| YouTube Channel

क्लेशः (klezaH)

 
Apte
English
क्लेशः [klēśḥ], [क्लिश्-भावे घञ्]
Pain, anguish, suffering, distress, trouble
किमात्मा क्लेशस्य पदमुपनीतः
Ś.*
1
क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते
Ku.*
5.86
Bg.*
12.5.
Wrath, anger.
Care, trouble.
Worldly occupation.
Sin (in the Buddhist sense)
अविद्या$स्मितारागद्वेषाभिनिशाः क्लेशाः Yoga Sūtra 2.3. अपि क्लेशान् विहाय मम शत्रुबुद्धिरे नान्यत्र Nāg.3
अनुकम्प्यतामसौ राज्यस्य कृते क्लेशदासीकृतो तपस्वी
ibid.
Comp.
-अपह
a.
allaying pain, consoling, palliative. (-हः) a son. -कर
a.
causing pain or trouble. -क्षमा
a.
capable of enduring trouble.
Apte 1890
English
क्लेशः [क्लिश्-भावे घञ्] 1 Pain, anguish, suffering, distress, trouble
किमात्मा क्लेशस्य पदमुपनीतः Ś. 1
क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते Ku. 5. 86
Bg. 12. 5.
2 Wrath, anger.
3 Care, trouble.
4 Worldly occupation.
Comp.
अपह a. allaying pain, consoling, palliative. (
हः) a son.
कर a. causing pain or trouble.
क्षम a capable of enduring trouble.
Hindi
Hindi
मुसीबत
Apte Hindi
Hindi
क्लेशः
पुं*
- क्लिश् + घञ्
"पीड़ा, वेदना, कष्ट, दुःख, तकलीफ"
क्लेशः
पुं*
- क्लिश् + घञ्
"गुस्सा, क्रोध"
क्लेशः
पुं*
- क्लिश् + घञ्
सांसारिक कामकाज
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
शोकः, खेदः, दुःखम्, क्लेशः, मन्युः, शोचनम्, मनस्तापः, आधिः, शुक्
noun
कष्टात्मकः मनोभावः यः प्रियव्यक्तेः निधनाद् अनन्तरम् अनुभूयते।
"रामस्य वनगमनाद् अनन्तरम् सकला अयोध्यानगरी शोकम् अन्वभवत्।"
Synonyms:
व्यथा, वेदना, क्लेशः
noun
हार्दिकी मानसिकी वा पीडा।
"मम हृदयस्य व्यथां कोऽपि जानाति।"
Synonyms:
क्लेशः, वेदना, पीडा, दुःख, तोदः
noun
शारीरिकी मानसिकी वा पीडा।
"नैकान् क्लेशान् अन्वभवन् देशभक्ताः भारतदेशस्य स्वातन्त्र्यार्थे। / क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते। "
Synonyms:
परिश्रमः, उद्यमः, श्रमः, आयासः, क्लमः, क्लेशः, प्रयासः, आयासः, क्लमथः, व्यायामः
noun
शारीरकानि कष्टानि।
"परिश्रमैः प्रेयं श्रेयम् अपि प्राप्तुं शक्यते।"
Synonyms:
दुःखम्, पीडा, बाधा, व्यथा, अमानस्यम्, कष्टम्, कृच्छम्, आभीलम्, अर्तिः, पीडनम्, विहेठनम्, क्लेशः, आपद्
noun
चेतसां प्रतिकूलः मनोधर्मविशेषः।
"जनाः दुःखे एव ईश्वरं स्मरन्ति। "
अमरकोशः
Sanskrit
Word: क्लेशः
Root: क्लेश
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
pain
care
anger
wrath
grief
trouble
anguish
hardship
distress
suffering
affliction
arduousness
burdensomeness
troublesomeness
pain from disease
worldly occupation
Shloka(s):
3|2|29|2 आदीनवास्रवौ क्लेशे मेलके सङ्गसङ्गमौ॥ (सङ्कीर्णवर्गः)
Synonym(s):
3|2|29|2 आदीनवः (आदीनव) (पुं)
