| YouTube Channel

क्रिया (kriyA)

 
शब्दसागरः
English
क्रिया
f.
 (-या)
1. An act, action, acting.
2. Means, expedient.
2. Begin-
ning, undertaking.
4. Atonement.
4. Study.
6. Worship.
7. Dis-
quisition.
1. Bodily action.
9. Remedying, physical treatment or
practice.
10. Instrument, implement.
11. A religious or initiatory
ceremony.
12. Obsequies, rites performed immediately after death.
13. Purificatory rites, as ablution, &c.
14. Judicial investigation, by
human means, as witnesses, documents, &c. or by superhuman or
ordeals of various kinds.
15. In grammar, a verb of two kinds
सकर्म्मक्रिया active or अकर्म्मक्रिया intransitive: 16. A noun of action.
E.
कृ to act, to do, श affix, fem. aff टाप्
the above meanings may be
all resolved into the first.
Capeller Eng
English
क्रिया
f.
 action, performance, occupation, labour, pains
activity, verb
work,
esp.
 religious work, sacrifice, ceremony, worship
argument, document, bond, contract.
Yates
English
क्रिया (या) 1.
f.
 Act, deed, means.
Spoken Sanskrit
English
क्रिया - kriyA -
f.
 - act [ action ]
विलेख - vilekha -
m.
 - act
कार्य - kArya -
n.
 - act
कृत्य - kRtya -
n.
 - act
अधिनिय - adhiniya -
n.
 - act
कर्मन् - karman -
n.
 - act [ action ]
नट - naTa -
m.
 - actor
नटक - naTaka -
m.
 - actor
कर्मिन् - karmin -
adj.
 - active
क्रियाशील - kriyAzIla -
adj.
 - active
सक्रिय - sakriya -
adj.
 - active
प्रवर्तिन् - pravartin -
adj.
 - active
वास्तविक - vAstavika -
adj.
 - actual
चोष्टा - coSTA -
f.
 - action
नटन - naTana -
n.
 - acting [ theatre ]
कर्मन् - karman -
n.
 - action
नटी - naTI -
f.
 - actress
नेटी - neTI -
f.
 - actress
कार्यकर्त्री - kAryakartrI -
f.
 - activist
कार्यकर्ता - kAryakartA -
m.
 - activist
क्रिया - kriyA -
f.
 - act [ action ]
क्रिया - kriyA -
f.
 - operation
क्रिया - kriyA -
f.
 - bodily action
क्रिया - kriyA -
f.
 - activity
क्रिया - kriyA -
f.
 - action
क्रिया - kriyA -
f.
 - religious rite or ceremony
क्रिया - kriyA -
f.
 - judicial investigation
क्रिया - kriyA -
f.
 - worship
क्रिया - kriyA -
f.
 - ceremony
क्रिया - kriyA -
f.
 - noun of action
क्रिया - kriyA -
f.
 - cure
क्रिया - kriyA -
f.
 - labour
क्रिया - kriyA -
f.
 - work
क्रिया - kriyA -
f.
 - sacrifice
क्रिया - kriyA -
f.
 - last ceremony
क्रिया - kriyA -
f.
 - verb [ active or intransitive verbs - Ling. ]
क्रिया - kriyA -
f.
 - occupation with
क्रिया - kriyA -
f.
 - disquisition
क्रिया - kriyA -
f.
 - composition
क्रिया - kriyA -
f.
 - sacrificial act
क्रिया - kriyA -
f.
 - operation
शल्यक्रिया - zalyakriyA -
f.
 - operation
खण्डकार्य - khaNDakArya -
n.
 - blockoperation [ computer ]
खण्डिककार्य - khaNDikakArya -
n.
 - blockoperation [ computer ]
वर्णकार्य - varNakArya -
n.
 - stringoperation [ computer ]
गणितक्रिया - gaNitakriyA -
f.
 - arithmeticoperation [ computer ]
व्यापार - vyApAra -
m.
 - operation
करण - karaNa -
n.
 - operation [ math. ]
लक्षण - lakSaNa -
n.
 - operation
सहकारिता - sahakAritA -
f.
 - co-operation
सम्प्रतिपत्ति - sampratipatti -
f.
 - co-operation
सहकार - sahakAra -
m.
 - co-operation
सहकारिभाव - sahakAribhAva -
m.
 - co-operation
सहकारित्व - sahakAritva -
n.
 - co-operation
सहार्थत्व - sahArthatva -
n.
