| YouTube Channel

क्रीडृ (krIDR)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
क्रीडृ - विहारे (भ्वा० पर० अक० से०) क्रीडति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಆಟವಾಡಿಸು /ಕ್ರೀಡಿಸು
प्रयोगाः - > "अकर्मतन्त्रैरवतारभेदैः क्रीडस्यनन्तैरपि जन्तुजातैः"
उल्लेखाः - > याद० २०-७९
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 क्रीड्
मूलधातुः:
 क्रीडृ
धात्वर्थः:
 विहारे
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 क्रीडति
अनुबन्धादिविशेषः:
 ऋदित्
धातुप्रदीपः
Sanskrit
क्रीडृँ क्रीडृ विहारे
- क्रीडति । आक्रीडते । संक्रीडते । अनुक्रीडते । परिक्रीडते । अचिक्रीडत् । क्रीडा ।। 352 ।।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
क्रीडृँ क्रीडृ विहारे
- क्रीडति अचिक्रीडत् क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च (1321) इत्यात्मनेपदम्-अनुक्रीडते, परिक्रीडते समोऽकूजने (1321 वा0) इति वक्तव्येन नेह-संक्रीडन्ति शकटानि 342
धातुवृत्तिः
Sanskrit
क्रीडृँ क्रीडृ (अर्थः) विहारे
( क्रीडति चिक्रीड क्रीडिता चिक्रीडिषति चेक्रीड्यते चेक्रीट्टि अचेक्रीट् आक्रीडते ) "क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च'' इति अन्वादिपूर्व्वाच्चकारादाङ् पूर्वात्तङ्, एवमनुक्रीडतइत्याद्युदाहार्यम् समाससाहचर्यादनोरुपसर्गस्य ग्रहणं, तेन "तृतीयार्थे'' इति यदानोः कर्मप्रवचनीयत्वं तदा तङ् न भवतीति ( माणवकमनुक्रीडतीति ) माणवकेन सह क्रीडतीत्यर्थः "कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया'' इति माणवकाद् द्वितीया संक्रीडन्ति शकटानीत्यत्र [ समोकूजन इति वक्तव्यम् ] इति उक्तत्वान्न तङ् कूजन्ति शकटानीति ह्यस्यार्थः ( आक्रीडी ) "संपृचे'' इत्यादिना घिनुण् चिक्रीडः "कृञादीनां के द्वे भवतः'' इति कप्रत्यये द्विवर्चनम् 346
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“क्रीडृ विहारे”@} 2 क्रीडकः-डिका, क्रीडकः-डिका, चिक्रीडिषकः-षिका, चेक्रीडकः-डिका
क्रीडिता-त्री, क्रीडयिता-त्री, चिक्रीडिषिता-त्री, चेक्रीडिता-त्री
क्रीडन्-न्ती, 3 अनुक्रीडन्, सङ्क्रीडन्-न्ती, क्रीडयन्-न्ती, चिक्रीडिषन्-न्ती
-- क्रीडिष्यन्-न्ती-ती, क्रीडयिष्यन्-न्ती-ती, चिक्रीडिषन्-न्ती-ती
4 अनुक्रीडमानः 5 -सङ्क्रीडमानः-परिक्रीडमानः, 6 आक्रीडमानः, 7 क्रीडयमानः, 8 अनुचिक्रीडिषमाणः, चेक्रीड्यमानः
अनुक्रीडिष्यमाणः, क्रीडयिष्यमाणः, परिचिक्रीडिषिष्यमाणः, चेक्रीडिष्यमाणः
सङ्क्रीट् 9 -सङ्क्रीड्-सङ्क्रीडौ-सङ्क्रीडः
-- -- -- क्रीडितः 10 -तम्, क्रीडितः, चिक्रीडिषितः, चेक्रीडितः-तवान्
11 क्रीडः, 12 आक्रीडी, 13 क्रीडः, चिक्रीडिषुः, चेक्रीडः
क्रीडितव्यम्, क्रीडयितव्यम्, चिक्रीडिषितव्यम्, चेक्रीडितव्यम्
क्रीडनीयम्, क्रीडनीयम्, चिक्रीडिषणीयम्, चेक्रीडनीयम्
