क्षत्रिय (kSatriya)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Capeller Eng
EnglishSpoken Sanskrit
English क्षत्रिय kSatriya endowed with sovereignty
क्षत्रिय kSatriya governing
क्षत्रिय kSatriya member of the Kshatriya caste
क्षत्रिय kSatriya warrior caste [ king, soldiers, etc ]
क्षत्रिय kSatriya red horse
क्षत्रिय kSatriya member of the military or reigning order
क्षत्रिय kSatriya power or rank of the sovereign
Apte
Englishक्षत्रियः [kṣatriyḥ], [क्षत्रे राष्ट्रे साधु तस्यापत्यं जातौ वा घः Tv.]
A member of the military or second caste
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयो$न्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते 2.31. ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः 1.4. The Mahābhārata (Śāntiparvan) says: ब्राह्मणानां क्षतत्राणात्ततः क्षत्रिय उच्यते ।
A kind of horse
क्षत्रिया वह्निसंभवाः Śālihotra, Appendix II, 14. -यम् The rank or power of the Kṣatriya class
4.12.3. -धर्मः See क्षत्रधमः
1. 81. -हनः (-णः) an epithet of Paraśurāma
* 5. 178.89.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishक्षत्रिय, अस्, आ, अम्, governing, endowed with
sovereignty
(अस्), m. a member of the military
or reigning order which in later time constituted the
second caste
(आ), f. a woman of the military
order or of the second caste
(ई), f. the wife of a
man of the second caste
(अम्), n. the power or
rank of this order.
—क्षत्रिय-जाति, इस्, f. the mili-
tary tribe or caste.
—क्षत्रिय-ता, f. or क्षत्रिय-
त्व, अम्, n. the order or rank of a Kṣatriya.
—क्षत्रिय-धर्म, अस्, m. the duty or occupa-
tion of the warrior-tribe, war, government, &c.
—क्षत्रिय-धर्मन्, आ, आ, अ, having the duties
of a soldier or of the second caste.
—क्षत्रिय-
प्राय, अस्, आ, अम्, mostly consisting of the military
tribe.
—क्षत्रिय-मर्दन, अस्, आ, अम्, destroying
or destroyer of Kṣatriyas.
—क्षत्रिय-राज, अस्, m.
the chief of Kṣatriyas.
—क्षत्रियर्षभ (°य-
ऋष्°), अस्, m. best of Kṣatriyas.
—क्षत्रिय-
हण, अस्, m. one who destroys the military caste.
—क्षत्रियान्तकर (°य-अन्°), अस्, m. one who
destroys the Kṣatriyas.
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishHindi
Hindiप्रधानों और योद्धाओं की जाति
Apte Hindi
Hindiक्षत्रियः
- क्षत्रे राष्ट्रे साधु तस्यापत्यं जातौ वा घः तारा*)
दूसरे वर्ण या सैनिक जाति का पुरूष
L R Vaidya
EnglishLanman
EnglishSchmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
GermanSanskrit Tibetan
Tibetanrgyal po
१) अधिप २) अध्यक्ष ३) कृति ४) क्षत्रिय ५) जिन ६) नरपति ७) नरेश्वर ८) नृप ९) नृपति १०) नृपत्व ११) नृपेन्द्र १२) पार्थिब १३) भूप १४) भूमत् १५) भूमिधर १६) भूमिपाल १७) राजन् १८) राजत्व
rgyal rigs
१) क्षत्र २) क्षत्रिय ३) राजकुल
rgyal rigs skyes
क्षत्रिय / मागध
अभिधानरत्नमाला
Sanskritद्विजाति
द्विजाति, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः ।
verse 2.1.1.392
page 0046
राजन्
राजन्, राजन्य, राज्, प्रजापति, क्षत्रिय, नृप, क्षत्त्र, मूर्धाभिषिक्त, भूपति, पार्थिव, नरदेव, लोकपाल
राजा राजन्यो राट् प्रजापतिः क्षत्रियो नृपः क्षत्त्रम् ।
मूर्धाभिषिक्तभूपतिपार्थिवनरदेवलोकपालाः स्युः ॥ ४२१ ॥
verse 2.1.1.421
page 0049
वैजयन्तीकोषः
SanskritWord: क्षत्रियः
Root: क्षत्रिय
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Name of the second caste
Shloka(s):
3|5|2|1 ► ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा इति वर्णाश्चतुष्टये। (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|2|1 ⇢ क्षत्रियः (क्षत्रिय) (पुं) ⇒ Name of the second caste ⇒
Related word(s):
isa_k ➡ वर्णचतुष्टयम्
पुराणम्
Englishक्षत्रिय / KṢATRIYA. See under Cāturvarṇya.
Vedic Reference
EnglishKṣatriya. — As the origin of caste, the relation of the castes,
intermarriage, and cognate matters may most conveniently be
discussed under Varṇa, this article will be confined to deter-
mining, as far as possible, the real character of the class called
Kṣatriyas, or collectively Kṣatra.
The evidence of the Jātakas^1 points to the word Khattiya
denoting the members of the old Āryan nobility who had led
the tribes to conquest, as well as those families of the aborigines
who had managed to maintain their princely status in spite
of the conquest. In the epic^2 also the term Kṣatriya seems to
include these persons, but it has probably a wider signification
than Khattiya, and would cover all the royal military vassals
and feudal chiefs, expressing, in fact, pretty much the same
as the barones of early English history. Neither in the
Jātakas^3 nor in the epic^4 is the term co-extensive with all
warriors
the army contains many besides the Kṣatriyas, who
are the leaders or officers, rather than the rank and file.
In the later Saṃhitās^5 and the Brāhmaṇas^6 the Kṣatriya
stands as a definite member of the social body, distinct from
the priest, the subject people, and the slaves, Brāhmaṇa,
Vaiśya, and Śūdra. It is significant that Rājanya is a variant
to Kṣatriya, and an earlier one. Hence it is reasonable to
suppose that the Kṣatriya and Rājanya are both of similar
origin, being princely or connected with royalty. Moreover,
the early use of Kṣatriya in the Rigveda^7 is exclusively con-
nected with royal authority or divine authority.
