसंक्रान्तिरेवं च एकस्मि-न्नेववत्सरे द्वावसंक्रान्तौ मासौ एकोद्विसंक्रान्तिमास इतियथोक्तमासत्रयं सम्पद्यते । गजाद्यग्निभूमिरित्यत्रापिगजा अष्टौ,  अद्रयः सप्त,  अग्नवस्त्रयः भूरेका तत्राङ्क-प्रक्षेपे सत्यष्टसप्नत्यधिकशतत्रयोपेतसहस्रसंख्या सम्पद्यते ।तावर्द्भिर्वत्सरैर्मिते शाककाले कश्चिदुक्तविधः सम्पत्स्यतेवत्सरः । कुवेदेन्दुवर्षैरित्यत्र कुरेकः वेदाश्चत्वारैन्दु-रेकस्तत्राङ्कप्रक्षेपेणैकचत्वारिंशदधिकशतसंख्या भवतिएतावद्भिर्वर्षेः क्वचित्पूर्व्वोत्तरक्षयमासयोर्व्यवधानं भवतिगोकुभिश्चेत्यत्र नपुंसकवर्जितेषु स्वरान्तेषु गण्यमानेष्वो-कारो नवमः सम्पद्यते । कुरेका तत्राङ्कप्रक्षेये सति एको-नविंशतिर्भवति तावद्भिर्वत्सरैः क्वचित्पूर्वोत्तरयोः क्षय-मासयोर्व्यवधानमिति । अत्र द्विसंक्रान्तियुक्तस्य क्षयसंज्ञायामुपपत्तिरुच्यते । यदा धनुःस्थे रवौ दर्शपूर्त्ति-स्तदा तस्य मेषादिस्थवचनेन मार्गशीर्षत्वं प्राप्तम् । तथासति पूर्वोदाहृते द्विसंक्रान्ते मासे धनुःस्थे रवौ दर्शोन समाप्तः मकरस्थे तु रवौ समाप्तः । अतः पौष-मासत्वं तस्य सम्पन्नम् । तथा च मार्गशीर्षस्य तत्रलुप्नत्वात् तस्य क्षयसंज्ञा युक्ता । अत एवैकमास-ग्रासित्वादंहसः पापस्य पतिरिति व्युत्पत्त्या स एवां-हस्पतिसंज्ञयापि व्यवह्रियते । स च व्यवहारो वार्ह-स्पत्यज्योतिर्ग्रन्थे दृश्यते “यस्मित् मासे न संक्रान्तिःसंक्रान्तिद्वयमेव वा । संसर्पांहस्पती मासावधिमासश्चनिन्दितः” इति तत्र क्षयमासात्प्राचीनोयोऽसंक्रान्तःस संसर्पस्तस्यासंक्रान्तत्वेनेतराधिमासवत् कर्मानर्हःसन् सम्यक् सर्पतीति संसर्पः । तस्य कर्मानर्हत्वप्राप्तिरेवं स्मर्य्यते “सिनीवालीमतिक्रम्य यदा संक्रमते रविः ।रविणा लङ्घितो मासोह्यनर्हः सर्वकर्म्मस्विति” । तदपवा-दश्चैवं स्मर्य्यते । “मासद्वयेऽव्दमध्ये तु संक्रान्तिर्न यदा-भवेत् । प्राकृतस्तत्रं पूर्वः स्यादधिमासस्तथोत्तरः” इति सं-क्रान्तिरहितयोर्द्वयोर्मासयोर्यः पूर्वोऽसंक्रान्तः स प्रा-कृतः शुद्ध्वः । कर्म्मार्ह इत्यर्थः । अस्मिन्नेवार्थे जावालिः“एकस्मिन्नेव वर्षे चेद्द्वौ मासावधिमासकौ । प्राकृतस्तत्र पूर्वःस्यादुत्तरस्तु मलिम्लुचः” इति । अतः संसर्पत्वं तस्योपप-न्नम् । असंक्रान्तमासद्वयमध्यवर्त्तिनः क्षयमासस्यांहस्प-तित्वनिरुक्तिः पूर्वमेव दर्शिता । तदुत्तरभाविनोऽसंक्रान्तस्य कालाधिक्यादधिमासत्वम् । त एते त्रयोऽपिज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धा विवाहादौ निन्दिताः । यथोक्तप्रकारेणांहस्पतिनाम्नः क्षयमासस्य द्वितीयसंक्रान्तिप्रयु-क्तनामसम्भवे सति शुद्धमासवत् स्वातन्त्र्यान्न पूर्वोत्तर-मासशेषत्वशङ्कावकाशः” ।मुहु० चि० पी० तादृशमासत्रयस्य माङ्गल्यकर्म्मसुवज्यतोक्ता यथा“गृहप्रवेशगोदानस्थानासनमहोत्सवम् । न कुर्य्यात्मलमासे तु संसर्पेऽंहस्पतौ तथा” मरीचिः “यदा क्षय-मासी भवति तदा पूर्व्वोत्तरावधिमासौ भवतः तत्र पूर्वःसंसर्पः द्वितीयोऽंहस्पतिः मासः” वाप्यादिषु वर्ज्जनीये“शिशुत्वैज्यसितयोर्न्यूनाधिनासे तथा” मुहु० चि० ।अपचये । “सर्वपार्थिव धनान्यपि क्षयम्” माघः” क्षयंवृद्धिञ्च बणिजा पण्यानामविजानता” या० स्मृ० गृहे“दधतोऽसुलभक्षयागमाः” मावः “अवेक्ष्य निरये चैवयातनाश्च यमक्षये” मनुः । १० नाशे “कालोऽस्मि लोकक्ष-यकृत् प्रवृत्तः” । “कुलक्षये विनश्यन्ति कुलधर्म्माश्च शा-श्वताः” गोता । “अन्वष्टकासु वृद्धौ च गयायां च क्षया-हनि” उ० त० भवि० पु०
 