क्रीड्यम्, क्रीड्यम्, चिक्रीडिष्यम्, चेक्रीड्यम्
ईषत्क्रीडः-दुष्क्रीडः-सुक्रीडः
-- -- -- क्रीड्यमानः, क्रीड्यमानः, चिक्रीडिष्यमाणः, चेक्रीड्यमानः
क्रीडः- 14 आक्रीडः, 15 चिक्रीडः, क्रीडः, चिक्रीडिषः, चेक्रीडः
क्रीडितुम्, क्रीडयितुम्, चिक्रीडिषितुम्, चेक्रीडितुम्
16 क्रीडा, क्रीडना, चिक्रीडिषा, चेक्रीडा
17 क्रीडनम्, क्रीडनम्, चिक्रीडिषणम्, चेक्रीडनम्
क्रीडित्वा, क्रीडयित्वा, चिक्रीडिषित्वा, चेक्रीडित्वा
सङ्क्रीड्य, सङ्क्रीड्य, सञ्चिक्रीडिष्य, सञ्चेक्रीड्य
क्रीडम् २, क्रीडम् २, क्रीडम् २, क्रीडयित्वा २, चिक्रीडिषम् २, चिक्रीडिषित्वा २, चेक्रीडम् २
चेक्रीडित्वा २। 18
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२७५)
02
=>
 (१-भ्वादिः-३५०। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[५। ‘तृतीयार्थे’ (१-४-८५) इति यदाऽनुः कर्मप्रवचनीयसंज्ञकः, तदा शता।]]
04
=>
 [[६। ‘क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च’ (१-३-२१) इति शानच्। ‘समोऽकूजने इति वक्तव्यम्’ (वा १-३-२१) इत्युक्तत्वात् ‘सङ्क्रीडन्ति शकटानि’ इत्यपि भवति। शत्रन्तमेतत्।]]
05
=>
 [[B। ‘फलन्यादत्स्व चित्राणि परिक्रीडस्व सानुषु। साध्वनुक्रीडमानानि पश्य बृन्दानि पक्षिणाम्।।’ भ। का। ८-१०।]]
06
=>
 [[७। ‘क्रीडोऽनुसंपरिभ्यश्च’ (१-३-२१) इत्यत्र चकारादाङ अनुवृत्तेः शानच्।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०२८६+ २८]
08
=>
 [[१। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति शानच्।]]
09
=>
 [[२। ‘वाऽवसाने’ (८-४-५६) इति चर्त्वविकल्पः।]]
10
=>
 [[३। ‘प्रभुक्तो गोरसं कृष्णः प्रभुक्तोऽनेन गोरसः। प्रक्रीडितो वने शौरिः प्रक्रीडितमिहामुना।।’ इति ‘आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च’ (३-४-७१) इति सूत्रोदाहरणम्--प्रक्रियासर्वस्वे कृतम्।]]
11
=>
 [[४। ‘इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कः।]]
12
=>
 [[५। ‘सम्पृचानुरुधाङ्यम्--’ (३-२-१४२) इत्यादिना अनुपसृष्टात् घिनुण् ताच्छीलिकः।]]
13
=>
 [[आ। ‘सोढुमाक्रीडिनोऽशक्याः शिखिनः परिवादिनः।।’ भ-का। ७-८।]]
14
=>
 [[६। आक्रीडन्त्यस्मिन् इत्यधिकरणे ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्’ (३-३-१९) इति घञ्। ‘आक्रीडा विविधा राजन् पद्मिन्यश्चामलोदकाः’ इति श्रीविष्णुपुराणे।]]
15
=>
 [[७। ‘घञर्थे कविधानम्’ (वा (३-३-५८) इति कः। ‘द्वित्वप्रकरणे के कृञादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा ६-१-१२) इति द्वित्वम्।]]
16
=>
 [[८। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१३) इत्यप्रत्ययः।]]
17
=>
 [[B। ‘अकद्धरिक्रीडनधूततोडकान् प्रहूडितान् होडदरोड्यभिक्षुकैः।’ धा। का। १-४६।]]
18
=>
 [पृष्ठम्०२८७+ २७]