It is impossible to say exactly what persons would be in-
cluded in the term Kṣatriya. That it covered the royal house
and the various branches of the royal family may be regarded
as certain. It, no doubt, also included the nobles and their
families: this would explain the occasional opposition of
Rājanya and Kṣatriya, as in the Aitareya Brāhmaṇa, ^8 where
a Rājanya asks a Kṣatriya for a place for sacrifice (deva-yajana).
Thus, when strictly applied, Kṣatriya would have a wider
denotation than Rājanya. As a rule, however, the two
expressions are identical, and both are used as evidence in
what follows. That Kṣatriya ever included the mere fighting
man has not been proved: in the Rigveda^9 and later^10 others
than Kṣatriyas regularly fought
but possibly if the nobles had
retinues as the kings had, Kṣatriya would embrace those
retainers who had military functions. The term did not apply
to all members of the royal entourage
for example, the
Grāmaṇī was usually a Vaiśya.
The connexion of the Kṣatriyas with the Brahmins was very
close. The prosperity of the two is repeatedly asserted^11 to
be indissolubly associated, especially in the relation of king
(Rājan) and domestic priest (Purohita). Sometimes there was
feud between Kṣatriya and Brahmin.^12 His management of the
sacrifice then gave the Brahmin power to ruin the Kṣatriya by
embroiling him with the people^13 or with other Kṣatriyas.^14
Towards the common people, on the other hand, the Kṣa-
triya stood in a relation of well-nigh unquestioned superiority.^15
There are, however, references to occasional feuds between
the people and the nobles, ^16 in which no doubt the inferior
numbers of the latter were compensated by their superior arms
and prowess. In the Aitareya Brāhmaṇa^17 the Vaiśya is
described as tributary to another (anyasya bali-kṛt), to be
devoured by another (anyasyādya), and to be oppressed at will
(yathākāma-jyeya). Probably these epithets apply most strictly
to the relation of the king and his people, but the passage
shows that the people were greatly at the mercy of the nobles.
No doubt the king granted to them the right, which may have
been hereditary, to be supported by the common people,
whose feudal superiors they thus became. In return for these
privileges the Kṣatriyas had probably duties of protection to
perform, as well as some judicial functions, to judge from an
obscure passage of the Kāṭhaka Saṃhitā.^18
The main duty of the Kṣatriya in the small states^19 of the
Vedic period was readiness for war. The bow is thus his
special attribute, ^20 just as the goad is that of the agriculturist
for the bow is the main weapon of the Veda. Whether the
Kṣatriyas paid much attention to mental occupations is
uncertain. In the latest stratum of the Brāhmaṇa literature
there are references to learned princes like Janaka of Videha,
who is said to have become a Brahmin (brahmā), apparently in
the sense that he had the full knowledge which a Brahmin
possessed.^21 Other learned Kṣatriyas of this period were
Pravāhaṇa Jaivali, ^22 Aśvapati Kaikeya, ^23 and Ajātaśatru.^24
Garbe, ^25 Grierson, ^26 and others believe they are justified in
holding the view that the Ksatriyas developed a special
philosophy of their own as opposed to Brahminism, which
appears later as Bhakti, or Faith. On the other hand, there
is clear evidence^27 that the opinion of Ksatriyas on such topics
were held in little respect, and it must be remembered that to
attribute wisdom to a king was a delicate and effective piece
of flattery. There are earlier references to royal sages (rājan-
yarṣi), ^28 but it is very doubtful if much stress can be laid on
them, and none can be laid on the later tradition of Sāyaṇa.^29
Again, the Nirukta^30 gives a tradition relating how Devāpi,
a king's son, became the Purohita of his younger brother
Śaṃtanu
but it is very doubtful if the story can really be
traced with Sieg^31 in the Rigveda^32 itself. In any case, the
stories refer only to a few selected Kṣatriyas of high rank,
while there is no evidence that the average Kṣatriya was
concerned with intellectual pursuits. Nor is there any
reference to Kṣatriyas engaging in agriculture or in trade
or commerce. It may be assumed that the duties of
administration and war were adequate to absorb his atten-
tion. On the other hand, we do hear of a Rājanya
as a lute player and singer at the Aśvamedha or horse
sacrifice.^33
Of the training and education of a Kṣatriya we have no
record
presumably, as in fact if not in theory later on, he was
mainly instructed in the art of war, the science of the bow, and
the rudimentary administrative functions which would devolve
on him. At this early state of the development of the nobility
which appears to be represented in the Rigveda, it was probably
not unusual or impossible for a Vaiśya to become a Kṣatriya
at least, this assumption best explains the phrase^34 ‘claiming
falsely a Kṣatriya's rank’ (kṣatriyaṃ mithuyā dhārayantam).
The king and the Kṣatriyas must have stood in a particularly
close relation. The former being the Kṣatriya par excellence,
it is to him rather than to the ordinary Kṣatriya that we must
refer passages like that in the Śatapatha Brāhmaṇa, ^35 where it
is said that the Kṣatriya, with the consent of the clansmen,
gives a settlement to a man: clearly a parallel to the rule found
among many peoples that the chief, but only with the consent of
the people, can make a grant of unoccupied land. In the same
Brāhmaṇa^36 it is said that a Kṣatriya consecrates a Kṣatriya, a
clear reference, as the commentator explains, to the practice of
the old king consecrating the prince (kumāra) who is to succeed
him
and again, ^37 the Kṣatriya and the Purohita are regarded
as alone complete in contrast with other people, the parallel
with the Purohita here suggesting that the Kṣatriya par excellence
is meant. On the other hand, the king is sometimes con-
trasted with the Rājanya.^38
The Sūtra literature contains elaborate rules^39 for the educa-
tion and occupations of Kṣatriyas, but their contents cannot
always be traced in the Brāhmaṇa literature, and their value is
questionable.
