| YouTube Channel

क्षतकास (kSatakAsa)

 
Spoken Sanskrit
English
क्षतकास kSatakAsa
m.
 cough produced by injury
Monier Williams Cologne
English
क्षत—कास
m.
 a cough produced by injury,
Bhpr.
Apte Hindi
Hindi
क्षतकासः
पुं*
 क्षत-कासः -
आघात से उत्पन्न खांसी
Shabdartha Kaustubha
Kannada
क्षतकास
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ೫ ವಿಧ ಕೆಮ್ಮಲು ರೋಗಗಳಲ್ಲೊಂದು
व्युत्पत्तिः - > क्षतात् कासः
L R Vaidya
English
kzata-kAsa {% m. %} a cough produced by injury.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्षतकासः,
पुं,
 (क्षतजः कासः । मध्यपदलोपीसमासः ।) पञ्चविधकासरोगान्तर्गतकासरोग-विशेषः । यथा, --“पञ्चकासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः ।क्षयायोपेक्षिताः सर्व्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम्” ॥
एषां पूर्व्वरूपसाह ।“पूर्व्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता ।कण्ठेकण्डुश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते” ॥
भोज्यानाभवरोधः कवलगिलने कण्ठव्यथा ॥
अस्य निदानपूर्व्विकां सम्प्राप्तिमाह ।“अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजनिग्रहैः ।रूक्षस्योरक्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमावहेत्” ॥
अश्वगजयोर्निग्रहो दमनम् । लक्षणमाह ।“संपूर्व्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् ।कण्ठेन रुजतात्यर्थं विरुद्धेनेव चोरसा ॥
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिः तुद्यमानेन शूलिना ।दुःखस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाभितापिना ॥
पर्व्वभेदज्वरश्वासः तृष्णावैस्वर्य्यपीडितः ।पारावत इवाकूजेत् कासवेगात् क्षतो द्रवात्” ॥
कण्ठेनेत्युपलक्षणे तृतीया एवमुरसाऽपि ॥
तस्य चिकित्सा यथा, --“इक्ष्विक्षुवालिकापद्ममृणालोत्पलचन्दनम् ।मधुकं पिप्पली द्राक्षा लाक्षा शृङ्गी शतावरी ॥
द्विगुणा च तुगाक्षीरी सिता सर्व्वचतुर्गुणा ।लिह्यात्तन्मधुसर्पिर्भ्यां क्षतकासनिवृत्तये” ॥
इक्षुवालिका इक्षुभेदः । चन्द्र इति लोके । पद्मंपद्मकाष्ठम् । मृणालं विसम् । उत्पलं कमलम् ।चन्दनमत्र धवलं चूर्णत्वात् । शृङ्गी कर्क्कटशृङ्गी ।तुगाक्षीरी वंशरोचना । सा चेक्षोर्द्विगुणा । इतिभावप्रकाशः ॥
(“युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम् ॥
उरस्यन्तः क्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली ।कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम् ॥
पीतं श्यामञ्च शुष्कञ्च प्रथितं कुथितं बहु ।ष्ठीवेत् कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा ॥
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना ।पर्व्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्य्यकम्पवान् ॥
पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च ।क्रमाद्वीर्य्यं रूचिः पक्तिर्बलं वर्णश्च हीयते” ॥
अस्य चिकित्सा यथा--“उरस्यन्तः क्षते सद्यो लाक्षां क्षौद्रयुतां पिबेत् ॥
क्षीरेण शालीन् जीर्णेऽद्यात् क्षीरेनैव सशर्करान् ।पार्श्ववस्ति सरुक्चाल्पपित्ताग्निस्तां सुरायुताम् ।भिन्नविट्कः समुस्तातिविषा पाठां सवत्सकाम् ॥
लाक्षा सर्पिर्मधूच्छिष्टं जीवनीयं गणं सितम् ।त्वक्क्षीरी सस्मितं क्षीरे पक्त्वा दीप्तानलः पिबेत् ॥
इक्ष्वाविकाविषग्रन्थिपद्मकेशरचन्दनैः ।शृतं पयो मधुयुतं सन्धानार्थं क्षती पिबेत् ॥
क्षतकासे च ये धूमाः सानुपाना निदर्शिताः” ।इति वाभटे निदानस्थाने चिकित्सास्थाने च चतु-र्थाध्याये ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
क्षतकास
पु०
 ५ त० । क्षतजाते कासभेदे “पञ्च कासाः स्मृतावातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः” भावप्र० । कासशब्दे २०४२ पृ०विवृतिः