| YouTube Channel

क्षतं (kSataM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्षतं,
क्ली,
 (क्षण्यते वध्यतेऽनेन । क्षण + करणे क्तः ।)स्रवद्रक्तपूयादि । घा इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।व्रणः २ अरुः ३ ईर्म्मम् ४ क्षणनुः ५ । इतिहेमचन्द्रः ॥
तद्वति त्रि ॥
* ॥
क्षतेन मृतस्याशौचं यथा, व्याघ्रः ।“क्षतेन म्रियते यस्तु तस्याशौचं भवेद्द्विधा ।आसप्ताहात् त्रिरात्रं स्याद्दशरात्रमतः परम् ॥
शस्त्रघाते त्र्यहादूर्द्ध्वं यदि कश्चित् प्रमीयते ।अशौचं प्राकृतं तत्र सर्व्ववर्णेषु नित्यशः ॥
अत्र अस्त्रघातपदं क्षतेतरशस्त्रघातपरं पारि-भाषिकशस्त्राघातपरमपि । अन्यथा क्षतं विनापतनादिभिर्विलम्बमृतानां दिनग्रहणेऽनध्यवसायःस्यात्” । इति शुद्धितत्त्वम् ॥
* ॥
चन्द्रग्रहणादौक्षतदोषाभावो यथा, -- पुलस्त्यः ।“चन्द्रसूर्य्यग्रहे चैव मृतानां पिण्डकर्म्मसु ।महातीर्थे च संप्राप्ते क्षतदोषो न विद्यते” ॥
अन्यत्र तु देवलः ।“सव्रणः सूतकी सूयी मत्तोन्मत्तरजस्वलाः ।मृतबन्धुरवन्धुश्च वर्ज्यान्यष्टौ स्वकालतः” ॥
इत्यनेन वर्ज्यतामाह । अशुचित्वमप्याह ।“दन्तलग्नमसंहार्य्यं लेपं मन्येत दन्तवत् ।न तत्र बहुशः कुर्य्यात् यत्नमुद्धरणे पुनः ॥
भवेदशौचमत्यर्थं तृणवेधात् व्रणे कृते” ॥
इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
(विदारणम् ।यथा, कुमारे । ३ । २९ ।“नखक्षतानीव वनस्थलीनाम्” ॥
विनाशः । यथा, रघुः । २ । ५३ ।“क्षतात् किल त्रायत इत्युदग्रःक्षत्त्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः” ॥
त्रि, ताडितः । विद्धः । यथा, रघुः । ३ । ५३ ।“रघोरवष्टम्भमयेनं पत्रिणाहृदि क्षतो गोत्रभिदोऽप्यमर्षणः” ॥
क्षतियुक्तः । यथा, कुमारे । २ । २६ ।“रुद्राणामपि मूर्द्धानः क्षतहूङ्कारशंसिनः” ॥
(रोगविशेषः । तस्य सकारणसम्प्राप्तिलक्षणानिचिकित्सितञ्च यथा, --“धनुषायस्यतोऽत्यर्थं भारमुद्वहतो गुरुम् ।पततो विषमोच्चेभ्यो युध्यमानस्य चाधिकैः ॥
वृषं हयं वा धावन्तं दम्यं वान्यं निगृह्लतः ।शिलाकाष्ठाश्मनिर्धातान् क्षिपतो निघ्नतः परान् ॥
अधीयानस्य वात्युच्चैर्दूरं वा व्रजतो द्रुतम् ।महानदीं वा तरतो गजैर्वा सह धावतः ॥
सहसोत्पततो दूरं तूर्णञ्चातिप्रणृत्यतः ।तथान्यैः कर्म्मभिः क्रूरैर्भृशमभ्याहतस्य वा ॥
विक्षते वक्षसि व्याधिर्बलवान् समुदीर्य्यते ।स्त्रीषु चातिप्रसक्तस्य रूक्षाल्पप्रमिताशिनः ॥
उरो विरुज्यते तस्य भिद्यतेऽर्थ बिदह्यते ।प्रपीड्यते ततः पार्श्वे शुष्यत्यङ्गं प्रवेपते ॥
क्रमाद्वीर्य्यं बलं वर्णो रुचिरग्निश्च हीयते ।ज्वरो व्यथा मनोदैन्यं विङ्भेदाग्निवधावपि ॥
दुष्टः श्यावः सदुर्गन्धः पीतो विग्रथितो बहुःकासमानस्य च श्लेष्मा सरक्तः संप्रवर्त्तते ॥
सक्षतः क्षीयतेऽत्यर्थं तथाशुक्रौजसोः क्षयात्” ॥
पूर्व्वरूपं यथा, --“अव्यक्तं लक्षणं तस्य पूर्व्वरूपमिति स्मृतम् ।उरोरुक् शोणितच्छर्द्दिः कासो वैशेषिकः क्षते” ॥
अस्यासाध्यलक्षणादिकं यथा, --“अल्पलिङ्गस्य दीप्ताग्नेः साध्यो बलवतो नवः ।गते संवत्सरे याप्यः सर्व्वलिङ्गन्तु वर्ज्जयेत्” ॥