3|2|29|2 आस्रवः (आस्रव) (पुं) sin, pain, impurity, distress, defilement, affliction, foam on boiling rice, action of the senses which impels the soul towards external objects, door opening into water and allowing the stream to descend through it, influence or action of body and mind and speech in impelling the soul to generate Karma
3|2|29|2 क्लेशः (क्लेश) (पुं) pain, care, anger, wrath, grief, trouble, anguish, hardship, distress, suffering, affliction, arduousness, burdensomeness, troublesomeness, pain from disease, worldly occupation
Related word(s):
जातिः क्रिया
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्लेशः,
पुं,
(क्लिश् + भावे घञ् ।) दुःखम् तत्प-र्य्यायः आदीनवः आस्रवः इत्यमरः
(यथा, भगवद्गीतायाम् १२ ।“क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्”
)स तु पञ्चविधः अविद्या विद्याविरोधिनी ।अस्मिता अहमस्मीत्यहङ्कारः रागः इच्छा-विशेषः द्वेषः वैरिता अभिनिवेशः मरण-भयम् इति कुसुमाञ्जलिः
(तथाच पातञ्जलेसाधनपादे २--३ ।“समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च अवि-द्याऽस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः”
“क्लेशतनूकरणार्थ इत्युक्तं तत्र के क्लेशा इत्याह ।अविद्यादयो वक्ष्यमाणलक्षणाः पञ्च ते पाधना-लक्षणं परितापमुपजनयन्तः क्लेशशब्दवाच्याःभवन्ति ते हि चेतसि प्रवर्त्तमानाः तस्कार-लक्षणं गुणपरिणामं द्रढयन्ति” इति तट्टीका-कृद्राजमार्त्तण्डः
) कोपः व्यवसायः इतिमेदिनी
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“क्लिश उपतापे”@} 2 ‘व्यक्तोक्तौ क्लेशते क्लेशेः, क्लिश्नाति तु विबाधने।
दिवादेरुपतापेऽर्थे तङि स्यात् क्लिश्यते पदम्।।’ 3 इति देवः।
4 क्लेशकः-शिका, क्लेशकः-शिका, 5 चिक्लिशिषकः-चिक्लेशिषकः-षिका, चेक्लिशकः-शिका
क्लेशिता-त्री, क्लेशयिता-त्री, चिक्लिशिषिता-चिक्लेशिषिता-त्री, चेक्लिशिता-त्री
-- क्लेशयन्-न्ती, क्लेशयिष्यन्-न्ती-ती
-- -- 6 क्लिश्यमानः, क्लेशयमानः, चिक्लिशिषमाणः-चिक्लेशिषमाणः, चेक्लिश्यमानः
क्लेशिष्यमाणः, क्लेशयिष्यमाणः, चिक्लिशिषिष्यमाणः-चिक्लेशिषिष्यमाणः, चेक्लिशिष्यमाणः
7 क्लिट्-क्लिशौ-क्लिशः
-- -- -- 8 क्लिशितः- 9 तम्-तवान्, क्लिष्टम्-ष्टः-ष्टवान्, क्लेशितः-तम्, चिक्लिशिषितः-चिक्लेशिषितः, चेक्लिशितः-तवान्
क्लिशः, 10 क्लेशनः, 11 क्लेशकः, क्लेशः, चिक्लिशिषुः-चिक्लेशिषुः, चेक्लिशः
क्लेशितव्यम्, क्लेशयितव्यम्, चिक्लिशिषितव्यम्-चिक्लेशिषितव्यम्, चेक्लिशितव्यम्
क्लेशनीयम्, क्लेशनीयम्, चिक्लिशिषणीयम्-चिक्लेशिषणीयम्, चेक्लिशनीयम्
12 क्लेश्यम्, क्लेश्यम्, चिक्लिशिष्यम्-चिक्लेशिष्यम्, चेक्लिश्यम्
ईषत्क्लेशः-दुष्क्लेशः-सुक्लेशः
-- -- -- क्लिश्यमानः, क्लेश्यमानः, चिक्लिशिष्यमाणः-चिक्लेशिष्यमाणः, चेक्लिश्यमानः
