| YouTube Channel

क्षतजतृष्णा (kSatajatRSNA)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्षतजतृष्णा,
स्त्री,
 (क्षतजा शस्त्रादिभिः क्षताज्जाताया तृष्णा पिपासा ।) शस्त्रादिक्षतयुक्तस्य पिपासा ।तस्या निदानपूर्व्विकां सम्प्राप्तिमाह ।“भयश्रमाभ्यां बलसंक्षयाद्वाऊर्द्ध्वं चितं पित्तविवर्द्धनैश्च ।पित्तं सवातं कुपितं नराणांतालुप्रपन्नं जनयेत् पिपासाम् ॥
स्रोतःस्वपांवाहिषु दूषितेषुदोषैश्च तृट्सम्भवतीह जन्तोः ।तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थीक्षयात्तथान्यामसमुद्भवा च ॥
भक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासांनिबोध लिङ्गान्यनुपूर्व्वशस्तु” ॥
नराणां चितं स्वस्थान एव सञ्चितं पित्तं सवातंकट्वम्लोष्णापित्तविवर्द्धनैः । कट्वम्लोष्णादिभिः कु-पितं भयश्रमाभ्यां बलसंक्षयादुपवासादेश्च वातःकुपितः । तद्द्वयं ऊर्द्ध्वं प्रसरत् तालुप्रपन्नं सत्पि-पासां जनयेत् । न केवलं तालुन्येव दूषिते तृतीयाभवति । किन्तु जलवाहिस्रोतःस्वपि । अत आहस्रोतःस्वित्यादि नन्वत्र बहुवचनं न युक्तम् । यतोजलवहे द्वे स्रोतसी सुश्रुतेनोक्ते । उच्यते । तयो-रेवानेकप्रतानयोगान्न दोषः । अपां वाहिषुस्रोतःस्विति जिह्वादेरप्युपलक्षणम् । यत आहचरकः । रसवाहिनीश्च धमनीर्जिह्वाहृदयगल-तालुक्लोम च । संशोष्य नृणां देहेषु कुरुतःतृष्णामतिप्रबलौ पित्तानिलाविति ॥
संख्यामाहतिस्र इत्यादि ॥
तृष्णायाः सामान्यलक्षण-माह ।“सततं यः पिबेत्तोयं न तृप्तिमधिगच्छति ।मुहुः काङ्क्षति तोयन्तु तं तृष्णार्द्दितमादिशेत्” ॥
क्षतजामाह ।“क्षतस्य रुक् शोणितनिर्गमाभ्यांतृष्णा चतुर्थी क्षतजा मता तु” ।क्षतस्य शस्त्रादिक्षतयुक्तस्य । रुक् पीडा ॥
अथ तृष्णायाश्चिकित्सा ॥
“वातघ्नमन्नपानं मृदु लघु शीतञ्च वाततृष्णायाम् ।तृष्णायां पवनोत्थायां सगुडं दधि शस्यते ॥
स्वादु तिक्तं द्रवं शीतं पित्ततृष्णाहरं परम् ।मुस्तपर्पटकोदीच्यच्छत्राख्योशीरचन्दनैः ॥
शृतं शीतं जलं दद्यात् तृड्दाहज्वरशान्तये” ॥
छत्रा धान्याकम् । कश्चित् धात्रीञ्च दद्यात्चन्दनमत्र धवलं दद्यात् । तस्यातितृष्णाहरत्वात् ।शृतं अर्द्धपक्वमत्र कर्त्तव्यम् । षडङ्गपानम् ।“लाजोदकं मधुयुतं शीतं गुडविमर्द्दितम् ।काश्मरीशर्करायुक्तं पिबेत् तृष्णार्द्दितो नरः ॥
आस्तरणमार्द्रवासः प्रावरणं चार्द्रमेव स्यात् ।तेन पिपासा शाम्यति दाहश्चोग्रोऽपि देहिनांनियतम् ॥
गोस्तनीक्षुरसक्षीरयष्टीमधुमधूत्पलैः ।नियतं नासिकापीतैस्तृष्णा शाम्यति दारुणां ॥
वैशद्यञ्च नयत्यास्ये सन्दधाति मुखे जलम् ।तृष्णादाहप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम् ॥
जिह्वातालुगलक्लोमशोषे मूर्द्धनि दापयेत् ।केशरं मातुलुङ्गस्य धृतसैन्धवसंयुतम् ॥
दाडिमं बदरं लोध्रं कपित्थं वीजपूरकम् ।पिष्ट्वा मूर्द्धनि लेपस्तु पिपासादाहनाशनः ॥
वारि शीतं मधुयुतमाकण्ठाद्वा पिपासितम् ।पाययेद्वामयेच्चापि तेन तृष्णा प्रशाम्यति ॥
प्रातः सशर्करः पेयो हिमो धान्याकसम्भवः ।जयेत् तृष्णां तथा दाहं भवेत् स्रोतोविशोधनम् ॥
अमलं कमलं कुष्ठं लाजाश्च वटरोहकम् ।एतच्चूर्णस्य मधुना गुटिकां धारयेन्मुखे ॥
तृष्णां प्रवृद्धां हन्त्येषा मुखशोषञ्च दारुणम् ।क्षतोद्भवां रुग्विनिवारणेनजयेत् क्षतानामसृजश्च पातैः ।क्षयोत्थितां क्षीरजलं निहन्या-न्मांसोदकं वा मधुकोदकं वा ॥
आमोद्भवां विल्ववचायुतानांजयेत् कषायैरथ दीपनानाम् ।गुर्व्वन्नजामुल्लिखनैर्जयेच्चक्षयं विना सर्व्वकृताञ्च तृष्णाम्” ॥
उल्लिखनैः लेखनद्रव्यैः । स्निग्धेऽन्ने भुक्ते या तृष्णास्यात्ताञ्च गुडाम्बुना शमयेत् । अतिरोगदुर्ब्ब-लानां तृष्णां शमयेन्नृणामिहाशु पयः ॥
पयोऽत्रदुग्धम् ।“मूर्च्छाच्छार्द्दितृषादाहस्त्रीमद्यभृशकर्षिताः ।पिचेयुः शीतलं तोयं रक्तपित्ते मदात्यये ॥
सात्म्यान्नपानभैषज्यैस्तृष्णा तस्य जयेत् पुनः ।तस्यां जितायामन्योऽपि व्याधिः शक्यश्चिकित्सितुम् ॥
तृष्यन् पूर्व्वामयक्षीणो न लभेत जलं यदि ।मरणं दीर्घरोगं वा प्राप्नुयात् त्वरितं नरः ॥
तृषितो मोहमायाति मोहात् प्राणान् विमुञ्चति ।तस्मात् सर्व्वास्ववस्थासु स क्वचिद्वारि वारयेत् ॥
अन्नेनापि विना जन्तुः प्राणान् धारयते चिरम् ।तोयाभावात् पिपासार्त्तः क्षणात् प्राणैर्विमुच्यते” ॥
इति तृष्णाधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