| YouTube Channel

क्षणः (kSaNaH)

 
Apte
English
क्षणः [kṣaṇḥ] णम् [ṇam], णम् [क्षणोति दुःखं क्षण्-अच्]
An instant, moment, measure of time equal to 4/5 of a second
न हि कश्चित्क्षणमपि
Bg.*
 3.5
क्षणमात्रमृषिस्तस्थौ सुप्तमीन इव ह्रदः
R.*
 1.73
2.6
Me.*
 26
क्षणमवतिष्ठस्व wait a moment.
Leisure
अहमपि लब्धक्षणः स्वगेहं गच्छामि
M.*
 1
Pt.*
 1.138
गृहीतः क्षणः
Ś.*
 2 'my leisure is at your disposal' i. e. I pledge my word to do your work.
A fit moment or opportunity
रहो नास्ति क्षणो नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः
Pt.*
 1.138
Me.*
 64
अधिगतक्षणः
Dk.*
 147.
An auspicious or lucky moment.
A festival, joy, delight
तदेव वीरो$भिजगाम तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये
Rām.*
 5.47.38.
Dependence, servitude.
The centre, the middle.
A certain day of the fortnight (as the full moon).
Rule, resolution
गन्तुं भूमीं कृतक्षणाः
Mb.
 * 1.64.51. (In
comp.
 क्षण is translated by 'momentary', 'temporary'. क्षणात्, -क्षणेन् in a moment, at once, immediately). -क्षणेक्षणे
ind.
 Every instant, moment
क्षणेक्षणे यन्नवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयतायाः आरब्धै- र्व्यसनैर्भूम्ना क्षीणकोशः क्षणे क्षणे Rāj. T.5.166.
Comp.
 -अन्तरे
ind.
 the next moment, after a little while.-अर्धम् half a moment, small space of time. -क्षेपः a momentary delay. -दः an astrologer.
(दम्) night-blindness.
water.
(दा) night
क्षणादथैष क्षणदापतिप्रभः
N.*
 1.67
R.*
 8.74
16.45
Śi.*
 3.53.
turmeric. ˚करः, ˚पतिः the moon
उदिते क्षणदाकरे
Śi.*
 9.7. ˚चरः a night-walker, a demon
सानुप्लवः प्रभुरपि क्षणदाचराणां
R.*
 13.75. ˚आन्ध्यम् night-blindness, nyctalopsis. -द्युतिःf. -प्रकाशा, -प्रभा lightning. -निःश्वासः the porpoise.-भङ्गवादः the doctrine of the continual decay of things (Buddh.)
Bādarāyaṇa 2.1.18. -भङ्गुर
a.
 transient, frail, perishable
मृगतृष्णासमं वीक्ष्य संसारं क्षणभङ्गुरम्
H.*
 4. 13. -मात्रम्
ind.
 for a moment
क्षणमात्रमृषिस्तस्थौ सुप्त- मीन इव ह्रदः
R.*
 1.73. -रामिन्
m.
 a pigeon. -विध्वंसिन्a. perishable in a moment. (m. ) a class of atheistic philosophers who deny the continued identity of any part of nature, and maintain that the universe perishes and undergoes a new creation every instant. -वीर्यम् an auspicious moment (क्षण, मुहूर्त).
Apte 1890
English
क्षणः,
णं [क्षणोति दुःखं क्षण्-अच्] 1 An instant, moment, measure of time equal to 4/5 of a second
क्षणमात्रमृषिस्तस्थौ सुप्तमीन इव ह्रदः R. 1. 73
2. 60
Me. 26
क्षणमवतिष्ठस्व wait a moment.
2 Leisure
अहमपि लब्धक्षणः स्वगेहं गच्छामि M. 1
Pt. 1. 138
गृहीतः क्षणः Ś. 2 ‘my leisure is at your disposal’ i. e. I pledge my word to do your work.
3 A fit moment or opportunity
रहो नास्ति क्षणो नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः Pt. 1. 138
Me. 62
अधिगतक्षणः Dk. 147.
4 An auspicious or lucky moment.
5 A festival, joy, delight.
6 Dependence, servitude.
7 The centre, the middle.
8 A certain day of the fortnight (as the full moon). (In comp. क्षण is translated by ‘momentary’, ‘temporary.’ क्षणात्,
क्षणेन in a moment, at once, immediately).
Comp.
अंतरे ind. the next moment, after a little while.
क्षेपः a momentary delay.
