क्वाथ (kvAtha)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English क्वाथ kvAtha pain
क्वाथ kvAtha any solution or infusion prepared with a continued or gentle heat
क्वाथ kvAtha sorrow
क्वाथ kvAtha boiling
क्वाथ kvAtha distress
क्वाथ kvAtha mixture of the materials for a decoction
क्वाथ kvAtha decoction
Wilson
EnglishApte
Englishक्वाथः [kvāthḥ], [क्वथ्-करणे घञ्]
A decoction, solution prepared with a continued or gentle heat.
The mixture of the materials for decoction.
Pain, sorrow, distress.Comp. -उद्भवम् blue vitriol used a collyrium. (Mar. मोरचूद.)
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishShabdartha Kaustubha
Kannadaक्वाथ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಷಾಯ /ಮರಳಿಸಿ ಇಳಿಸಿದ ಭಟ್ಟಿ
निष्पत्तिः - > क्वथे (निष्पाके) - वा "णः᳚ (३-१-१४०)
Edgerton Buddhist Hybrid
Englishशब्दकल्पद्रुमः
Sanskritक्वाथः, (क्वथ् + भावे घञ् ।) दुःखम् । व्यसनम् ।द्रव्यनिष्पाकः । इति हेमचन्द्रः ॥
क्वाथ्यमानं तोयंत्रिविधम् । पादावशेषम् १ अर्द्धावशेषम् २ त्रि-पादावशेषञ्च ३ । अस्य नाम पारिभाषिको-ष्णोदकम् । तत्र त्रिपादावशेषं वातनाशकम् ।अर्द्धावशेषं पित्तनाशकम् । पादावशेषं कफनाश-कम् । लघु अग्निवर्द्धकञ्च । तेषां मध्ये त्रिपादाव-शेषजलं हेमन्ते शिशिरे च प्रशस्तम् । वसन्तेपादावशेषजलं प्रशस्तम् । शरदि ग्रीष्मे च अ-र्द्धावशेषजलं प्रशस्तम् । वर्षायां अष्टभागावशेष-जलं प्रशस्तम् । तत्काले बहुदोषत्वात् । दिनपक्व-जलं रात्रौ गुरु रात्रिपक्वजलं दिवा गुरु । इतिराजवल्लभः ॥
यथास्य करणप्रणाली ॥
“पानीयं षोडशगुणं क्षुणे द्रव्यपले क्षिपेत् ।मृत्पात्रे क्वाथयेद्ग्राह्यमष्टमांशावशेषितम् ॥
तज्जलं पाययेद्धीमान् कोष्णं मृद्वग्निसाधितम् ।शृतः क्वाथः कषायश्च निर्यूहः स निगद्यते” ॥
इति शार्ङ्गधरेण मध्यखण्डे द्वितीयाध्याये उक्तम् ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskritक्वाथ क्वथ--करणे घञ् । १ अतिदुःखे हेम० । दुःखेन हिचित्तं क्वय्यमानमिव भवतीति तस्य तथात्वम् वैद्यकोक्तेजलादेः पाकभेदे यथा भावप्रकाशे“पानीयं षोडशगुणं क्षुण्णं द्रव्यपले क्षिपेत् । मृत्पात्रेक्वाथयेद् ग्राह्यमष्टमांशावशेषितम् । कर्षादौ तु पलं याव-द्दद्यात् षोडशिकं जलम् । ततस्तु कुडवं यावत्तोयमष्टगुणंभवेत् । चतुर्गुणमतश्चोर्द्धं यावत्प्रस्थादिकं जलम् ।षोडशिकं षोडशगुणम् । “तज्जलं पाययेद्धीमान् कोष्णंमृद्वग्निसाधितम् । शृतः क्वाथः कषायश्च निर्यूहः सविगद्यते” । क्वाथपानमात्रामाह “मात्रोत्तमा पलेतत् स्यात् त्रिभिरक्षैस्तु मध्यमा । जघन्या च पलार्द्धेनस्नेहकाथौषधेषु च । तन्त्रान्तरे “क्वाथ्यद्रव्यपले वारि द्वि-रष्टगुणमिव्यते । चतुर्भागावशिष्टन्तु पेयं पलचतुष्टयम् ।