13 क्लेशः, क्लेशः, चिक्लिशिषः-चिक्लेशिषः, चेक्लिशः
क्लेशितुम्, क्लेशयितुम्, चिक्लिशिषितुम्-चिक्लेशिषितुम्, चेक्लिशितुम्।
14 क्लिष्टिः, केशना, चिक्लिशिषा-चिक्लेशिषा, चेक्लिशा
15 क्लिशित्वा 16 -क्लिष्ट्वा, क्लेशयित्वा, चिक्लिशिषित्वा-चिक्लेशिषित्वा, चेक्लिशित्वा
विक्लिश्य, विक्लेश्य, विचिक्लिशिष्य-विचिक्लेशिष्य, विचेक्लिश्य
क्लेशम् २, क्लिशित्वा२-क्लिष्ट्वा २, क्लेशम् २, क्लेशयित्वा २, चिक्लिशिषम् २- चिक्लेशिषम् २, चिक्लिशिषित्वा २- चिक्लेशिषित्वा २, चेक्लिशम्
चेक्लिशित्वा २। 17 कीनाशः,
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(२८७)
02
=>
(४-दिवादिः-११६१। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
(श्लो। १६३-४)
04
=>
[पृष्ठम्०२९८+ २०]
05
=>
[[१। ‘रलो व्युपधाद्धलादेस्संश्च’ (१-२-२६) इति सनः कित्त्वविकल्पाद्रूपद्वयम्।]]
06
=>
[[२। ‘दिवादिभ्यः श्यन्’ (३-१-६९) इति श्यन्। श्यनो ङिद्वद्भावादङ्गस्य गुणो न।]]
07
=>
[[३। ‘व्रश्च भ्रस्ज--’ (८-२-३६) इत्यादिना षत्वे, चश्त्वे चर्त्वम्।]]
08
=>
[[४। ‘क्लिशः क्त्वानिष्ठयोः’ (७-२-५०) इति इड्विकल्पः।]]
09
=>
[[आ। ‘मायाभिस्सुचिरं क्लिष्टवा राक्षसोऽक्लिशितक्रियम्।’ भ। का। ९। ३८।]]
10
=>
[[५। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति युचू ताच्छीलिकः।]]
11
=>
[[६। ‘निन्दहिंसक्लिशखाद--’ (३-२-१४६) इत्यादिना वुञ् ताच्छीलिकः।]]
12
=>
[[B। ‘अक्लेश्यमसिनाऽग्न्यन्तं कबन्धवधमभ्यधुः।’ भ। का। ७-७८।]]
13
=>
[[C। ‘देवौघस्य तपन् भुवं पतिता वावृत्तभूमाऽप्यसौ वृत्तक्लेशलबैरकाश्यत समं संवाश्यमानैस्स्वकैः।।’ धा। का। २-६०।]]
14
=>
[पृष्ठम्०२९९+ २२]
15
=>
[[आ। ‘अमृडित्वा सहस्राक्षं क्लिशित्वा कौशलैर्निजैः।’ भ। का। ७। ९६।]]
16
=>
[[१। ‘क्लिशः क्त्वानिष्ठयोः’ (७-२-५०) इति वेट्। इट्पक्षे ‘मृडमृद--’ (१-२-७) इत्यादिना नित्यकित्त्वम्।]]
17
=>
[[२। ‘क्लिशेरीच्चोपधायाः कन् लोपश्च लोनाम्’ (द। उ। ९। १।) इति कन्प्रत्यये कीनाशः = कदर्यो जनः।]]
1 {@“क्लिशू विबाधने”@} 2 3 ‘एवमाराध्यमानोऽपि क्लिश्नाति भुवनत्रयम्।’ 4 इत्यादि- प्रयोगात् सकर्मकत्वमप्यस्य धातोरिति ज्ञायते।]] ‘व्यक्तोक्तौ क्लेशते क्लेशेः, क्लिश्नाति तु विबाधने।
दिवादेरुपतापेऽर्थे तङि स्यात् क्लिश्यते पदम्।।’ 5 इति देवः।
क्लेशः-शिका, क्लेशकः-शिका, 6 चिक्लिशिषकः-चिक्लेशिषकः-षिका, 7 चिक्लिक्षकः-क्षिका, चेक्लिशकः-शिका
क्लेशिता-त्री-क्लेष्टा-ष्ट्री, क्लेशयिता-त्री, चिक्लिशिषिता-चिक्लेशिषिता-त्री, चिक्लिक्षिता-त्री, चेक्लिशिता-त्री
8 क्लिश्नन् 9 -ती, क्लेशयन्-न्ती, चिक्लिशिषन्-चिक्लेशिषन्-चिक्लिक्षन्-न्ती
-- 10 क्लेशिष्यन्-क्लेक्ष्यन्-न्ती-ती, क्लेशयिष्यन्-न्ती-ती, चिक्लिशिषिष्यन्-चिक्लेशिषिष्यन्-चिक्लिक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- -- क्लेयमानः, क्लेशयिष्यमाणः, चेक्लिश्यमानः, चेक्लिशिष्यमाणः