1)See Fick, Die sociale Gliederung im
nordöstlichen Indien zu Buddhas Zoit, 59
et seq.
Rhys Davids, Dialogues of the
Buddha, 1, 95 et seq.
Buddhist India,
52 et seq.
2) Hopkins, Journal of the American
Oriental Society, 13, 73 et seq.
3) Fick, op. cit., 52, n. 2.
4) Hopkins, op. cit., 184 et seq., 190.
5) Av. vi. 76, 3. 4
xii. 5, 5. 44. 46,
etc.
Vājasaneyi Saṃhitā, xxx. 5, etc.
See Varṇa and Rājanya.
6) Aitareya Brāhmaṇa, vii. 24, etc.
Śatapatha Brāhmaṇa, i. 3, 2, 15
iv. 1,
4, 5. 6, etc. See Varṇa.
7) iv. 12, 3
42, 1
v. 69, 1
vii. 64, 2
viii. 25, 8
56, 1
x. 109, 3. Cf. Vāja-
saneyi Saṃhitā, iv. 19
x. 4
Tait-
tirīya Brāhmaṇa, ii. 4, 7, 7.
8) vii. 20. Cf. Pañcaviṃśa Brāhmaṇa,
xxiv. 18, 2
Kāṭhaka Saṃhitā, xx. 1.
9) In the following passages there is
reference to the people (viś) fighting:
i. 69, 3
126, 5 (cf., however, Pischel,
Vedische Studien, 2, 121)
iv. 24, 4
vi. 26, 1
vii. 79, 2
viii. 18, 18
96, 15
probably also vii. 33, 6, where the
Tṛtsūnāṃ viśaḥ means ‘the subjects of
the Tṛtsu princes, ’ as Geldner, Vedische
Studien, 2, 136, thinks. In vi. 41, 5, on
the other hand, the people and wars
(pṛtanāsu) are contrasted, the normal
rule of the common folk being peace.
10) In Av. ix. 7, 9, the people are
clearly designated as balam, or ‘force, ’
a regular term later for an armed force.
The later law books (e.g., Gautama,
vii. 6
Vasiṣṭha, ii. 22) allow even
Brahmins to maintain themselves by
the occupation of Kṣatriyas in case of
need. For the Epic, cf. Hopkins, op. cit.,
94, 95
184 et seq.
11) Taittirīya Saṃhitā, v. 1, 10, 3
Maitrayaṇī Saṃhitā, ii. 2, 3
iii. 1, 9
2, 3
iv. 3, 9
Kāṭhaka Saṃhitā,
xxix. 10
Vājasaneyi Saṃhitā, v. 27
vii. 21
xviii. 14
xix. 5
xxxviii. 14,
etc.
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, xi. 11, 9
Aitareya Brāhmaṇa, vii. 22
Śatapatha
Brāhmaṇa, i. 2, 1, 7
iii. 5, 2, 11
6, 1,
17
vi. 6, 3, 14. The superiority of
the Rājanya to all other castes is
asserted in Taittirīya Saṃhitā, ii. 5,
10, 1, etc. The superiority of the
Brahmin to the Kṣatriya is sometimes
asserted — e.g., in the Atharvaveda
hymns, v. 18. 19
Maitrāyaṇī Saṃhitā,
iv. 3, 8
Vājasaneyi Saṃhitā, xxi. 21
Śatapatha Brāhmaṇa, xiii. 1, 9, 1
3, 7, 8. So the Rājasūya sacrifice of
the king is inferior to the highest
sacrifice (the Vājapeya) of the priest
(ibid., v. 1, 1, 12), and though the
Brahmin goes after the king, he is yet
stronger than he (v. 4, 2, 7, and v. 4,
4, 15). Cf. Hopkins, op. cit., 76.
12) Kāṭhaka Saṃhitā, xxviii. 5
Av.
v. 18. 19.
13) E.g., Taittirīya Saṃhitā, ii. 2, 11,
2
Maitrāyaṇī Saṃhitā, i. 6, 5
ii. 1, 9
iii. 3, 10
Kāṭhaka Saṃhitā, xxix. 8, etc.
14) Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 3, 10, etc.
15) Kāṭhaka Saṃhitā, xvi. 4
xxi. 10
xxii. 9
xxix. 9. 10
Aitareya Brāh-
maṇa, ii. 33
Śatapatha Brāhmaṇa,
xi. 2, 7, 15. 16, etc.
Maitrāyaṇī Saṃ-
hitā, iv. 4, 9. 10
6, 8, etc.
16) Cf. note 13
Taittirīya Saṃhitā,
v. 4, 6, 7
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iv. 6, 7.
17) vii. 29. Cf. Rājan.
18) xxvii. 4 (tasmād rājanyenādhyakṣeṇa
vaiśyaṃ ghnanti, ‘so with a Rājanya as
a supervisor[?] they smite a Vaiśya’).
It is not clear whether han here means
‘kill’ or ‘beat.’
19) See Hopkins, Transactions of the
Connecticut Academy of Arts and Sciences,
15, 30, n. 2.
20) Av. xviii. 2, 60
Kāṭhaka Saṃhitā,
xviii. 9
xxxvii. 1
Śatapatha Brāh-
maṇa, v. 3, 5, 30
Taittirīya Āraṇyaka,
vi. 1, 3. In the Aitareya Brāhmaṇa,
vii. 19, the list is longer — chariot,
breastplate (Kavaca), bow and arrow
(iṣu-dhanvan) — and in the prayer for the
prosperity of the Kṣatriya (called, as
usual in the older texts, Rājanya), at
the Aśvamedha, the Rājanva is to be
an archer and a good chariot-fighter
Taittirīya Saṃhitā, vii. 5, 18, 1
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 12, 6
Kāṭhaka
Saṃhitā, Aśvamedha, v. 14
Vājasaneyi
Saṃhitā, xxii. 2. So Indra is the god
of the Kṣatriyas, Maitrāyaṇī Saṃhitā,
ii. 3, 1
iv. 5, 8, etc.