दः an astrologer. (
दं) {1} night-blindness. {2} water. (
दा) {1} night
क्षणादथैष क्षणदापतिप्रभः N. 1. 67
R. 8. 74
16. 45
Śi. 3. 53. {2} turmeric. °करः, °पतिः the moon
Śi. 9. 70. °चरः a night-walker, a demon
सानुप्लवः प्रभुरपि क्षणदाचराणां R. 13. 75. °आंध्यं night-blindness, nyctalopsis.
द्युतिः f.,
प्रकाशा,
प्रभा lightning.
निःश्वासः the porpoise.
भंगुर a. transient, frail, perishable
H. 4. 130.
मात्रं ind. for a moment.
रामिन् m. a pigeon.
विध्वंसिन् a. perishable in a moment. (
m.) a class of atheistic philosophers who deny the continued identity of any part of nature, and maintain that the universe perishes and undergoes a new creation every instant.
Apte Hindi
Hindi
क्षणः
पुं*
 - क्षण् + अच्
"लमहा, निमेष, एक सैकंड से ४।५ भाग के बराबर समय की माप"
क्षणः
पुं*
 - क्षण् + अच्
अवकाश
क्षणः
पुं*
 - क्षण् + अच्
उपयुक्त क्षण या अवसर
क्षणः
पुं*
 - क्षण् + अच्
"उत्सव, हर्ष, खुशी"
क्षणः
पुं*
 - क्षण् + अच्
"आश्रय, दासता"
क्षणः
पुं*
 - क्षण् + अच्
"केन्द्र, मध्यभाग"
क्षणः
पुं*
 - क्षण्+अच्
"निर्णय, सङ्कल्प"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 क्षणः, विपलम्, विकला, पलम्, त्रुटिः, निमेषः, निमिषः
noun
अल्पकालः।
"क्षणं तिष्ठतु।"
Synonyms:
 पलम्, क्षणः, निमिषः, निमेषः, विपलम्, विकला, त्रुटिः
noun
कालविशेषः-चक्षुर्निमीलनार्थे आवश्यकः कालः।
"अस्माकम् एकेकं पलम् अपि महत्वपूर्णम् अस्ति।"
Synonyms:
 क्षणः, निमिषः, पर्व, प्रवणः
noun
कालस्य लघुत्तमं परिमाणम्।
"क्षणः इति परिमाणः पलम् इति परिमाणस्य चतुर्थः अंशः।"
Synonyms:
 उत्सवः, पर्व, पर्वाहः, पर्वरीणम्, उत्सवदिनम्, महः, महः, उद्धर्षः, यात्रा, उद्धवः, क्षणः, अभ्युदयः, चर्चरी
noun
किमपि धार्मिकं सामाजिकं वा मङ्गलं वा शुभं कार्यं यत् सोत्साहं निर्वर्त्यते।
"स्वतंत्रतादिनम् अस्माकं राष्ट्रियः उत्सवः अस्ति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: क्षणः
Root: क्षण
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ पञ्चदश लेशाः
Meaning(s):
⇒ Space of 16 leshas
Shloka(s):
2|1|54|1 ► लेशो लेशाः पञ्चदश क्षणो नाडी तु षट् क्षणाः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|54|1 ⇢ क्षणः (क्षण) (पुं) ⇒ Space of 16 leshas ⇒ पञ्चदश लेशाः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ लेशः
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्षणः,
पुं,
 (क्षणोति हन्ति नाशयति वा सर्व्वं यथा-कालं आयुरवसाने वा । काल एव युगान्ते सर्व्व-मात्मसात् करोतीत्यर्थः । स एवांशभेदेन नाना-ख्यो भवतीत्यर्थः ।) त्रिंशत्कलापरिमितकालः ।स च दशपलपरिमितः । (निमेषक्रियावच्छिन्नस्यकालस्य चतुर्थभागः । यथा, --“आयुषः क्षण एकोऽपि न लभ्यः स्वर्णकोटिभिः ॥
सचेत्तु विफलो याति का नो हानिस्ततोऽधिका” ॥
इति शब्दार्थचिन्तामणिः । अपि च ।“क्वचिद्रुष्टः क्वचित्तुष्टो रुष्टस्तुष्टः क्षणे क्षणे ।अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोऽपि भयावहः” ॥
इति शिष्टोपदेशः ॥
क्षणोति दुःखं नाशयतिउत्सवकाले । क्षण्-वधे- + अच् ।) उत्सवः ।(यथा, माघे १ । ४ ।“नवानधोऽधो वृहतः पयोधरान्समूढकर्पूरपरागपाण्डरम् ।क्षणं क्षणोत्क्षिप्तगजेन्द्रकृत्तिनास्फुटोपमं भूतिसितेन शम्भुना” ॥
