| YouTube Channel

क्ष (kSa)

 
शब्दसागरः
English
क्ष
m.
 (-क्षः)
1. A destruction of the world.
2. A demon, a goblin.
3. The
third incarnation of VISHNU, the Narasinha Avatar.
4. Lightning.
5. A field.
6. A peasant, a husbandman.
7. Loss, disappearance.
E.
क्षि or क्षै to waste, &c. affix क.
Yates
English
क्ष (क्षः) 1.
m.
 Destruction of the
world
an imp
the
Narasingha
avatār
lightning
a field
a
peasant
loss, disappearance.
Wilson
English
क्ष
m.
 (-क्षः)
1 A destruction of the world.
2 A demon, a goblin.
3 The third incarnation of VIṢṆU, the Narasiṃha Avatāra.
4 Lightning.
5 A field.
6 A peasant, a husbandman.
7 Loss, disappearance.
E.
 क्षि or क्षै to waste, &c. affix क.
Apte
English
क्षः [kṣḥ], 1 Destruction.
Disappearance, loss.
Lightning.
A field.
A farmer.
Viṣṇu in his 4th or Narasiṁha incarnation.
A demon.
क्षम् [kṣam], 1 Ā., 4
P.
 (क्षमते, क्षाम्यति, चक्षमे, चक्षाम, क्षान्त or क्षमित)
To permit, allow, suffer
अतो नृपाश्चक्षमिरे समेताः स्त्रीरत्नलाभं न तदात्मजस्य
R.*
 7.34
12.46.
To pardon, forgive (as an offence)
क्षान्तं न क्षमया
Bh.*
 3.13
क्षमस्व परमेश्वर
निघ्नस्य मे भर्तृनिदेशरौक्ष्यं देवि क्षमस्वेति बभूव नम्रः
R.*
 14. 58.
To be patient or quiet, wait
स मुहूर्तं क्षमस्वेति (v. l. सहस्वेति) द्विजमाश्वास्य दुःखितम्
R.*
 15.45.
To endure, put up with, suffer
अपि क्षमन्ते$स्मदुपजापं प्रकृतयः
Mu.*
 2
नाज्ञाभङ्गकरान् राजा क्षमेत स्वसुतानपि
H.*
 2.15.
To oppose, resist
Rām.*
 7.58.6.
To be competent or able (to do anything)
ऋते रवेः क्षालयितुं क्षमेत कः क्षपा- तमस्काण्डमलीमसं नभः
Śi.*
 1.38, 9.65.
Caus.
 To beg pardon, forgive
एको$थवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्
Bg.*
 11.42.
क्षम् [kṣam],
f.
Ved.
 The ground, earth.
Apte 1890
English
क्षः 1 Destruction.
2 Disappearance, loss.
3 Lightning.
4 A field.
5 A farmer.
6 Viṣṇu in his 4th or Narasiṃha incarnation.
7 A demon.
Monier Williams Cologne
English
1. क्ष (fr. √ 1. or 2. क्षि) See द्युक्ष॑
क्ष
m.
 a field,
L.
the protector or cultivator of a field, peasant,
L.
2. क्ष
mfn.
 (fr. √ 4. क्षि) See तुविक्ष॑
क्ष
m.
 destruction, loss,
L.
destruction of the world,
L.
lightning,
L.
a demon or Rakṣas,
L.
the fourth incarnation of Viṣṇu (as the man-lion or nara-siṃha),
L.
