| YouTube Channel

क्लिष्टा (kliSTA)

 
Apte
English
क्लिष्टा [kliṣṭā],
f.
 A kind of चित्तवृत्ति as laid down in the पात- ञ्जलयोगशास्त्र.
Apte Hindi
Hindi
क्लिष्टा
स्त्री*
 - -
पातञ्जल योगशास्त्र में बताई हुई चित्तवृत्ति का एक भेद
L R Vaidya
English
klizwa {% a. (f. ष्टा) %} 1. Distressed, suffering pain or misery
2. tormented
3. faded
4. self contradictory speech, e.g. माता मे वंध्या, (pp. of क्लिश् q.v.).
Kridanta Forms
Sanskrit
क्लिश् (क्लि꣡शँ॒ उपतापे - दिवादिः - सेट्)
ल्युट् = क्लेशनम्
अनीयर् = क्लेशनीयः - क्लेशनीया
ण्वुल् = क्लेशकः - क्लेशिका
तुमुँन् = क्लेशितुम्
तव्य = क्लेशितव्यः - क्लेशितव्या
तृच् = क्लेशिता - क्लेशित्री
क्त्वा = क्लिशित्वा / क्लिष्ट्वा
ल्यप् = प्रक्लिश्य
क्तवतुँ = क्लिशितवान् / क्लिष्टवान् - क्लिशितवती / क्लिष्टवती
क्त = क्लिशितः / क्लिष्टः - क्लिशिता / क्लिष्टा
शानच् = क्लिश्यमानः - क्लिश्यमाना
क्लिश् (क्लि꣡शूँ꣡ विबाधने - क्र्यादिः - वेट्)
ल्युट् = क्लेशनम्
अनीयर् = क्लेशनीयः - क्लेशनीया
ण्वुल् = क्लेशकः - क्लेशिका
तुमुँन् = क्लेशितुम् / क्लेष्टुम्
तव्य = क्लेशितव्यः / क्लेष्टव्यः - क्लेशितव्या / क्लेष्टव्या
तृच् = क्लेशिता / क्लेष्टा - क्लेशित्री / क्लेष्ट्री
क्त्वा = क्लिशित्वा / क्लिष्ट्वा
ल्यप् = प्रक्लिश्य
क्तवतुँ = क्लिशितवान् / क्लिष्टवान् - क्लिशितवती / क्लिष्टवती
क्त = क्लिशितः / क्लिष्टः - क्लिशिता / क्लिष्टा
शतृँ = क्लिश्नन् - क्लिश्नती
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
क्लिष्टा स्त्री क्लिष्टं क्लेशः अस्त्यस्याम् अच् । पातञ्जलोक्तेचित्तवृत्तिभेदे यथा“वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः” सू०“क्लेशहेतुकाः कर्म्माशयप्रचयक्षेत्रीभूताः क्लिष्टाः । ख्याति-विषया गुणाधिकारविरोधिन्योऽक्लिष्टाः क्लिष्टप्रवाहपतिताअप्यक्लिष्टाः । क्लिष्टच्छिद्रेष्वप्यक्लिष्टा भवन्ति । अक्लिष्ट-च्छिद्रेषु क्लिष्टा इति । तथाजातीयकाः संस्काराः वृत्ति-भिरेव क्लिश्यन्ते संस्कारैश्च वृत्तय इति एव वृत्तिसस्कारचक्रमनिशमावर्त्तते तदेवम्भूतं चित्तमवसिताधिकारमात्मकल्पेनावतिष्ठते प्रलयं वा गच्छतीति । ताः क्लिष्टाश्चपञ्चधा वृत्तयः” भा०“स्यादेतत् पुरुषो हि शक्ये, उपदिश्यते । न च वृत्तिनि-रोधो वृत्तीरविज्ञाय शक्यो, न च सहस्रेणापि पुरुषा-युषैरलमिमाः कैश्चित् परिगणयिंतुमसख्याताश्च कथनिरोधव्या इत्याशङ्क्य तासामियत्तास्वरूपप्रतिपादनपरसूत्रमवतारयति ताः पुनर्निरोद्धव्या बहुत्वे सतिचित्तस्य व्र्त्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः । वृत्तिरूपोऽ-वयव्येकः । तस्य प्रमाणादयोऽवयवाः पञ्च ततस्तदवयवाःपञ्चतय्यः पञ्चावयवा वृत्तिर्भवति ताश्च वृत्तयश्चैत्रमैत्रादिचित्त--भेदात् बह्व्य इति बहुवचनमुपपन्नम् एतदुक्तं भवतिचैत्रो वा मैत्रो व काश्चित्सर्व्वेषामेव तेषां वृत्तयः पञ्चतय्यःएव नाधिकैति! चित्तस्येति चैकवचनं जात्यभिप्रायं चि-त्तानामिति तु द्रष्टव्यम् । तासामवान्तरविशेषमनुष्ठानोप-योगिनं दर्शयति । क्लिष्टाऽक्लिष्टा इति । अक्लिष्टा उपा-देयाः क्लिष्टा निरोद्धव्यास्ता अपि परेण वैराग्येणेति ।