 - co-operation
अधिकोषण-कर्म - adhikoSaNa-karma -
n.
 - bank operation
शस्त्रकर्मन् - zastrakarman -
n.
 - knife-operation
समुत्थान - samutthAna -
n.
 - active operation
कर्मभूमि - karmabhUmi -
f.
 - area of operation
सुक्ताबिन्दु शल्यकर्म - suktAbindu zalyakarma -
n.
 - cataract operation
क्रिया - kriyA -
f.
 - atonement
निष्कृति - niSkRti -
f.
 - atonement
प्रायश्चित्ति - prAyazcitti -
f.
 - atonement
निह्नव - nihnava -
m.
 - atonement
निर्वेश - nirveza -
m.
 - atonement
प्रायश्चित्त - prAyazcitta -
n.
 - atonement
निष्कृत - niSkRta -
n.
 - atonement
पावन - pAvana -
n.
 - atonement
प्रायश्चेतन - prAyazcetana -
n.
 - atonement
सुनिष्कृत - suniSkRta -
n.
 - good atonement
पापनिष्कृति - pApaniSkRti -
f.
 - atonement for sin
सर्वप्रायश्चित्ति - sarvaprAyazcitti -
f.
 - complete atonement
शान्ति - zAnti -
f.
 - atonement for a sin
प्रायश्चित्तीय - prAyazcittIya -
adj.
 - serving as an atonement
निर्णेजन - nirNejana -
n.
 - atonement for an offence
सुनिष्कृत - suniSkRta -
n.
 - good atonement or expiation
प्रायश्चित्त - prAyazcitta -
adj.
 - relating to atonement or expiation
वधनिर्णेक - vadhanirNeka -
m.
 - atonement for murder or manslaughter
प्रायश्चित्तिमत् - prAyazcittimat -
adj.
 - one who makes atonement or performs penance
क्रिया - kriyA -
f.
 - disquisition
विप्रलप्त - vipralapta -
n.
 - disquisition
जीवविचार - jIvavicAra -
m.
 - disquisition on life
तिथिनिर्णय - tithinirNaya -
m.
 - disquisition on tithis
अर्थविनिश्चय - arthavinizcaya -
m.
 - disquisition treating of the objects
चतुर्दशस्वपनविचार - caturdazasvapanavicAra -
m.
 - disquisition on the 14 kinds of sleep
कोटयुद्धनिर्णय - koTayuddhanirNaya -
m.
 - disquisition on fighting from strongholds
चतुर्दशमतविवेक - caturdazamataviveka -
m.
 - disquisition on the 14 philosophical systems
क्रिया kriyA
f.
 act [ action ]
विलेख vilekha
m.
 act
कार्य kArya
n.
 act
कृत्य kRtya
n.
 act
अधिनिय adhiniya
n.
 act
कर्मन् karman
n.
 act [ action ]
पीडा pIDA
f.
 ache
कटु kaTu
adj.
 acrid
तीव्र tIvra
adj.
 acute
नट naTa
m.
 actor
नटक naTaka
m.
 actor
कर्मिन् karmin
adj.
 active
क्रियाशील kriyAzIla
adj.
 active
सक्रिय sakriya
adj.
 active
प्रवर्तिन् pravartin
adj.
 active
वास्तविक vAstavika
adj.
 actual
चोष्टा coSTA
f.
 action
नटन naTana
n.
 acting [ theatre ]
कर्मन् karman
n.
 action
अभिगच्छति abhigacchati verb access [ computer ]
क्रिया kriyA
f.
 verb [ active or intransitive verbs - Ling. ]
लिधु lidhu term for nominal verbs
नामाख्यातिक nAmAkhyAtika
adj.
 relating to nouns and verbs
तिङ्सुबन्तचय tiGsubantacaya
m.
 collection of verbs and nouns
अधि adhi
ind.
 as a prefix to verbs and nouns
तरम् taram added in older language to adverbs and in later language to verbs to intensify their meaning [ suffix - Gramm. ]
तम tama
adj.
 added (in older language) to adverbs and (in later language) to verbs , intensifying their meaning
Wilson
English
क्रिया
f.
 (-या)
1 An act, action, acting.
2 Means, expedient.
3 Beginning, undertaking.
4 Atonement.
5 Study.
6 Worship.
7 Disquisition.
8 Bodily action.
9 Remedying, physical treatment or practice.
10 Instrument, implement.
11 A religious or initiatory ceremony.
12 Obsequies, rites performed immediately after death.
12 Purificatory rites, as ablution, &c.
14 Judicial investigation, by human means, as witnesses, documents, &c. or by
superhuman or ordeals of various kinds.