Monier Williams 1872
English
क्ष क्ष, अस्, m. (fr. 4. क्षि), destruction
loss,
disappearance
destruction of the world
lightning
a
field
the protector or cultivator of a field, a peasant,
a husbandman
a demon or Rakṣas
the fourth in-
carnation of Viṣṇu as the man-lion or नर-सिंह।
Apte Hindi
Hindi
क्षः
पुं*
 - क्षि + ड
नाश
क्षः
पुं*
 - क्षि + ड
"अन्तर्धान, हानि"
क्षः
पुं*
 - क्षि + ड
बिजली
क्षः
पुं*
 - क्षि + ड
खेत
क्षः
पुं*
 - क्षि + ड
किसान
क्षः
पुं*
 - क्षि + ड
विष्णु का नरसिंहावतार
क्षः
पुं*
 - क्षि + ड
राक्षस
क्षम्
"भ्वा* आ* , , या " - -
"अनुमति देना, इजाजत देना, चलने देना"
क्षम्
"भ्वा* आ* , , या " - -
"क्षमा करना, माफ करना देना"
क्षम्
"भ्वा* आ* , , या " - -
"धैर्यवान होना, चुप होना, प्रतीक्षा करना"
क्षम्
"भ्वा* आ* , , या " - -
"सहन करना, गम का जाना, भुगतना"
क्षम्
"भ्वा* आ* , , या " - -
"विरोध करना, रोकना"
क्षम्
"भ्वा* आ* , , या " - -
सक्षम या योग्य होना
Shabdartha Kaustubha
Kannada
क्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು /ನಾರಸಿಂಹ
क्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಕ್ಷಸ
क्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಳಯ /ಜಗತ್ತಿನ ನಾಶ
क्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೂಮಿ /ಕ್ಷೇತ್ರ
क्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ /ರೈತ
क्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿದ್ಯುತ್ತು /ಮಿಂಚು
क्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಶ
विस्तारः - > "क्षः संवर्ते राक्षसे च नारसिंहे च विद्युति । क्षेत्रे नाशे क्षेत्रपाले" - मेदि० ।
क्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಕ್ಷಃಸ್ಥಲ /ಎದೆ
क्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಕರಣಶಾಸ್ತ್ರ
विस्तारः - > "क्षः क्षेत्रे वक्षसि प्रोक्तो बुधैः क्षः शब्दशासने" - एका० ।
L R Vaidya
English
kza {% m. %} 1. Destruction, disappearance
2. lightning
3. a field
4. a farmer
5. Vishṇu in his fourth or Narasinha incarnation.
Lanman
English
kṣa, as collateral form of √1kṣi in kṣa-tra,
and as vbl of the same, w. the mg ‘abiding,
situate, ’ in antari-kṣa.
Kridanta Forms
Sanskrit
क्षम् (क्ष꣡मूँ॒ष् सहने - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = क्षमणम्
अनीयर् = क्षमणीयः - क्षमणीया
ण्वुल् = क्षमकः - क्षमिका
तुमुँन् = क्षमितुम् / क्षन्तुम्
तव्य = क्षमितव्यः / क्षन्तव्यः - क्षमितव्या / क्षन्तव्या
तृच् = क्षमिता / क्षन्ता - क्षमित्री / क्षन्त्री
क्त्वा = क्षमित्वा / क्षान्त्वा
ल्यप् = प्रक्षम्य
क्तवतुँ = क्षान्तवान् - क्षान्तवती
क्त = क्षान्तः - क्षान्ता
शानच् = क्षममाणः - क्षममाणा
क्षम् (क्ष꣡मूँ꣡ सहने - दिवादिः - वेट्)
ल्युट् = क्षमणम्
अनीयर् = क्षमणीयः - क्षमणीया
ण्वुल् = क्षमकः - क्षमिका
तुमुँन् = क्षमितुम् / क्षन्तुम्
तव्य = क्षमितव्यः / क्षन्तव्यः - क्षमितव्या / क्षन्तव्या
तृच् = क्षमिता / क्षन्ता - क्षमित्री / क्षन्त्री
क्त्वा = क्षमित्वा / क्षान्त्वा
ल्यप् = प्रक्षम्य
क्तवतुँ = क्षान्तवान् - क्षान्तवती
क्त = क्षान्तः - क्षान्ता