21) Śatapatha Brāhmaṇa, xi. 6, 2, 1.
Cf. Kauṣītaki Upaniṣad, iv. 1. See
Max Müller, Ancient Sanskrit Litcrature,
421 et seq.
Muir, Sanskrit Texts, 12,
426 et seq. Similarly at the Dīkṣā a
Kṣatriya becomes temporarily a Brah-
min, Aitareya Brāhmaṇa, vii. 23.
Cf. Śatapatha Brāhmaṇa, iii. 4, 1, 3.
22) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, vi. 1, 1
Chāndogya Upaniṣad, i. 8, 1
v. 3, 1
Muir, op. cit., 433-435
515
Weber,
Indische Studien, 10, 117
Max Müller,
Sacred Books of the East, 1, lxxv.
23) Śatapatha Brāhmaṇa, x. 6, 1,
2 et seq.
24) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, ii. 1, 1
Kauṣītaki Upaniṣad, iv. 1.
25) Beiträge zur indischen Kulturgeschichte,
1 et seq. Cf. Deussen, Philosophy of
the Upanishads, 17 et seq.
Winterniz,
Geschichte der indischen Litteratur, 1, 199.
26) Article ‘Bhakti’ in Encyclopœdia of
Religion and Ethics
Journal of the Royal
Asiatic Society, 1908, 843.
27) Śatapatha Brāhmaṇa, viii. 1, 4, 10.
Cf. Oldenberg. Buddha, 73, n. 1
Keith,
Aitareya Āranyaka, 50, 257
Journal
of the Royal Asiatic Society, 1908, 868,
883, 1140-1142. Professor Eggeling
concurs in the view that the Kṣatriya
share in the religious movement was
not substantially real.
28) E.g., in Pañcavimśa Brāhmaṇa,
xii. 12, 6
but see on this Oldenberg.
Zeitschrift der Deutschen Morgenlandischen
Gesellschaft, 42, 235, n., and Varṇa.
29) Cited in Muir, op. cit., 12, 265 et
seq.
30) ii. 10.
31) Die Sagenstoffe des Ṛgveda, 91 et
seq. See Devāpi.
32) x. 98. The case of Viśvāmitra
may also be cited
but his royal rank,
which is attested by the mention of
him as a Rājaputra in the Aitareya
Brāhmaṇa, vii. 17, is at most merely a
matter of descent, and is of very doubt-
ful authenticity. See under Varṇa.
33) Śatapatha Brāhmaṇa, xiii. 4, 3, 5.
This mention is proof of the existence
of a class of Kṣatriya bards (as opposed
to priestly reciters), from whose pro-
ductions the Epic naturally grew up.
Cf. Hopkins, Journal of the American
Oriental Society, 15, 258.
34) vii. 104, 13. Cf. for a similarly
false claim to be a Brahmin, x. 71, 8.
35) vii. 1, 1, 8.
36) xii. 8, 3, 19
Eggeling, Sacred Books
of the East, 44, 254, n. 1.
37) Cf. Eggeling, ibid., 41, 259.
38) Śatapatha Brāhmaṇa, xiii. 4, 2,
17, and see Rājanya.
39) See references in Bühler, Sacred
Books of the East, 14, 395, 396.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 212
et seq.
Ludwig, Translation of the
Rigveda, 3, 231 et seq.
von Schroeder,
Indiens Literatur und Cultur, 151 et seq.
Weber, Indische Studien, 10, 4 et seq.
(where practically every passage on the
subject is cited or referred to)
Hopkins,
Journal of the American Oriental Society,
13, 98 et seq. (for the Epic parallels).
अमरकोशः
SanskritWord: क्षत्रियः
Root: क्षत्रिय
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ red horse
⇒ governing
⇒ endowed with sovereignty
⇒ member of the Kshatriya caste
⇒ warrior caste [king, soldiers, etc]
⇒ member of the military or reigning order
Shloka(s):
2|8|1|1 ► मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट्। (क्षत्रियवर्गः)
3|3|111|2 ► इनः सूर्ये प्रभौ राजा मृगाङ्के क्षत्रिये नृपे॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|137|1 ► क्षत्रियेऽपि च नाभिर्ना सुरभिर्गवि च स्त्रियाम्। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|8|1|1 ⇢ मूर्धाभिषिक्तः (मूर्धाभिषिक्त) (पुं) ⇒ minister, anointed, universally, consecrated, acknowledged, royal counsellor, consecrated king, having the head sprinkled, man of the kSatriya or warrior caste
➠ 2|8|1|1 ⇢ राजन्यः (राजन्य) (पुं) ⇒ royal, kingly, princely, royal personage, kind of date tree, man of the regal or military tribe
➠ 2|8|1|1 ⇢ बाहुजः (बाहुज) (पुं) ⇒ parrot, arm-born, kSatriya, sesamum growing wild [Sesamum indicum - Bot.]
