क्षत्तृ (kSattR)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 क्षत्तृ mfn.
   (-त्ता-त्त्री-त्तृ) Occupied,  engaged in work.
	 m.
  (-त्ता)
	 1. A chario-
teer,  a coachman. 
	 2. A doorkeeper,  a porter.
	 3. The son of a
Sudra by Kshetriya woman,  whose employment is catching ani-
mals that live in holes.
	 4. The son of a female slave.
	 5. A name
of BRAHMA.
	 6. The son of a Sudra man and Vaisya woman.  E.
 
क्षद a Sautra root,  to screen or defend,  to join or mix,  Unadi affix
तृच्.

Capeller Eng

English

 क्षत्तृ॑ m.
  cutter,  carver,  attendant,  charioteer
 N.
  of a
caste.

Yates

English

 क्षत्तृ (त्त) 4.
m.
  A charioteer
 a porter
son of a slave girl
 Brahmā.
a.
Occupied,  engaged in. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

क्षत्तृ 	-	 kSattR 	-	 m.
  	-	  charioteer
क्षत्तृ 	-	 kSattR 	-	 m.
  	-	  attendant
क्षत्तृ 	-	 kSattR 	-	 m.
  	-	  coachman
क्षत्तृ 	-	 kSattR 	-	 m.
  	-	  door-keeper
क्षत्तृ 	-	 kSattR 	-	 m.
  	-	  son of a zUdra man and a kSatriya woman
क्षत्तृ 	-	 kSattR 	-	 m.
  	-	  porter
क्षत्तृ 	-	 kSattR 	-	 m.
  	-	  son of a female slave
क्षत्तृ 	-	 kSattR 	-	 m.
  	-	  chamberlain
क्षत्तृ 	-	 kSattR 	-	 m.
  	-	  fish
क्षत्तृ 	-	 kSattR 	-	 m.
  	-	  one who cuts or carves or distributes anything

Wilson

English

 क्षत्तृ
mfn.
   (-त्ता-त्त्री-त्तृ) Occupied,  engaged in work.
m.
  (-त्ता)
1 A charioteer,  a coachman. 
2 A doorkeeper,  a porter.
3 The son of a Śūdra by a Kṣatriya woman,  whose employment is
catching animals that live in holes.
4 The son of a female slave.
5 A name of BRAHMĀ.
6 The son of a Śūdra man and Vaiśya woman. 
E.
  क्षद a Sautra root,  to screen or defend,  to join or mix,  Uṇādi
affix तृच्.

Apte

English

क्षत्तृ [kṣattṛ],  m.
  [क्षद् संज्ञायाम् तृच् Uṇ.*
  2.91.]

One who cuts or carves anything
 क्षत्ता वामस्य देव भूरेः Rv.*
  6.13.2.

An attendant,  a door-keeper
 यत् क्षत्तारं ह्वयत्या Av.*
  9.6.1
 मुनिः प्रवेशितः क्षत्रा कन्यान्तःपुरमृद्धिमत् Bhāg.*
  9. 6.43
 chamberlain
 Ks.*
  52.16.

A coachman,  charioteer
 Vāj.16.26.

A man born of a Śūdra man and Kṣatriya woman
 cf.
   Ms.*
  1.9.

The son of a female slave
 (e. g.  विदुर)
 यावतः कृतवान्प्रश्नान्क्षत्ता कौषारवाग्रतः Bhāg.*
  1.13.2.

Brahmā.

A fish.

One who fights from a chariot.

The manager of a treasure (कोषाध्यक्ष).

A guard (?)
 Gīrvāṇa
 एवमाघोषयत्क्षत्रा नन्दगोपः स्वगोकुले Bhāg.*
  1.39.12.

Apte 1890

English

 क्षत्तृ m. [क्षद् संज्ञायाम् तृच् Uṇ. 2. 91] 1 One who cuts or carves anything. 
An attendant,  a doorkeeper. 
A coachman,  charioteer. 
A man born of a Śūdra man and Kṣatriya woman
 cf. Ms. 10. 9. 
The son of a female slave
 ( e. g. विदुर). 
Brahmā. 
A fish. 
One who fights from a chariot. 
The manager of a treasure (कोषाध्यक्ष). 