दीप्तानलं महाकायं पाययेदञ्जलिं जलम् । अन्ये त्वर्द्धंपरित्यज्य प्रसृतिं तु चित्किसकाः । क्काथत्यागमनिच्छन्त-स्त्वष्टभागावशेषितम् । पारम्पर्योपदेशेन वृद्धवैद्याः पल-द्वयम्” । अष्टभागावशेषितस्य चतुर्भागावशिष्टापेक्षया गु-रुत्वात् दीप्तानलं महाकायं पलद्वयं पाययेन्मध्यमाग्निमल्पकायं पलमात्रं पाययेत् मात्रोत्तमा पलेनस्यादित्यादिवचनात् । “काथे क्षिपेत् सिताश्चां शैश्चतुर्थाष्टमषोडशैः ।वातपित्तकफातङ्के विपरीतं मधु स्मृतम् । जीरकं गुग्गु-लुं क्षारं लवणं च शिलाजतु । हिङ्गु त्रिकटुकं चैवक्वाथे शाणोन्मितं क्षिपेत् । क्षीरं घृतं गुडं तैलं मूत्रंचान्यत् द्रयं तथा । कल्क चूर्णा दकं क्वाथे निःक्षिपेत्कर्षसंमितम् । तत्रोपविश्य विश्रान्तः प्रसन्नवदनेक्षणः ।औषधं हेमरजतमृद्भाजनपरिस्थितम् । पिवेत् प्रसन्न-हृदयः पीत्वा पात्रमधोमुखम् । बिधायाचम्य सलिलंताम्बूलाद्युपयोजयेत्” ।क्वाथसेवनप्रकारादि भावप्र० दर्शितं यथा“तत्रानुक्ते प्रभातं स्यात्कषायेषु विशेषतः । मुखयभैषज्यस-म्बन्धो निषिद्धस्तरुणज्वरे । तोयपेयादिसंस्कारे त्वदोषंतत्र भेषजम्” । मुख्यभेषजं क्वाथः तस्य सम्बन्धः पानम् ।यतआह “न कषायं प्रशंसन्ति नराणां तरुणे ज्वरं ।कषायेणाकुलीभता दोषा जेतुं सुदुस्तराः” । आकुली-भूताः प्रवृद्धाः स्वमार्गं परिन्यज्य इतस्ततेगताः । अत्रकषायशब्देन क्वाथो गृह्यते । उक्ताश्च क्वाथस्य पर्य्यायाः ।“शृतं काथःकषायश्च निर्य्यूहः स निगद्यत, इति । “तो-यपेयादिसंस्कारे निर्द्दोषं तत्र भेषजमिति” । तत्र तरु-णज्वरे भेषजम् मुख्यभेषजं क्वाथरूपं न तु कल्कनमु-द्दिश्य कषायः प्रतिषिध्यत इति कल्कनं तोयपेयायवा-ग्वादिकम् । ननु “स्वरसश्च तथा कल्कः काथश्चहिमफाण्टकौ । ज्ञेया कषायाः पञ्चैते लघवः स्युर्यथो-त्तरम्” इति वचनात् स्वरसादयोऽपि कथं न निषिध्यत्ते ।तत्राह “तत्र यस्तु कषायः स्यात्स वर्ज्ज्यस्तरुणज्वरे”इति । चतुर्थमागावशेषकरणेनाष्टमभागशेषकरणे चकषायवर्णः कषायरसश्च स्यात् । स कषायः क्वाथः सतरुणज्वरे निषिद्धः । कषायस्य लक्षणमाह, “पादशिष्टःकषायः स्यात्” । अतः षडङ्गादिस्तरुणज्वरे न निषिद्धःपाकादूर्द्धपाके चोक्तलक्षणाभावेन कषायत्वाभाबात् ।अथ तरुणज्वरे कषायस्य दोषमाह “दोषा वृद्धाःकषा-येण स्तम्भितास्तरुणज्वरे । स्तभ्यन्ते न विपच्यन्ते कुर्व-न्ति विषमज्वरम्” । कषायेण स्तम्भिता प्रवृत्तये निवा-रिताः । यत आह कषावरसगुणात् “कषायः स्तम्भनःशीतोरूक्षः पित्तकफापहः” इत्यादि । स्तभ्यन्ते आध्मानंकुर्वन्ति न विपच्यन्ते सुखेन न विपच्यन्ते दुःखं दत्त्वा-विलम्बेन विपच्यन्ते इति यावत्” ।
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.