➠ 2|8|1|1 ⇢ क्षत्रियः (क्षत्रिय) (पुं) ⇒ red horse, governing, endowed with sovereignty, member of the Kshatriya caste, warrior caste [king, soldiers, etc], member of the military or reigning order
➠ 2|8|1|1 ⇢ विराट् (विराज्) (पुं) ⇒ body, ruler, warrior, splendid, vedAntas, sovereign, excellent, king of birds, particular ekAha, chief. king or queen
➠ 3|3|111|2 ⇢ राजा (राजन्) (पुं) ⇒ king, chief, yakSa, prince, kSatriya, guidance, sovereign, government, man of the royal tribe or the military caste
➠ 3|3|137|1 ⇢ नाभिः (नाभि) (पुं) ⇒ chief, kSatriya, sovereign or lord paramount
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ क्षत्रियसमूहः
परा_अपरासंबन्धः ➡ राजा
जातिः ➡ मनुष्यः
उपाधि ➡ समूहः
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ क्षत्रियपत्नी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritक्षत्त्रियः, (क्षत्त्रे राष्ट्रे साधुः । क्षत्त्रस्यापत्यं वा ।“क्षत्राद् घः” । ४ । १ । १३८ । इति जातौ घः ।)क्षदति रक्षति जनान् क्षत्त्रः । क्षद संवृतौ सौत्रःततस्त्रासुसिति त्रः । क्षतात् त्रायते इति डेमनीषादित्वात् क्षतान्त्याकारलोपे वा क्षत्त्रः ।क्षत्त्रो द्वितकारः । पुंनपुंसकयोः क्षत्त्रः ।पतिर्म्मम क्षत्त्रमशेषभूभृत् प्रमाभिरामो भर-तश्च जिष्णुरिति राघवपाण्डवीये । क्षत्त्र एवक्षत्त्रियः स्वार्थे इयः । अपत्यार्थे इय इत्यन्ये ।इति भरतः ॥
* ॥
ब्रह्मबाहुजवर्णविशेषः । क्षत्त्री इति भाषा ।(यथा, मनुः । १ । ३१ ।“लोकानां तु विवृद्ध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः ।ब्राह्मणं क्षत्त्रियं वैश्यं शूद्रञ्च निरवर्त्तयत्” ॥
)तत्पर्य्यायः । मूर्द्धाभिषिक्तः २ राजन्यः ३ बाहुजः ४विराट् ५ । इत्यमरः । २ । ८ । १ ॥
क्षत्त्रः ६ द्विजलिङ्गी७ राजा ८ नाभिः ९ । इति जटाधरः ॥
नृपः १०मूर्द्धकः ११ । इति शब्दरत्नावली ॥
पार्थिवः १२सार्व्वमौमः १३ । इति राजनिर्घण्टः । ते चसूर्य्यचन्द्रवंशीयराजानः कलेः सहस्रवर्षपर्य्यन्तंआसन् ततः महानन्दिसुतो नन्दः शूद्रायां समु-त्पन्नः शतवर्षं राज्यं चकार तदन्ते चाणक्यनामाब्राह्मणो नन्दं तत्पुत्त्रांश्च हत्वा मुरुवंशजं चन्द्रगुप्तंराजानं कृतबान् कलौ नन्दान्तक्षत्त्रियवंशः ।इति श्रीभागवते १२ स्कन्धे १ अध्यायात् संगृ-हीतम् ॥
* ॥
प्लक्षद्वीपे क्षत्त्रियस्य नाम पतङ्गः ।शाल्मलद्वीपे वीर्य्यधरः । कुशद्बोपे कोविदः ।क्रौञ्चद्वीपे ऋषभः । शाकद्वीपे सत्यव्रतः पुष्करद्वीपेसर्व्वे एकवर्णाः ॥
अस्य शास्त्रनिरूपितधर्म्मास्त्रयः ।अध्ययनं यजनं दानञ्च । प्रजारक्षणं जीविका ।अस्याश्रमास्त्रयः । गार्हस्थ्यं ब्रह्मचर्य्यं वानप्रस्थञ्च ।इति तत्रैव २० अध्यायादितः संगृहीतम् ॥
* ॥
तल्लक्षणं यथा, --“क्षत्त्रजं सेवते कर्म्म वेदाध्ययनसंयुतः ।दानादानवहिर्यस्तु स वै क्षत्त्रिय उच्यते” ॥
तस्य धर्म्मो यथा, --नारद उवाच ।“क्षत्त्रियस्यापि यो धम्मस्तं ते वक्ष्यामि पार्थिव ! ।दद्याद्राजा न याचेत यजेत न च याजयेत् ॥
नाध्यापयेदधीयीत प्रजाश्च परिपालयेत् ।नित्योद्युक्तो दस्युवधे रणे कुर्य्यात् पराक्रमम् ॥
ये तु क्रतुभिरीजानाः श्रुतवन्तश्च पार्थिवाः ।ये तु युद्धे विजेतारस्ते तु लोकजितो नृपाः ॥
अविक्षतशरीरो हि संगराद्यो निवर्त्तते ।क्षत्त्रियस्य तु तत् कर्म्म नोभयत्र यशःप्रदम् ॥
क्षत्त्रियाणामयं धर्म्मो निर्णीतो मुनिभिः परः ।नास्य कृत्यतमं किञ्चिद्राज्ञो दस्युविनिग्रहात् ॥
दानमध्ययनं यज्ञो राज्ञां क्षेमोऽभिधीयते ।तस्माद्राज्ञा महाराज ! योद्धव्यं धर्म्मशीलिना ॥
प्रजाः स्वेषु च धर्म्मेषु स्थापयेत महीपतिः ।धर्म्म्याण्येव हि कर्म्माणि कारयेत् सततं प्रजाः ॥