चिकित्सास्य यथा ।“उरोमत्वाक्षतं लाक्षां पयसा मधुसंयुताम् ।सद्य एव पिबेज्जीर्णे पयसाद्यात् सशर्कराम् ॥
पार्श्ववस्तिरुजश्वाल्पपित्ताग्निस्तां सुरायुताम् ।भिन्नविट्कः समुस्तातिविधां पाठां सवत्सकाम् ॥
लाक्षां सर्पिर्मधूच्छिष्टं जीवनीयगणं सिताम् ।त्वक्क्षीरी सम्मितं क्षीरे पक्त्वा दीप्तानलः पिबेत् ॥
इक्ष्वालिकविसग्रन्थिपद्मकेशरचन्दनैः ।शृतं पयो मधुयुतं सन्धानार्थं पिबेत् क्षतो ॥
यवानां चूर्णमादाय क्षीरसिद्धं घृतप्लुतम् ।ज्वरदाहे सिताक्षौद्रशक्तून् वा पयसा पिबेत् ॥
कासी पर्व्वास्थिशूली च लिह्यात्सघृतमाक्षिकाः ।मधूकमधुकद्राक्षा त्वक्क्षीरापिप्पलीबलाः” ॥
“रक्तेऽतिवृत्ते दक्षान्तं यूषैस्तोयेन वा पिबेत्चटकाण्डरसं वापि रक्तं वा छागजाङ्गलम् ॥
चूर्णं पौनर्नवं रक्तशालितण्डुलशार्करम् ॥
रक्तष्ठीवी पिबेत् सिद्धं द्राक्षारसपयोघृतैः ।मधूकग्रधुकक्षीरसिद्धं वा तण्डुलीयकम् ॥
यष्ट्याह्वानागबलयोः क्वाथे क्षीरसमं घृतम् ।पयसा पिप्पलीवांशीकल्कसिद्धं क्षते शुभम् ॥
कोललाक्षारसे तद्वत् क्षीराष्टगुणसाधितम् ।कल्कैः कट्वम्लदार्व्वीत्वग्वत्सकत्वक्फलैर्घृतम् ॥
जीवकर्षभकौ वीरां जीवन्तीं नागरं शठीम् ।चतस्रः पर्णिनीर्मेदे काकोल्यौ द्वे निदिग्धिके ॥
पुनर्नवे द्वे मधुकं आत्मगुप्तां शतावरीम् ।ऋद्धिं परूषकं भार्गीं मृद्वीकां वृहतीन्तथा ॥
शृङ्गाटकीं तामलकीं पयस्यां पिप्पलीं बलाम् ।वदराक्षोटखर्जूरवातामाभिषुकाण्यपि ॥
फलानि चैवमाद्यानि कल्कान् कूर्व्वीत कार्षिकान् ।धात्रीरसविदारीक्षु छागमांसरसं पयः ॥
कुर्य्यात्प्रस्थोन्मितं तेन घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।प्रस्थार्द्धं मधुनः शीते शर्करार्द्धतुलान्तथा ॥
द्विकार्षिकाणि पत्रैला हेमत्वङ्मरिचानि च ।चूर्णितानि विनीयास्माल्लिह्यान्मात्रां सदा नरः ॥
अमृतप्राशमित्येतन्नराणाममृतं घृतम् ।सुधामृतरसं प्रास्य क्षीरमांसरसाशिना ॥
नष्टशुक्रक्षतक्षीणदुर्ब्बलव्याधिकर्षितान् ।स्त्रीप्रसक्तान् कृशान् वर्णस्वरहीनांश्च वृंहयेत् ॥
कासहिक्काज्वरश्वासदाहतृष्णास्रपित्तनुत् ।पुत्त्रदं वमिमूर्च्छाह्वयोनिमूत्रामयापहम्” ॥
इत्यमृतप्राशघृतम् ॥
“मधुकाष्टपलं द्राक्षा प्रस्थक्वाथे घृतं पचेत् ।पिप्पल्यष्टपले कल्के प्रस्थं सिद्धे च शीतले ॥
पृथगष्टपलं क्षौद्रशर्कराभ्यां विमिश्रयेत् ।समं शक्तुक्षतक्षीणे रक्तगुल्मेषु तद्धितम्” ॥
इति शक्तुप्रयोगः ॥
“शक्तूनां वस्त्रपूतानां मन्थं क्षौद्रघृतान्वितम् ।यावान्नसात्म्यो दीप्ताग्निः क्षतः क्षीणः पिबेन्नरः” ॥
“एका षोडशिका धान्याद्धि द्वेऽजाज्यजमोदयोः ।ताभ्यां दाडिमवृक्षाम्लद्विर्द्विः सौवर्च्चलात्पलम् ॥
शुण्ठ्याः कर्षं दधित्थस्य मेध्यात्पञ्च पलानि च ।तच्चूर्णं षोडशपले शर्कराया विमिश्रयेत् ॥
षाडवोऽयं प्रदेयः स्यादन्नपानेषु पूर्व्ववत्” ॥
इति षाडवः ॥
“यच्चोक्तं यक्ष्मिणां पथ्यं कासिनां रक्तपित्तिनाम् ।तच्च कुर्य्यादपेक्ष्याग्निं व्याधिं सात्म्यबलांस्तथा” ॥
इति चरके चिकित्सास्थाने १६ अध्याये ॥
)