अस्य व्याख्यानम् । क्लेशहेतुका इति । क्लेशाः अस्मितादयोहेतवः प्रवृत्तिकारणं यासां वृत्तीनान्तास्तथोक्ताः । यद्वापुरुषार्थं प्रधानस्य रजस्तमोमयीनां हि वृत्तीनां क्लेशका-रित्वेन क्लेश्यैव प्रवृत्तिः क्लेशः क्लिष्टम् तदासामस्तीतिक्लिष्टा इति । यत एव क्लेशोपार्जनार्थममूषां प्रवृत्तिरत-एव कर्म्माशयप्रचयक्षेत्रीभूताः प्रमाणादिकाः । खल्वयं प्र-तिपत्त्यर्थमवसाय तत्र सक्तोद्विष्टो वा कर्म्माशयमाचिनो-तीति भवन्ति धर्म्माधर्म्मप्रचयप्रसवभूमयो वृत्तयःक्लिष्टा इति अक्लिष्टा व्याचष्टे ख्यातिविषया इति ।विधूतरजस्तमसो बुद्धिसत्वस्य प्रशान्तवाहिनः प्रज्ञाप्रसादःख्यातिस्तया विषयिण्या तद्विषयं सत्वपुरुषविवेकमुपलक्षयतितेन सत्वपुरुषविवेकविषया यतः अतएव गुणाविकारविरोधिन्यः कार्य्यकरणं हि गुणानामधिकारो विवेकख्या-तिपर्य्यवसानञ्च त दति चरिताधिकाराणां तु गुणानाम-धिकारं विरुन्धति इति अतस्ता अक्लिष्टाः प्रमाणप्रभृतयोवृत्तयः । स्यादेतत् वीतरागजन्मादर्शनात् क्लिष्टवृत्तयएव सर्व्वप्राणभृतां न च क्लिष्टवृत्तिप्रवाहे भवितुमर्हन्त्य-क्लिष्टवृत्तयः । नचामूषां भावेऽपि कार्य्यकारिता विरोधि-मध्यपातित्वात् । तस्मात् क्लिष्टानामक्लिष्टाभिर्निरेध-स्तासां च वैराग्येण परेणेति मनोरथमात्रमित्यतआह । क्लिष्टप्रवाहेति । आगमानुमानाचार्य्योपदेशप-रिशीलनलब्धजन्मनी अभ्यासवैराग्ये क्लिष्टच्छिद्रान्तरे तत्रपतिताः स्वयमक्लिष्टाएव यद्यपि क्लिष्टप्रवाहपतिताः । नस्वलु विशालग्रामे किरातशतसङ्कीर्णे प्रतिवसन्नपि व्राह्म-णः किरातो भवति । अक्लिष्टच्छिद्रेष्विति निर्दशनम् ।क्लिष्टान्तर्वर्त्तितया च क्लिष्टाभिरनभिभूता अक्लिष्टाः स्वसंस्कारपरिपाकक्रमेण क्लिष्टा एव तावदभिभवन्तीत्याह तथाजातीयका इति । अक्लिष्टाभिर्वृत्तिभिरक्लिष्टाःसंस्कारा इत्यर्थः । तदिदं वृत्तिसंस्कार, अक्रमनिशमावर्त्तते आनिरोधसमाधेः तदेवंभूतञ्चित्तं निरोधावस्थंसंस्कारशेषं भूत्वात्मकल्पेनाबतिष्ठत इत्यापाततः । प्रलयंवा गच्छतीति परमार्थतः । पिण्डीकृत्य सूत्रार्थमाह ।ता इति षञ्चधेत्यर्थकथनमार्थंन तु शब्दवृत्तिव्याख्यानंतयपः प्रकारेऽस्मरणात् । ताः स्वसंज्ञाभिरुद्दिशति” विव०“प्रमाणविपर्य्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः” सू०“निर्द्देशे यथावचनं विग्रहश्चार्थे द्वन्द्वसमास इतरेतरयोगः ।यथाऽनित्याऽशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्याति-रविद्येत्युक्तेऽपि न दिङ्मोहालातचक्रादिविभ्रम व्युद-स्यन्ते । एवमिहापि प्रमाणाद्यभिधानेऽपि वृत्त्यन्तरसद्भा-वशङ्कान व्युदस्येति तन्निरासाय वक्तव्यं पञ्चतस्य इतिएतावत्य एव वृत्तयोनापराः सन्तीति दर्शितं भवति” विव०