Capeller

German

 1. क्ष॑य wohnend
 m.
  Wohnung,  Sitz,  Ort, 
Stamm,  Volk.

 2. क्षय m.
  Schwund,  Verlust,  Verfall, 
Untergang,  Ende. Acc. mit einem Verb.
des Gehens: schwinden,  abnehmen,  zu
Grunde gehen. 

Grassman

German

 kṣáya,  m.,  Wohnsitz,  Sitz,  sicherer Wohnsitz [von 1. kṣi]
 vgl. die Adj. pitumát,  vayā́vat,  prajā́vat,  pastíāvat,  nṛvát,  mā́nuṣa,  suapatyá,  suvī́ra,  dáasvat,  śatā́yus,  ajára,  amṛ́ta,  ásama,  vṛktábarhis,  máh,  bṛhát,  pṛthú,  vāmá,  pányas,  suprāvī́,  die Gen. ṛtásya,  ṛ́ṣīṇaam,  maghónaam,  carṣaṇīnā́m,  párīṇasas und uru-kṣáya u. s. w.
-as {144, 7}
 {242, 1}
 {366, 6}
 {582, 5}
 {672, 7}
 {890, 11}
 {635, 9} (wo mit BR. bṛhátkṣayas zu lesen sein wird).
-am {40, 7}
 {132, 3}
 {133, 7}
 {202, 14}
 {236, 6}. _{236, 13}
 {237, 2}
 {245, 7}
 {274, 4}
 {349, 7}
 {402, 4}
 {443, 5}
 {490, 15}
 {517, 12}
 {575, 2}
 {647, 16}
 {667, 4}
 {794, 3}
 {809, 26}
 {873, 8}
 {889, 5}.
-eṇa {562, 2}.
-āya {36, 8}
 {123, 1}
 {349, 6}
 {419, 4}
 {491, 3}
 {576, 11}
 {635, 13}
 {677, 12}
 {721, 2}
 {821, 3}
 {884, 1}—_{884, 12}
 {925, 8}.
-asya ī́kṣe {316, 8}
 hótā {363, 2}
 vāmabhā́jas {512, 6}
 rādhaspate {670, 14}.
-e {74, 4}
 {86, 1}
 {418, 4}. _{418, 5}
 {466, 6}
 {622, 7}
 {848, 1}.
-au [du.] ubhā́ 〰 Himmel und Erde {218, 15}.
-ān {350, 5}.
-eṣu {377, 4}
 {693, 8}
 {834, 2}.

 363, 22.a v. u.: {242, 1}

 kṣáya:
-āya {835, 3}
-e {944, 1}.

Burnouf

French

 क्षय क्षय m.
  (क्षि 1) destruction lente
 ruine
 fin,  mort:
लोकक्षय la fin du monde
 कुलक्षय la ruine d'une famille.
Dommage,  perte.
		 Phthisie
 consomption
 maladie lente et mortelle,  en
gén. 

 क्षय क्षय m.
  (क्षि 6) habitation,  demeure,  maison
palais des dieux,  séjour divin.  lrland. cai,  maison. 

Stchoupak

French

 १ क्षय-
 m.
  habitation,  séjour,  résidence.

 २ क्षय-
 m.
  diminution,  ruine,  perte,  destruction universelle 
 fin 
-ए au terme de 
 -अं गम्- या-,  -अम् इ- उपे- diminuer,  périr 
 -अं
नी- détruire 
 -इन्- a. qui s'éteint (lumière),  périssable, 
phtisique.
°कर- ag. qui cause la destruction 
 °कृत्- id.
°दिवस- m.
  jour de la destruction universelle.
°पक्ष- m.
  quinzaine noire.
°युक्त- a. v. tombé dans la misère 
 °युक्ति- f.
  ruine.
°रोगित्व- nt. consomption,  phtisie.
°अं-कर- a. = °कर-।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.