परमां सिद्धिमाप्नोति नृपतिः परिपालनात् ।कुर्य्यादन्यन्न वा कुर्य्यान्मैत्रो राजन्य उच्यते” ॥
इति पाद्मे स्वर्गखण्डे २६ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“राजन्यानां करादानं विना तैवाहिकञ्च यः ।प्रतिग्रहः स निन्द्योऽत्रं परत्र चासुखप्रदः ॥
युद्धे पलायनञ्चैव तथा कातरतार्थिषु ।अपालनं प्रजानाञ्च दाने धर्म्मे विरक्तता ॥
अनवेक्षा स्वराष्ट्रस्य ब्राह्मणानामनादरः ।अमात्यानामसम्मानं तेषां कर्म्मानवेक्षणम् ।भृत्यानाञ्च परीहासो निषिद्धः क्षत्त्रजन्मनाम्” ॥
“राजन्यस्तु महाराज ! यथाश्रममवाप्नुयात् ।तत् शृणुष्व तवाख्यास्ये धर्म्मसंग्रहतत्परः ॥
वेदानधीत्य धर्म्मेण राजशास्त्राणि चानघ ! ।सन्तानादीनि कर्म्माणि कृत्वा सोमं निषेव्य च ॥
पालयित्वा प्रजाः सर्व्वा घर्म्मेण जयताम्बर ! ।राजसूयाश्वमेधादीन् मखानन्यांस्तथैव च ॥
आनयित्वा यथापाठं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिणः ।संग्रामे विजवं प्राप्य तथाल्पं यदि वा बहु ॥
स्थापयित्वा प्रजापालं पुत्त्रं राज्ये च पार्थिव ! ।अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्त्रियं क्षत्त्रियर्षभ ! ॥
अर्च्चयित्वा पितॄन् सम्यक् पितृयज्ञे यथाविधि ।देवान् यज्ञैरृषीन् वेदैरर्च्चयित्वां प्रयत्नतः ॥
अन्तकाले च सम्प्राप्ते य इच्छेदाश्रमान्तरम् ।सोऽनुपूर्व्व्याश्रमान्राजन् गत्वा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥
राजर्षित्वेन राजेन्द्र ! भैक्षचर्य्याध्वसेवया ।अपेतगृहधर्म्मोऽपि चरेज्जीवितकाम्यया ॥
न चैतन्नैष्ठिकं कर्म्म त्रयाणां भूरिदक्षिणम् ।चतुर्णां राजशार्दूल ! प्राहुराश्रमवासिनाम् ॥
बाह्वायत्तं क्षत्त्रियैर्मानवानांलोकश्रेष्ठं धर्म्ममासेवमानैः ।सर्व्वे धर्म्माः सोपधर्म्मास्त्रयाणांराज्ञो धर्म्मादिति वेदात् शृणोमि ॥
एवं धर्म्मान्राजधर्म्मेषु सर्व्वान्सर्व्वावस्थं सम्प्रलीनान्निबोध ।अल्पश्रमानल्पफलान् वदन्तिधर्म्मानन्यान् वेदविदो मनुष्याः ॥
महाश्रमं बहुकल्याणरूपंक्षात्त्रं धम्मं नेतरं प्राहुरार्य्याः ।सर्व्वे धर्म्मा राजधर्म्मप्रधानाःसर्व्वे धर्म्माः पाल्यमानाश्चरन्ति ॥
सर्व्वत्यागो राजधर्म्मेषु राजं-स्त्यागं धर्म्मञ्चाहुरग्र्यं पुराणम् ।मज्जेत्त्रयी दण्डनीतौ हतायांसर्व्वे धर्म्माः प्रक्षयेयुर्व्विरुद्धाः ॥
सर्व्वे धर्म्माश्चाश्रमाणां हताः स्युःक्षात्त्रे त्यक्ते राजधर्म्मे पुराणे ।सर्व्वे त्यागा राजधर्म्मेषु चोक्ताःसर्व्वा विद्या राजधर्म्मेषु युक्ताः ॥
सर्व्वे लोका राजधर्म्मे प्रविष्टायथा जीवाः प्राकृतैर्व्वध्यमानाः ।धर्म्मश्रुतानामुपपीडनायएवं धर्म्मा राजधर्म्मैर्विमुक्ताः ॥
सञ्चिन्वन्ते नाद्रियन्ते स्वधर्म्मम् ॥
चातुराश्रम्यधर्म्माश्च यतिधर्म्माश्च पार्थिव ! ।लोकवेदोत्तराश्चैव क्षात्त्रे धर्म्मे समाहिताः ॥
सर्व्वाण्येतानि धर्म्माणि क्षात्त्रे राजन्यसत्तम ! ।अप्रत्यक्षं बहुद्वारं धर्म्ममाश्रमवासिनाम् ।क्षात्त्रेणैव हि धर्म्मेण प्रत्यक्षं क्रियते नृप !” ॥
इति पाद्मे स्वर्गखण्डे २८ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“द्विजार्च्चनं क्षत्त्रियाणां तथा नारायणार्च्चनम् ।राज्यानां पालनञ्चैव रणे निर्भयता तथा ॥
नित्यं दानं ब्राह्मणेभ्यः शरणागतरक्षणम् ।पुत्त्रतुल्यं प्रजानाञ्च दुःखिनां परिपालनम् ॥
शस्त्रास्त्राणाञ्च नैपुण्यं रणे सौन्दर्य्यमेव च ।तपश्च धर्म्मकृत्यञ्च यत्नतः कुरुते मुदा ॥
पण्डितं नीतिशास्त्रज्ञं नित्यञ्च परिपालयेत् ।नियोजयेत् सभामध्ये नित्यं सद्भिश्च संयुतः ॥
हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गञ्च चतुष्टयम् ।पालयेत् यत्नतो नित्यं यशस्वी च प्रतापवान् ॥
रणे निमन्त्रितश्चैव दाने न विमुखो भवेत् ।रणे यो वा त्यजेत् प्राणान् तस्य स्वर्गोयशस्करः” ॥
इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ८३ अध्यायः ॥