11 क्लिट्-क्लिशौ-क्लिशः, 12 क्लेट्-क्लेशौ-क्लेशः
-- -- 13 क्लिशितम्-तः- 14 तवान्, क्लिष्टम्-ष्टः-ष्टवान्, क्लेशितः-तम्, चिक्लिशिषितः-चिक्लेशिषितः-चिक्लिक्षितः-तवान्, चेक्लिशितः-तवान्
क्लिशः, 15 क्लेशकः 16, क्लेशः, चिक्लिशिषुः-चिक्लेशिषुः-चिक्लिक्षुः, चेक्लिशः
क्लेशितव्यम्-क्लेष्टव्यम्, क्लेशयितव्यम्, चिक्लिशिषितव्यम्-चिक्लेशिषितव्यम्-चिक्लिक्षितव्यम्, चेक्लिशितव्यम्
क्लेशनीयम्, क्लेशनीयम्, चिक्लिशिषणीयम्-चिक्लेशिषणीयम्-चिक्लिक्षणीयम्, चेक्लिशनीयम्
क्लेशयम्, क्लेश्यम्, चिक्लिशिष्यम्-चिक्लेशिष्यम्-चिक्लिक्ष्यम्, चेक्लिश्यम्
ईषत्कलेशः-दुष्क्लेशः-सुक्लेशः
-- -- -- क्लिश्यमानः, क्लेश्यमानः, चिक्लिशिष्यमाणः-चिक्लेशिष्यमाणः-चिक्लिक्ष्यमाणः, चेक्लिश्यमानः
क्लेशः, क्लेशः, चिक्लिशिषः-चिक्लेशिषः-चिक्लिक्षः, चेक्लिशः
क्लेशितुम्-क्लेष्टुम्, क्लेशयितुम्, चिक्लिशिषितुम्-चिक्लेशिषितुम्-चिक्लिक्षितुम्, चेक्लिशितुम्
क्लिष्टिः, क्लेशना, चिक्लिशिषा-चिक्लेशिषा-चिक्लिक्षा, चेक्लिशा
क्लेशनम्, क्लेशनम्, चिक्लिशिषणम्-चिक्लेशिषणम्-चिक्लिक्षणम्, चेक्लिशनम्
17 18 क्लिशित्वा 19 -क्लिष्ट्वा, 20 21 अलंक्लिशित्वा 22, क्लेशयित्वा, चिक्लिशिषित्वा-चिक्लेशिषित्वा-चिक्लिक्षित्वा, चेक्लिशित्वा
परिक्लिश्य, परिक्लेश्य, परिचिक्लिशिष्य-परिचिक्लि{??}शिष्य-परिचिक्लिक्ष्य, परिचेक्लिश्य
क्लेशम् २, क्लिशित्वा २, क्लिष्ट्वा २, क्लेशम् २, क्लेशयित्वा २, चिक्लिशिषम् -चिक्लेशिषम् -चिक्लिक्षम् २, चिक्लिशिषित्वा -चिक्लेशिषित्वा -चिक्लिक्षित्वा २, चेक्लिलशम्
चेक्लिशित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(२८८)
02
=>
(९-क्र्यादिः-१५२२-अक। वेट्। पर।)
03
=>
[[[अ]
04
=>
(कुमारसम्भवे २-४०)
05
=>
(श्लो। १६३-१६४)
06
=>
[[३। ‘स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदितो वा’ (७-२-४४) इतीड्विकल्पे, ‘रलो व्युपधात्-- (१-२-२६) इति कित्त्वविकल्पः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
[[४। इडभावपक्षे ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इत्यादिना षत्वे ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति कः।]]
08
=>
[[५। ‘क्र्यादिभ्यः श्ना’ (३-१-८१) इति श्ना। ‘श्नाऽभ्यस्तयोः--’ (६-४-११२)’ इत्याकारलोपः। ‘शात्’ (८-४-४४) इति श्चुत्वनिषेधः।]]
09
=>
[[B। ‘आधोरणानपि दन्तवरेण तुभ्नन् क्लिश्नन् मतिं पलसुरादिकमश्नतां सः।’ धा। का। ३-११।]]
10
=>
[पृष्ठम्०३००+ १९]
11
=>
[[१। ‘व्रश्च भ्रस्ज--’ (८-२-३६) इत्यादिना षत्वे जश्त्वचर्त्वयोरूपम्।]]
12
=>
[[२। ‘अन्येभ्योऽपि--’ (३-२-७५) इत्यादिना विच्। गुणः।]]
13
=>
[[३। ‘क्लिशः क्त्वानिष्ठयोः’ (७-२-५०) इति वा इट्। ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इत्यस्य बाधकः।]]
14
=>
[[आ। ‘उपद्रुतश्चिरं द्वन्द्वैर्ययोः क्लिशितवानहम्।।’ भ। का। २२-७।]]
15
=>