शतृँ = क्षाम्यन् - क्षाम्यन्ती
पुराणम्
English
क्ष / KṢA {#(kza)#}. This letter means (1) kṣatriya (2) field (3) narasiṁha (the lion-man incarnation of viṣṇu) (4) hari (viṣṇu) (5) Protector of temples and gate keeper. (6) Lightning (7) Destruction (8) A demon.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्ष, क्षकारः । (अयन्तु ककारषकारयोगेन जातः ।अतोऽस्य पृथक् वर्णत्वशङ्का नास्त्येव ।) तन्त्रमतेतु व्यञ्जनचतुस्त्रिंशवर्णः । अष्टमवर्गीयपञ्चमवर्णः ।एकपञ्चाशन्मातृकावर्णानां चरमवर्णश्च । यथा, --“पञ्चाशल्लिपिभिर्माला विहिता सर्व्वकर्म्मसु ।अकारादिक्षकारान्ता वर्णमाला प्रकीर्त्तिता ॥
क्षार्णं मेरु मुखं तत्र कल्पयेन्मुनिसत्तमः ।अनया सर्व्वमन्त्राणां जपः सर्व्वसमृद्धिदः” ॥
इति गौतमीयतन्त्रम् ॥
* ॥
कण्टदेशोद्भवोऽयम् । यथा, --श्रीशिव उवाच ।“विशेषं कथयाम्यद्य प्रोच्चार्य्याः कण्ठतः स्वराः ।ऋद्वयं जिह्वया मूर्द्ध्ना ऌद्वयं जिह्वदन्तजम् ।मुखस्थानाद्धलो वाच्याः क्षकारः कण्ठघातजः” ॥
इति वरदातन्त्रे १० पटलः ॥
* ॥
अस्य स्वरूपं यथा, --“क्षकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! कुण्डलीत्रयसंयुतम् ।चतुर्व्वर्गमयं वर्णं पञ्चदेवमयं सदा ।पञ्चप्राणात्मकं वर्णं त्रिशक्तिसहितं सदा ॥
त्रिविन्दुसहितं वर्णमात्मादितत्त्वसंयुतम् ।शरच्चन्द्रप्रतीकाशं हृदि भावय सुन्दरि !” ॥
इति कामधेनुतन्त्रम् ॥
* ॥
अस्याभिधानानि यथा, --“क्षः कोपस्तुम्बुकः कालो रूक्षः सम्बर्त्तकः परः ।नृसिंहो विद्युता माया महातेजा युगान्तकः ॥
परात्मा क्रोधसंहारौ बलान्तो मेरुवाचकः ।सर्व्वाङ्गः सागरः कामः संयोगान्त्यस्त्रिपूरकः ॥
क्षेत्रपालो महाक्षोभो मातृकान्तानलः क्षयः ।मुखं कव्यवहानन्ता कालजिह्वा गणेश्वरः ।छायापुत्त्रश्च संघातो मलयश्रीर्ललाटकः” ॥
इति तन्त्रशास्त्रे वर्णाभिधानम् ॥
* ॥
अपि च ।“क्षकारो नरसिंहश्च मेरुः सम्बर्त्तकोऽपि च ।तव स्नेहान्मया देवि ! कथितं मातृकाक्षरम् ।पर्य्यायैरपि विज्ञेयं न प्रकाश्यं कदाचन” ॥
इति श्रीरुद्रयामले ८ पटले मन्त्राभिधानम् ॥
* ॥
अस्य ध्यानं यथा, --“चतुर्भुजां रक्तवर्णां शुक्लाम्बरविभूषिताम् ।रत्नालङ्कारसंयुक्तां वरदां पद्मलोचनाम् ॥
ईषद्धास्यमुखीं लोलां रक्तचन्दनचर्च्चिताम् ।शंदात्रीञ्च चतुर्व्वर्गप्रदां सौम्यां मनोहराम् ॥
गन्धर्व्वसिद्धदेवाद्यैर्ध्यातामाद्यां सुरेश्वरीम् ।एवं ध्यात्वा क्षकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” ॥
इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥
क्षकारस्य ककारषकार-योगजत्वेन केचित् पृथग्वर्णत्वेन न मन्यन्ते । तेषांमते तन्त्रोक्तैकपञ्चाशद्वर्णानुपपत्तिः तन्त्रशास्त्रेतस्य मेरुत्वेन गणनानुपपत्तिश्च भवति । अतःपृथङ्निर्दिश्यते इति केचित् । तथा च ।“षान्ताः स्युर्यद्यपि क्षान्ता वर्णानामनुरोधतः ।पृथक्क्रमेण कथ्यन्ते तथाप्येते समन्वयात्” ॥
इति विश्वप्रकाशः ॥
अपि च ।“अकारादिलकारान्ता वर्णाः पञ्चाशदीरिताः ।संयोगात् कषयोरेषः क्षकारो मेरुरीरितः” ॥
इति कृष्णानन्दधृततन्त्रशास्त्रम् ॥
क्षः,
पुं,