Monier Williams Cologne

English

 क्षत्तृ॑ a See √ क्षद्.

 क्षत्तृ॑ b त्ता,  m.
  (Pāṇ.  iii,  2,  135,  Vārtt.
  6
 vi,  4,  11) one who cuts or carves or distributes anything,  RV.
   vi,  13,  2
 AV.
  
 ŚBr.
   xiii
 ŚāṅkhŚr.
  

 an attendant,  (especially) door-keeper,  porter (cf.   अनुक्ष्°),  AV.
   ix,  6,  49
 VS.
  xxx,  13
 TBr.
   &c.
  

 a chamberlain,  Kathās.
  lii,  106 and 117

 a charioteer,  coachman,  VS.
  xvi,  26 (ŚatarUp.    iv),  ŚāṅkhŚr.
   xvi,  1,  16 (v.l. for क्षत्र)

 the son of a Śūdra man and a Kṣatriya woman (or the son of a Kṣatriya man and a Śūdra woman [called Ugra,  Mn.
   x,  12] L.
 
 or the son of a Śūdra man and a Vaiśya woman [called Āyogava,  Mn.
   x,  12] Uṇ.
  ii,  90),  Mn.
   x,  12-26 and 49
 Yājñ.
  i,  94

 the son of a female slave,  L.
 

 (hence) N.
  of Vidura (as the son of the celebrated Vyāsa by a female slave),  MBh.
   i,  7381
 iii,  246
 BhP.
   iii,  1,  1-3

 N.
  of Brahmā,  L.
 

 a fish,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 क्षत्तृ क्षत्तृ। See under rt. क्षद्।

 क्षत्तृ,  ता,  m. one who cuts anything,  one who
carves or distributes
 an attendant
 a door-keeper, 
a porter
 a charioteer,  a coachman
 [cf. अनु-क्षत्-
तृ]
 one who fights from a chariot
 the son of a
Śūdra man and a Kṣatriya woman,  or the son of a
Kṣatriya man and a Śūdra woman (called Ugra
in Manu X. 9),  or the son of a Śūdra man and
Vaiśya woman (called Āyogava in Manu X. 12)
the son of a female slave
 (the proper employment of
a Kṣattṛ is said to be catching animals that live in
holes)
 a N. of Vidura as the son of a female slave, 
his father being the celebrated Vyāsa (see Mahā-bh.
1. 7381)
 an epithet of Brahmā
 a fish.

Macdonell

English

 क्षत्तृ kṣat-tṛ,  m.
  carver,  distributor (of 🞄food)
 N. of various mixed castes.

Benfey

English

 क्षत्तृ क्षत्तृ,  m.
 
 1. i. e. क्षद् + तृ, 
A carver (ved.).
 2. A door-keeper, 
MBh. 4,  2215.
 3. A charioteer.
 4.
The son of a Śūdra man and a Kṣa-
triyā woman,  Man.  10,  12.

Apte Hindi

Hindi

क्षत्तृ
पुं*
  - क्षद् + तृच्
जो काटने और रूपरेखा खोदने का काम करता है

क्षत्तृ
पुं*
  - क्षद् + तृच्
"परिचारक,  द्वारपाल"

क्षत्तृ
पुं*
  - क्षद् + तृच्
"कोचवान,  सारथि"