[[४। ‘निन्दहिंसक्लिशखाद--’ (३-२-१४६) इत्यादिना ताच्छील्ये वुञ्।]]
16
=>
[[B। ‘निन्दको रजनिम्मन्यं दिवसं क्लेशको निशाम्।’ भ। का। ७-१३।]]
17
=>
[पृष्ठम्०३०१+ २३]
18
=>
[[आ। ‘चिरं क्लिशित्वा मर्मावित् रामो विलुभितप्लवम्।’ भ। का। ५-५२।]]
19
=>
[[१। ‘क्लिशः क्त्वानिष्ठयोः’ (७-२-५०) इति वा इट्। ‘मृडमृद--’ (१-२-७) इत्या- दिना नित्यं कित्त्वम्।]]
20
=>
[[B। ‘मायाभिः सुचिरं क्लिष्ट्वा राक्षसोऽक्लिशितक्रियम्।’ भ। का। ९-३८।]]
21
=>
[[२। ‘अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा’ (३-४-१८) इति क्त्वा।]]
22
=>
[[C। ‘अलं क्लिशित्वा गुरुमल्पकोऽयं विधिस्त्वदाज्ञैव गरीयसी नः’। अनर्घराघवे २-५७।]]
1 {@“क्लेश अव्यक्तायां वाचि”@} 2 ‘व्यक्तोक्तौ क्लेशते क्लेशेः, क्लिश्नाति तु विबाधने।
दिवादेरुपतापेऽर्थे तङि स्यात् क्लिश्यते पदम्।।’ 3 इति देवः।
‘बाधने’ इत्येके।
‘उपतापे’ इति कविकल्पद्रुमे।
‘व्यक्तायां वाचि’ इति देववचनादवगम्यते।
क्लेशकः-शिका, क्लेशकः-शिका, शिक्लेशिषकः-षिका, चेक्लेशकः-शिका
क्लेशिता-त्री, क्लेशयिता-त्री, चिक्लेशिषिता-त्री, चेक्लेशिता-त्री
-- क्लेशयन्-न्ती, क्लेशयिष्यन्-न्ती-ती
-- -- क्लेशमानः, क्लेशयमानः, चिक्लेशिषमाणः, चेक्लेश्यमानः
4 क्लेशिष्यमाणः, क्लेशयिष्यमाणः, चिक्लेशिषिष्यमाणः, चेक्लेशिष्यमाणः
विक्लेट्-विक्लेशौ-विक्लेशः
-- -- -- क्लेशितम्-तः, क्लेशितः-तम्, चिक्लेशिषितः, चेक्लेशितः-तवान्
क्लेशः, 5 शनः, क्लेशः, चिक्लेशिषुः, चेक्लेशः
क्लेशितव्यम्, क्लेशयितव्यम्, चिक्लेशिषितव्यम्, चेक्लेशितव्यम्
क्लेशनीयम्, क्लेशनीयम्, चिक्लेशिषणीयम्, चेक्लेशनीयम्
क्लेश्यम्, क्लेश्यम्, चिक्लेशिष्यम्, चेक्लेश्यम्
ईषत्क्लशः-दुष्क्लेशः-सुक्लेशः
-- -- क्लेश्यमानः, क्लेश्यमानः, चिक्लेशिष्यमाणः, चेक्लेश्यमानः
क्लेशः, क्लेशः, चिक्लेशिषः, चेक्लेशः
क्लेशितुम् क्लेशयितुम्, चिक्लेशिषितुम्, चेक्लेशितुम्
6 क्लेशा, क्लेशना, चिक्लेशिषा, चेक्लेशा
क्लेशनम्, क्लेशनम्, चिक्लेशिषणम्, चेक्लेशनम्
क्लेशित्वा, क्लेशयित्वा चिक्लेशिषित्वा, चेक्लेशित्वा
7 विक्लेश्य, विक्लेश्य, प्रचिक्लेशिष्य, प्रचेक्लेश्य
क्लेशम् २, क्लेशित्वा २, क्लेशम् २, क्लेशयित्वा २, चिक्लेशिषम् २, चिक्लेशिषित्वा २, चेक्लेशम्
चेक्लेशित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(२९२)
02
=>
(१-भ्वादिः-६०७। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
(श्लो। १६३-१६४)
04
=>
[[आ। ‘सङ्क्लेशितस्वकथदक्षणदीक्षितं तं प्रेक्ष्यैष जन्मफलमीषितवान् महात्मा।।’ धा। का। १-७७। सङ्क्लेशिता = सम्यक् कथिता स्वकया यैः तेषां दक्षणे = वर्धनायां जीवने वा दीक्षितं सम्प्राप्तव्रतम्--इति (धातुकाव्ये १-७७) व्याख्यातम्।]]
05
=>
[[१। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति ताच्छील्ये युच्।]]
06
=>
[[२। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति अप्रत्ययः।]]
07
=>
[पृष्ठम्०३०५+ २४]