 (क्षयति लोकान् युगान्तकाले प्रलये सर्व्वाणिभूतानि महाकालोदरं प्रेरयतीति । क्षि क्षये +ड प्रत्ययः ।) सम्बर्त्तः । (क्षिणोति हन्ति मनु-ष्यादिजीवानिति । राक्षसः । (क्षिणोति हन्तिहिरण्यकशिघाद्यसुरानिति ।) नरसिंहः । (क्षयतिक्षिणोति वा भूतानि स्वकीयाग्निना इति ।)विद्युत् । (क्षयति शस्याद्युत्पत्त्या क्रमशः इति ।क्षि + डः ।) क्षेत्रम् । क्षेत्रपालः । (क्षि क्षये +भावे डः ।) नाशः । इति मुद्राङ्कितमेदिनी ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
क्ष
पु०
 क्षि--बा० ड । १ संवर्त्ते २ राक्षसे ३ नरसिंहे ४ विद्यति५ क्षेत्रे ६ क्षेत्रपाले ७ नाशे च मेदि० । तस्य वाचकशब्दाःतन्त्रशास्त्रे वर्ण्णाभिधाने उक्ता यथा“क्षः कोपस्तुम्बुकः कालोरूक्षः संवर्त्तकः परः । नृसिं-होविद्युता माया महातेजा युगान्तकः । परात्मा क्रोध-संहारौ वर्णात्तो मेरुवाचकः । सर्वाङ्गः सागरः कामःसंयोगान्तस्त्रिपूरकः । क्षेत्रपालो महाक्षोभी मातृका-न्तोऽनलः क्षयः । मुखं कव्यवहानन्ता कालजिह्वा गणे-श्वरः । छायापुत्रश्च संघातोमलयश्रीर्ललाटगः” अत्र संयो-गान्त इत्युक्तेः शब्दकल्पद्रुमेक्षकारस्य वर्ण्णान्तरत्वकल्पनम्लोकशास्त्रविरुद्धत्वादतीव प्रामादिकम् । तथाहिअस्य कषयाः संयागजत्वेन कादित्वम । पृथग्वर्ण्णत्वेचक्षमे चुक्षोद चिक्षेपेत्यादिकपदं न सिद्ध्येत् असंयक्त-तया हलादिशेषाप्रसक्तौ कवर्गादित्वाभावेन चुत्वा-प्रसक्तेः । किञ्च संयुक्तवर्ण्णात् पूर्व्वस्य गुरुत्वेन “निपीययस्य क्षितिरक्षिणः कथाम्” नैषधे “लाङ्गूलविक्षपविसर्पिशोभैः कुमारादौ काव्ये च “गजारूढोयाति-क्षितिपतिरित्यादौ” “दक्षिणे कालिकेति” च भैवरतन्त्रोक्तकालीस्तवे च सर्वत्र तत्पूर्व्वस्य गुरुत्वे सत्येव छन्दोनु-गुणता असंयुक्तवर्ण्णत्वे सर्बत्र छन्दोभङ्गः स्यात् । न चतस्यासंयुक्ततया क्वचिदपि तत्पूर्व्वस्य लघुत्वं दृष्टम् ।अतएव कविकल्पद्रमे” “स्वदाद्यन्तादिमक्रमः” इति प्रति-ज्ञाय कादिष्वेव क्षकारादिधातुपाठः मेदिन्यादौ कोषेऽनितथैव कादिषु तस्य पाठः ।तन्त्रेतु कषयोः संयोगजत्वेऽपि मातृकावर्ण्णानामेक-पञ्चाशत्संख्यापरिपूर्त्त्यै लकारवत् पृथक कीर्त्तनंन्यासादिकार्य्यार्थं “पञ्चाशल्लिपिभिर्माला विदिता सर्व्व-कर्मसु । अकारादिक्षकारान्ता वर्णमाला प्रकीर्त्तिता ।क्षर्णं मेरुमुखं तत्र कल्पयेनमुनिसत्तम! । अनया सर्त्र-मन्त्राणां जपः सर्वसमृद्धिदः” इति गोतमतन्त्रोक्तजपा-ङ्गमालाकल्पनार्थञ्च न वर्ण्णान्तरत्वार्थम् । एवं सर्वसामञ्जस्येवर्णान्तरत्वकल्पनं लोकशास्त्रविरुद्धत्वादुपेक्ष्यम् । “विशेषंकथयाम्यद्य प्रोच्चार्य्याः कण्ठतः स्वराः । ऋद्वयं जिह्वयामूर्द्ध्ना ऌद्वयं दत्तजिह्वया । मुखस्थानाद्धलोवाच्याः क्षकारःकण्ठघातजः” इति वरदातन्त्रे १० पटले तस्य कण्ठ-स्थानोच्चर्य्यत्वीक्तिरपि आद्यककाराभिप्रायेण द्रष्टव्या ।“अतएव षान्ताः स्युर्यदि वा क्षान्ता वर्ण्णानामनुरोधतः ।पृथक् क्रमेण वक्ष्यन्ते तथाऽप्येते समन्वयात्” विश्व-प्रकाशे तस्य उभयरूपतासमन्वय उक्तः । तत्समन्वयश्च-उक्तरीत्या बोध्यः । एतेन वङ्गानां खतुल्यत्वेन मैथि-लानां च तस्य छकारत्वेनोच्चारणं प्रामादिकमेव ।
Grassman
German
(kṣá), a., 1〉 wohnend [von kṣā = 1. kṣi], in dyu-kṣá
2〉 vernichtend [von kṣā = 2. kṣi], in tuvi-kṣá.
Burnouf
French
क्ष क्ष
m.
 (क्षि) disparition, destruction lente
destruction de l'univers, fin du monde.
Eclair.
Champ
homme des
champs, paysan.
Démon, rākṣasa.
La 3ᵉ incarnation de Viṣṇu.
Cf. क्षय।