क्षत्तृ
पुं*
  - क्षद् + तृच्
शुद्रपिता तथा क्षत्रिय माता से उत्पन्न संतान

क्षत्तृ
पुं*
  - क्षद् + तृच्
दासी का पुत्र

क्षत्तृ
पुं*
  - क्षद् + तृच्
ब्रह्मा

क्षत्तृ
पुं*
  - क्षद् + तृच्
मछली

क्षत्तृ
पुं*
  - क्षद्+तृच्
रक्षक

Shabdartha Kaustubha

Kannada

क्षत्तृ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮ /ಪಿತಾಮಹ
क्षत्तृ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂತ /ಸಾರಥಿ
निष्पत्तिः - > क्षद (सौत्रधातुः) - "तृच्" (उ० २-९४)
क्षत्तृ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಾಸೀಪುತ್ರ /ಸೇವಕಿಯ ಮಗ /ವಿದುರ
प्रयोगाः - > "ततः प्रीतमनाः क्षत्ता धृतराष्ट्रं विशाम्पते"
उल्लेखाः - > भा० आदि० २००-१७
क्षत्तृ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ವಾರಪಾಲಕ
क्षत्तृ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೇವಕ /ಆಳು
क्षत्तृ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶೂದ್ರನಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯಹೆಂಗಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು
विस्तारः - > "क्षत्ता शूद्रात् क्षत्रियाजे प्रतीहारे च सारथौ । भुजिष्यातनयेऽपि स्यान्नियुक्तवेधसोः पुमान्" - मेदि० ।
क्षत्तृ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶೂದ್ರನಿಂದ ವೈಶ್ಯಹೆಂಗಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು /ಅಯೋಗವ
प्रयोगाः - > "शूद्रादायोगवः क्षत्ता"
उल्लेखाः - > मनु० १०-१२
विस्तारः - > "क्षत्तार्यासुतयोः सुतः" - अम० ।
क्षत्तृ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮತ್ಸ್ಯ /ಮೀನು
क्षत्तृ
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಕತ್ತರಿಸುವವನು /ತುಂಡುಮಾಡುವವನು

L R Vaidya

English

 kzattf {% m. %} 1. One who cuts or carves anything
an attendant,  a doorkeeper
charioteer
a man born of a Śūdra man and Kshatriya woman
the son of a female slave,  (e.g. विदुर)
a fish
Brahman (m.).

Indian Epigraphical Glossary

English

 Kṣattṛ (HD),  a chamberlain. See Hist. Dharm.,  Vol.
III,  p. 111. According to Manu (X. 16) and Yājñavalkya
(I. 94),  the offspring of a Kṣatriya woman from a Śūdra male
was called Kṣattṛ. This apparently refers to a tribe or community.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
महामात्राः प्रधानानि पुरोधास्तु पुरोहितः ॥ ७२० ॥
सौवस्तिकोऽथ द्वारस्थः क्षत्ता स्याद्द्वारपालकः ।
दौवारिकः प्रतीहारो वेत्र्युत्सारकदण्डिनः ॥ ७२१ ॥
-wordlist-
 
महामात्र (पुं),  प्रधान (क्ली),  पुरोधस् (पुं),  पुरोहित (पुं),  सौवस्तिक (पुं),  द्वारस्थ (पुं),  क्षत्तृ (पुं),  द्वारपालक (पुं),  दौवारिक (पुं),  प्रतीहार (पुं),  वेत्रिन् (पुं),  उत्सारक (पुं),  दण्डिन् (पुं)

--source--
 
नियन्ता प्राजिता यन्ता सूतः सव्येष्ठृसारथी ।
दक्षिणस्थप्रचेतारौ क्षत्ता रथकुटुम्बिकः ॥ ७६० ॥
-wordlist-
 
नियन्तृ (पुं),  प्राजितृ (पुं),  यन्तृ (पुं),  सूत (पुं),  सव्येष्ठृ (पुं),  सारथि (पुं),  दक्षिणस्थ (पुं),  प्रवेतृ (पुं),  क्षत्तृ (पुं),  रथकुटुम्बिक (पुं)

--source--
 
क्षत्त्रियायां पुनः क्षत्ता चण्डालो ब्राह्मणस्त्रियाम् ॥ ८९७ ॥
-wordlist-
 
क्षत्तृ (पुं),  चण्डाल (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

द्वास्थ
द्वास्थ,  दौवारिक,  क्षत्तृ,  दण्डिन्,  वेत्रधर,  उत्सारक,  द्वारपाल,  प्रतिहार
द्वास्थो दौवारिकः क्षत्ता दण्डी वेत्रधरस्तथा ।
उत्सारको द्वारपालः प्रतिहारो बुधैः स्मृतः ॥ ४२४ ॥
verse 2.1.1.424
page 0049

नियन्तृ
नियन्तृ,  प्राजितृ,  क्षत्तृ,  दक्षिणस्थ,  सारथि
नियन्ता प्राजिता क्षत्ता दक्षिणस्थश्च सारथिः ॥ ४४८ ॥
verse 2.1.1.448
page 0051

Mahabharata

English

Kshattṛ = Vidura,  q.v.