)निर्व्यापारस्थितिः । इत्यमरः । ३ । ३ । ४७ ॥
पर्व्व ।अवसरः । परतन्त्रत्वम् । मध्यम् । इति हेमचन्द्रः ॥
(प्रशस्तमूहूर्त्तः । यथा, नलोपाख्याने । ५ । १ ।“अथ काले शुभे प्राप्ते तिथौ पुण्ये क्षणे तथा” ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“क्षणु हिंसायाम्”@} 2 क्षाणकः-णिका, क्षाणकः-णिका, चिक्षणिषकः-षिका, 3 चङ्क्षणकः-णिका
क्षणिता-त्री, क्षाणयिता-त्री, चिक्षणिषिता-त्री, चङ्क्षणिता-त्री
4 क्षण्वन्- 5 ती, क्षाणयन्-न्ती, चिक्षणिषन्-न्ती
-- क्षणिष्यन्-न्ती-ती, क्षाणयिष्यन्-न्ती-ती, चिक्षणिषिष्यन्-न्ती-ती
-- क्षण्वानः, क्षाणयमानः, चिक्षणिषमाणः, चङ्क्षण्यमानः
क्षणिष्यमाणः, क्षाणयिष्यमाणः, चिक्षणिषिष्यमाणः, चङ्क्षणिष्यमाणः
6 क्षत्-क्षतौ-क्षतः
-- -- -- 7 क्षतम्-तः, क्षाणितः, चिक्षणिषितः, चङ्क्षणितः-तवान्
क्षणः, क्षाणः, चिक्षणिषुः, चङ्क्षणः
8 क्षणितव्यम्, क्षाणयितव्यम्, चिक्षणिषितव्यम्, चङ्क्षणितव्यम्
क्षणनीयम्, क्षाणनीयम्, चिक्षणिषणीयम्, चङ्क्षणनीयम्
क्षाण्यम्, क्षाण्यम्, चिक्षणिष्यम्, चङ्क्षण्यम्
ईषत्क्षणः-दुःक्षणः-सुक्षणः
-- -- क्षण्यमानः, क्षाण्यमानः, चिक्षणिष्यमाणः, चङ्क्षण्यमानः
क्षाणः, क्षाणः, चिक्षणिषः, चङ्क्षणः
क्षणितुम्, क्षाणयितुम्, चिक्षणिषितुम्, चङ्क्षणितुम्
क्षतिः, 9 क्षन्तिः, क्षाणना, चिक्षणिषा, चङ्क्षणा
क्षणनम्, क्षाणनम्, चिक्षणिषणम्, चङ्क्षणनम्
10 क्षणित्वा-क्षत्वा, क्षाणयित्वा, चिक्षणिषित्वा, चङ्क्षणित्वा
11 प्रक्षत्य, प्रक्षाण्य, प्रचिक्षणिष्य, प्रचङ्क्षण्य
क्षाणम् २, क्षणित्वा-क्षत्वा २, क्षाणम् २, क्षाणयित्वा २, चिक्षणिषम् २, चिक्षणिषित्वा २, चङ्क्षणम् २
चङ्क्षणित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२९६)
02
=>
 (८-तनादिः-१४६५। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[३। ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इत्यभ्यासस्य नुक्।]]
04
=>
 [[४। ‘तनादिकृञ्भ्य उः’ (३-१-७९) इति उः विकरणप्रत्ययः। यण्।]]
05
=>
 [[आ। ‘तन्वन् स मञ्चभुवि सातरसः स्वबन्धून् अक्षण्वतां क्षितिकरः मुदमर्णुवानः।’ धा। का। ३-४।]]
06
=>
 [[५। “‘गमः क्वौ’ (६-४-४०) इत्यत्र ‘गमादीनामिति वक्तव्यम्’ इति उपसंख्यानात् अनुनासिकलोपः तुक्।” इति ‘क्षतात् किल त्रायत’ इति (रघुवंशे २-५३) श्लोकव्याख्यायां मल्लिनाथः।]]
07
=>
 [[६। ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति’ (६-४-३७) इत्यनुनासिकलोपः।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०३०९+ २५]
09
=>
 [[१। ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति दीर्घोऽनुनासिकलोपश्च निषिध्यते। क्तिजन्तोऽ- यम्। उपदेशे नान्तोऽयं धातुः। लक्षणवशाण्णकार इति धातुवृत्त्यादौ व्यक्तम्। अनुस्वारे ‘अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः’ (८-४-५८) इति परसवर्णः।]]
10
=>
 [[२। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिङ्विकल्पः। इडभावपक्षेऽनुनासिकलोपः।]]
11
=>
 [[३। ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इत्यत्र व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् नकारस्य नित्यमनुनासिक- लोपः। अनन्तरं तुक्।]]