* ॥
अथ सूर्य्यवंशीय क्षत्त्रियविवरणम् ।परमेश्वरात् ब्रह्मा जातः तस्य पुत्त्रो मरीचिस्तस्यकश्यपस्तस्य सूर्य्यस्तस्य वैवस्वतो मनुः । सत्ययुगेमनुरेव राजासीत् । त्रेतायुगे तस्य पुत्त्र इक्ष्वाकुःअयोध्यायां राजा आसीत् । त्रेतायुगे अतिदीर्घा-युषो राजानो बहुकालं राज्यं कृतवन्तः । द्वापरेततः किञ्चित्-न्यूनायुषः । युगस्य प्रथमापेक्षयाउत्तरोत्तरं आयुषो ह्रासः । कलियुगे अल्पमेवायुःशेषे अत्यल्पं भविष्यति । तस्य पुत्त्रो विकुक्षि-स्तस्य ककुत्स्थः तस्य अनेनाः तस्य पृथुः तस्यविश्वगन्धिः तस्य चन्द्रः तस्य युवनाश्वः तस्य श्रावःतस्य वृहदश्वः तस्य धुन्धुमारः तस्य दृढाश्वः तस्यहर्य्यश्वः तस्य निकुम्भः तस्य कृशाश्वः तस्य सेन-जित् तस्य युवनाश्वस्तस्य मान्धाता चक्रवर्त्त्यभूत् ।तस्य पुरुकुत्सः तस्य त्रसदस्युः तस्य अनरण्यःतस्य हर्य्यश्वः तस्य प्रारुणः तस्य त्रिबन्धनः तस्यसत्यव्रतः तस्य त्रिशङ्कुः तस्य हरिश्चन्द्रः यःराजसूयं कृतवान् । तस्य रोहितः तस्य हरितःतस्य चम्पः तस्य सुदेवः तस्य विजय तस्य भरुकःतस्य वृकः तस्य बाहुकः तस्य सगरश्चक्रवर्त्ती ।तस्य असमञ्जाः तस्य अंशुमान् तस्य भगीरथः ।यस्तपः कृत्वा पृथिव्यां गङ्गामानीतवान् । तस्यश्रुतः तस्य नाभः तस्य सिन्धुद्वीपः तस्य अयुतायुःतस्य ऋतुपर्ण्णः तस्य सौदासः तस्य अश्मकः तस्यमूलकः तस्य दशरथः तस्य ऐडविडिः तस्य विश्व-सहः तस्य खठ्वाङ्गश्चक्रवर्त्ती । तस्य दीर्घबाहुःतस्य रघुः तस्य अजः तस्य दशरथः । विष्णुःश्रीरामरूपेण तस्य पुत्त्रत्वं प्राप्तवान् । तस्यानुजाभरतलक्ष्मणशत्रघ्नाः । श्रीरामचरितं बहुविस्तीर्णंवाल्मीकिव्यासादिमुनिभिर्वर्णितम् । असौ त्रेता-द्वापरयोः सन्धौ अवतीर्णः । एते खट्वाङ्गमारभ्यश्रीरामपर्य्यन्ताश्चक्रवर्त्तिनः । द्वापरस्य प्रथमेतस्य पुत्त्रः कुशो जातः । तस्य अतिथिः तस्यनिषधः तस्य नभः तस्य पुण्डरीकः तस्य क्षेसधन्वातस्य देवानीकः तस्य हीनः तस्य पारियात्रः तस्यबलस्थलः तस्य वज्रनाभः तस्य अर्कः तस्य सगणःतस्य विधृतिः तस्य हिरण्यनाभः तस्य पुष्पः तस्यध्रुवसन्धिः तस्य सुदर्शनः तस्य अंग्निवर्णः तस्यशीघ्रः तस्य मरुः यो योगसिद्धः सन् सुभेरु-निकटे कलापग्रामे आस्ते कलेरन्ते नष्टं सूर्य्यवंशंपुनर्भावयिष्यति । मरोः पुत्त्रः प्रसुश्रुतः तस्यसन्धिः तस्य अमर्षणः तस्य महस्वान् तस्य विश्व-बाहुः तस्य प्रसेनजित् तस्य तक्षकः तस्य वृह-द्बलः । असौ युधिष्ठिरस्य समकालीनः भारतयुद्धेअभिमन्युना हतः । तस्य वृहद्रणः तस्य उरु-क्रियः तस्य वत्सवृद्धः तस्य प्रतिव्योमः तस्य भानुःतस्य दिवाकः तस्य सहदेवः तस्य वीरः तस्यवृहदश्वः तस्य भानुमान् तस्य प्रतीकाश्वः तस्यसुप्रतीकः तस्य मरुदेवः तस्य सुनक्षत्रः तस्य पुष्करःतस्य अनारीक्षः तस्य सुतपाः तस्य अमित्रजित्तस्य वृहद्राजः तस्य वर्हिः तस्य कृतञ्जयः तस्यरणञ्जयः तस्य सञ्जयः तस्य शाक्यः तस्य शुद्धोदःतस्य लाङ्गलः तस्य प्रसेनजित् तस्य क्षुद्रकः तस्यसुमित्रः । एते राजानः कलेः सहस्रवत्सरपर्य्यन्तंराज्यं कृतवन्तः । एतत्पर्य्यन्तं सूर्य्यवंशविश्रान्तिःपुन सत्ययुगे सूर्य्यवंशोत्पत्तिर्भविष्यति । इतिश्रीभागवतनवमस्कन्धमतम् ॥
चन्द्रवंशविवरणंचन्द्रवंशशब्दे द्रष्टव्यम्*)क्षत्त्रियाणामन्यतराख्याः कायस्थाः ।यथा प्रथमतः--वेदानाम् आपस्तम्बशाखायाम् ।“बाह्वोश्च क्षत्त्रिया जाताः कायस्था जगतीतले ।चित्रगुप्तः स्थितः स्वर्गे विचित्रो भूमिमण्डले ॥
चैत्ररथः सुतस्तस्य यशस्वी कुलदीपकः ।ऋषिवंशे समुद्भूतो गौतमी नाम सत्तमः ।तस्य शिष्यो महाप्राज्ञश्चित्रकूटाचलाधिपः” ॥
द्वितीयतः, --माण्डव्यशापात् चित्रगुप्तस्य पुत्त्रचैत्ररथस्य क्षत्त्रिय-त्वगते पुनरुपनयनसंस्कारे कृते तेन क्षत्त्रियत्वं प्राप्तंयथा, -- वेदान्ते प्रथमाध्याथे तृतीयपादे ३५ । ३७सूत्रे क्षत्त्रियत्वगते चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् तद-भावे निर्द्धारणे च प्रवृत्तेः ॥