Vedic Reference

English

 Kṣattṛ is a word of frequent occurrence in the later Saṃhitās
and Brāhmaṇas,  denoting a member of the royal entourage, 
but the sense is somewhat uncertain. In the Rigveda^1 it is
used of a god as the ‘distributor’ of good things to his
worshippers
 the same sense seems to be found in the Athar-
vaveda^2 and elsewhere.^3 In one passage of the Vājasaneyi
Saṃhitā^4 the interpretation ‘doorkeeper’ is given by the com-
mentator Mahīdhara,  a sense which seems possible in other
passages, ^5 while Sāyaṇa ascribes to it in one passage of the
Śatapatha Brāhmaṇa^6 the more dignified meaning of antaḥ-
purādhyakṣa,  ‘a chamberlain.’ In other passages, ^7 again,  the
sense of ‘charioteer’ is not unlikely. Later the Kṣattṛ was
regarded as a man of mixed caste.^8
1) vi. 13,  2.
2) iii. 24,  7
 v. 17,  4.
3) Śatapatha Brāhmaṇa,  xiii. 5,  4,  6
Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra,  xvi. 9,  16.
4) xxx. 13. Cf. Taittirīya Brāhmaṇa, 
i. 7,  3,  5.
5) Taittirīya Saṃhitā,  iv. 5,  4,  2
Maitrāyaṇī Saṃhitā,  ii. 9,  4
 Kāṭhaka
Saṃhitā,  xvii. 13
 Chāndogya Upani-
ṣad,  iv. 1,  5
 Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, 
xix. 1,  4.
6) v. 3,  1,  7. Cf. on xiii. 4,  2,  5
(āyavyayādhyakṣa),  and Harisvāmin on
xiii. 5,  4,  6 (kośādhyakṣa). The scholiast
on the Kātyāyana Śrauta Sūtra,  xv. 3,  9.
has mantrī dūto vā
 on xx. 1,  16,  pratī-
hāro dūto vā. Eggeling,  Sacred Books
of the East,  41,  61,  etc.,  renders it
‘chamberlain.’
7) Vājasaneyi Saṃhitā,  xvi. 26
Taittirīya Brāhmaṇa,  iii. 4,  7,  1,  with
the scholiast's note,  and ibid.,  anukṣattṛ, 
rendered as sārather anucara,  ‘the at-
tendant of the charioteer’
 Śāṅkhā-
yana Śrauta Sūtra,  xvi. 1,  20,  with the
scholiast's note.
8) Muir,  Sanskrit Texts,  12,  481.
Cf. Weber,  Indische Studien,  2,  36
17,  290
 St. Petersburg Dictionary, 
s.v.