तृतीयतः, --“नाम्ना त्वं चित्रगुप्ताऽसि मम कायादभूर्यतः ।तस्मात् कायस्थविख्यातिर्लोके तव भविष्यति ॥
कायस्थः क्षत्त्रियो वर्णो न तु शूद्रः कदाचन ।अतो भवेयुः संस्कारा गर्भाधानादिका दश ॥
गर्भाधानमृतौ कार्य्यं तृतीये मासि पुंस्क्रिया ।मासाष्टमे स्यात् सीमन्त उत्पत्तौ जातकर्म्म च ॥
शताहे नामकरणं पञ्चमे मासि निष्क्रमः ।षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि चूडा कार्य्या यथाकुलम् ॥
तथोपनयने भिक्षाव्रह्मचर्य्यव्रतादिकम् ।वासो गुरुकुलेषु स्यात् स्वाध्यायाध्ययनं तथा ॥
कृत्वा तु मातृकापूजां वसोर्धारां विधाय च ।आयुष्याणि च शान्त्यर्थं जपेदत्र समाहितः ॥
कुर्य्यान्नान्दीमुखं श्राद्धं दधिसध्वाज्यसंयुतम् ।ततः प्रधानसंस्काराः कार्य्या एष विधिः स्मृतः” ॥
इत्यादि विज्ञानतन्त्रे ॥
चतुर्थतः, --कायप्रकाशो नाम्ना विद्यानगर्य्यधिपतिः क्षत्त्रवशजःकायस्य आसीत् । यथा, --“विराटकायजो वंशः कायस्थ इति विस्मृतः ।आर्य्याच्छन्दःप्रकाशात् तु आर्य्यावर्त्तः प्रमुच्यते ॥
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपसागरसंवृतःयोजनानां सहस्रं तु द्वीपीऽयं दक्षिणोत्तरात्” ॥
इति मेरुतन्त्रे १९९ पटले ।पञ्चमतः, --“राजन् ! ब्रह्मकायसमुद्भूतः कायस्थो वर्म्मसंज्ञकः कलौहि क्षत्त्रियः म चास्त्यधिकारो जपयज्ञेषु” ॥
इति व्योमसंहितायाम् माधवाचार्य्यधृतम् ॥
षष्ठतः, --यदा पृथिवीनिक्षत्त्रियकाले परशुरामस्य भयात्चन्द्रमेनस्य नृपतेभार्य्या मुनेर्दाल्भ्यस्याश्रयं गता तदापरशराम उवाच ।“तवाश्रमे महाभाग । सगर्भा स्त्री समागताचन्द्रसेनस्य राजर्षः क्षत्त्रियस्य महात्मनः ॥
तम्मेवं प्रार्थितं देहि हिंसेयं तां महामुने ! ।ततो दालभ्यः प्रत्युबाच ददामि वरमीप्सितम् ॥
स्त्रियं गर्भममुं बालं तन्मे त्वं दातुमर्हसि ।ततो रामोऽब्रवीद्दाल्भ्यं यदर्थमहमागतः ॥
क्षत्त्रियान्तकरश्चाहं तत्त्वं याचितवानसि ।प्रार्थितश्च त्वया विप्र ! कायस्थो गर्भ उत्तमः ॥
तस्मात् कायस्थ इत्याख्यो भविष्यति शिशूत्तमः ।एवं रामो महाबाहुर्हित्वा तं गर्भमुत्तमम् ॥
निर्जगामाश्रमात्तस्मात् क्षत्त्रियान्तकरः प्रभुः ।कायस्थ एष उत्पन्नः क्षत्त्रिय्यां क्षत्त्रियात्ततः ॥
तद्गर्भजाश्व कायस्था धर्म्मिष्ठाः सत्यवादिनः ।सदाचारपरा नित्यं रता हरिहरार्च्चने ॥
देवविप्रपितॄणाञ्च अतिथीनाञ्च पूजकाः” ॥
इति स्कन्दपुराणे रेणुकामाहात्म्य परशुरामदाल्भ्य-संवादे ॥
॥
Grassman
Germankṣatríya, m., Herrscher [von kṣatrá], 1〉 von Varuna, 2〉 von Mitra-Varuna, 3〉 den Adityaʼs, 4〉 den Göttern überhaupt, 5〉 von Menschen
6〉 n., die Herrschermacht, Herrschaft.
-am 6〉 {620, 13}.
-asya 1〉 rāṣṭrám {338, 1}. — 5〉 rāṣṭrám {935, 3}. — 6〉 īśe {308, 3} (bṛhatas)
amátim {423, 1}.
-ā [V. d.] 2〉 {580, 2}.
-ā [N. d.] 2〉 {645, 8}.
-ās 4〉 agníhotāras {892, 8} (dhṛtávratās).
-ān 3〉 {676, 1}.
Stchoupak
Frenchक्षत्रिय-
membre de la 2{^me^} caste, la caste guerrière (noblesse
d'épée), guerrier
-आ- femme appartenant à la 2{^me^} caste
-त्व- nt. rang d'un Kṣatriya.
°कुमार- jeune Kṣatriya.
°जाति- caste guerrière.
°दिम्ब- °पोतक- °बटु- petit Kṣatriya.
°धर्म- devoirs d'un Kṣatriya.
°ब्रह्म-चारिन्- jeune Kṣatriya qui fait ses études brâhmaniques.
°ब्रुव- a. qui prétend être un Kṣatriya.
°मर्दन- ag. qui détruit les Kṣatriya.
°योनि- forme d'existence d'un Kṣatriya.
°हन- destructeur de la caste des guerriers.
क्षत्रियान्त-कर- ép. de Paraśurāma.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.