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 क्षत्तृ पु०
  सौ० क्षद--संभृतौ संज्ञायाम् तृच् अनिट् । १ सारथौ२ द्वाःस्थे ३ क्षत्रियायां शूद्रेण जाते वर्णसङ्करे पुंस्त्री०अमरः स्त्रियां ङीप् । ४ दासीपुत्रे ५ नियुक्ते ६ वेधसि पु०
 मेदि० ७ मत्स्ये संक्षिप्तसा० । उपधादीर्घविधौ क्षत्तृशब्दस्यपृथग्ग्रहणात् औणादिकतृजन्तस्यान्यस्य निषेधेऽपि दीर्घःक्षत्तारौ “क्षत्तारौ ते प्रजापते । ताविहावतां स्फातिम्”३,  २४,  ७,  “यत् क्षत्तारं ह्वयत्या” अथ० ९,  ६,  ४९,  आ-विक्षितस्याग्निः क्षत्ता विश्वेदेवाः सभासदः” शत० व्रा० १३, ५,  ४,  ६,  “विविक्त्यै क्षत्तारम्” यजु० ३०,  १३,  । “क्षत्रियामागधं वैश्यात् शूद्रात् क्षत्तारमेव च” या० उक्तेः“शूद्रादायोगवः क्षत्ता चण्डालश्चाधमोनृणाम् । वैश्यराजन्यविप्रासु जायन्ते वर्ण्णसङ्कराः । एकान्तरे त्वानु-लोम्यादम्बष्ठोग्रौ यथा स्मृतौ । क्षत्तृवैदेहकौ तद्वत्प्रातिलोम्येऽपि जन्मनि” मनूक्तेश्च क्षत्रियायां विप्रा-ज्जात इति अमरमतत्वेन शब्दक० उक्तिः प्रामादिकी ।“क्षत्ता स्यात् सारथौ द्वाःस्थे,  क्षत्रियायाञ्च शूद्रजे”इति नानार्थेऽमरोक्तेः मनुयाज्ञवल्वाक्यादिसंवादाच्च“माहिष्योऽर्य्यक्षत्रिययोः क्षत्तार्य्याशूद्रयोः सुतः” इत्यम-रोक्तौ अर्य्याशूद्रजातस्य क्षत्तृत्वोक्तावपि तत्र अर्य्या स्वा-मिनी योग्यत्वात्तत्र क्षत्रिया,  तेन न पूर्व्वापरविरोध इतिभानुदीक्षितव्याख्या । अतएव मेदिन्याम् “क्षत्ता शूद्रक्ष-त्रियाजे प्रतीहारे च सारथौ । भुजिष्यातनयेऽपिस्यान्नियुक्तवेधसोः पुमान्” । तस्य वृत्तिमाह मनुः “क्षत्त्रुग्रपुक्वसानां तु बिलौकोबधबन्धनम्” । तत्र दासीपुत्रे “ततःप्रीतमनाः क्षत्ता (विदुरः) धृतराष्ट्रं विशाम्पते! ।उवाच दिष्ट्या कुरवोवर्द्धन्त इति विस्मितः । वैचित्र-वीर्य्यस्तु नृपो निशम्य बिदुरस्य तत्” भा० आ० २०० अ० ।विदुरस्य दासीपुत्रत्वं विदुरशब्दे वक्ष्यते “ततोऽपश्यत्विदुरं तूर्ण्णमारादभ्यायान्तं सत्यसन्धः स राजा ।अथाब्रपीत् भ्रातरं भीमसेनं किं नु क्षत्ता वक्ष्यते नसमेत्य?” भा० व० ५ अ० । द्वःस्थे । “तत द्वास्थःप्रविश्यैवेत्युपक्रमे “ततो हृष्टो मत्स्यराजः क्षत्तार-मिदमव्रवित्” “क्षत्त्रारं कुरुराजस्तु शनैः कर्णमुपा-जपत्” इति च भा० वि० ६८ अ० । सारथु “जानयुतिर्ह-पौत्रायण उपशुश्राव सह संजिहान एव क्षत्तार-मुवाच” “सह क्षतान्विच्य नाविदमिति” “सह क्षत्ता-ऽविदमिति” च छा० उप० । ८ कोषाध्यक्षे च “अथक्षत्ता पालागलीमभिमेथति” शत० व्रा० १३ । ५ । २ । ८“क्षतासन्निधितः कोषाध्यक्षः” भा०

Grassman

German

 kṣattṛ́,  m.,  Vorleger der Speisen [von kṣad]
 daher 2〉 Austheiler des Gutes.
-ā́ 2〉 vāmásya bhū́res {454, 2}.

Burnouf

French

 क्षत्तृ क्षत्तृ a. (f.  क्षत्त्री) occupé à son ouvrage.
-- S. m.
  homme porté sur un char
 cocher,  écuyer.
Portier,  concierge.
		 Enfant né d'un śūdra et d'une kṣatriya
enfant d'une esclave.
		 Surn.  de Brahmā.

Stchoupak

French

 क्षत्तृ-
 ag. serviteur,  not. gardien,  portier 
 chambellan 
 m.
  fils
d'un Śūdra et d'une Vaiśyā 
 n.
  de Vidura.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.