15 In grammar, a verb of two kinds, सकर्म्मक्रिया active or
अकर्म्मक्रिया intransitive.
16 A noun of action.
E.
 कृ to act, to do, श affix, fem. do. टाप्
the above meanings may
be all resolved into the first.
Apte
English
क्रिया [kriyā], [कृ भावे करणादौ वा श
cf.
P.
 III]
Doing, execution, performance, accomplishment
उपचार˚, धर्म˚
प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सतामीप्सितार्थक्रियैव
Me.*
 116.
An action, act, business, undertaking
प्रणयिक्रिया
V.*
 4.15
Ms.*
 2.4.
Activity, bodily action, labour.
Teaching, instruction
क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति
R.*
 3.29. क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम् Kau.
A.
 1.5.
Possession of some act (as of singing, dancing
&c.
 ), knowledge
शिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था
M.*
 1.16.
Practice (opp. शास्त्र theory).
A literary work, composition
शृणुत मनोभिर- वहितैः क्रियामिमां कालिदासस्य
V.*
 1.2
कालिदासस्य क्रियायां कथं परिषदो बहुमानः
M.*
 1.
A purificatory rite, a religious rite or ceremony
Ms.*
 1.43.
An expiatory rite, expiation.
(a) The ceremony of offering oblations to the deceased ancestors (श्राद्ध). (b) Obsequies.
Worship
त्रैतादिषु हरेरर्चा क्रियायै कविभिः 'कृता
Bhāg.*
 7.14.39.
Medical treatment, application of remedies, cure
शीतक्रिया
M.*
 4 cold remedies.
(In
gram.
 ) Action, the general idea expressed by a verb.
Motion.
Especially, motion as one of the seven categories of the Vaiśeṣikas
see कर्मन्.
(In law) Judicial investigation by human means (witnesses
&c.
 ) or by ordeals.
Burden of proof
क्रिया स्याद्वादिनोर्द्वयोः, द्वयो- रपि वादिनोः क्रिया प्राप्नोति V. May.
A verb.
A noun of action.
Disquisition.
Study.
Means, expedients.
Instrument, implement.
A construction
कूपप्रपापुष्करिणीवनानां चक्रुः क्रियास्तत्र च धर्मकामाः Bu. Ch.2.12.
Spirit (अध्यात्म) ?
द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम्
Bhāg.*
 12.6.38.
Comp.
 -अन्वित
a.
 practising ritual observances.
अपवर्गः completion or termination of an affair, execution of a task
क्रियापवर्गे- ष्वनुजीविसात् कृताः
Ki.*
 1.14.
liberation from ceremonial acts, absolution. -अभ्युपगमः a special agreement
क्रियाभ्युपगमात्त्वेतत् बीजार्थं यत्प्रदीयते
Ms.*
 9.53
-अर्थ
a.
(a Vedic injunction) enjoining some duty.
useful for some purpose
अपि क्रियार्थं सुलभं समित्कुशम्
Ku.*
 5.33. -अव- सन्न
a.
 one who loses a law-suit through the statements of the witnesses
&c.
 -आरम्भः Cooking
आत्मार्थं च क्रिया- रम्भः
Ms.*
 11.64. -इन्द्रियम् see कर्मेंन्द्रिय.
कलापः the whole body of ceremonies enjoined in the Hindu religious law.
all the particulars or points of any business. -कल्पः a particular mode of diognosis. -काण्डम् The portion of a श्रुति text treating of the sacrifices.
कारः an agent, worker.
a beginner, tyro, a fresh student.
an agreement. -तन्त्रम् one of the four classes of Tantras
Buddha. -द्वेषिन्
m.
 a witness whose testimony is prejudicial to the cause (one of the five kinds of witnesses). -द्वैतम् efficient cause. -निर्देशः evidence. -पटु
a.
 dexterous. -पथः mode of medical treatment. -पदम् a verb. -पर
a.
 diligent in the performance of one's duty. -पादः the third division of a legal plaint
that is, witnesses, documents and other proofs adduced by the plaintiff or complainant. -माधुर्यम् beauty of art and architecture
अहो क्रियामाधुर्यं पाषाणानाम् Pratimā 3. -यज्ञः religious rites (such as गर्भाधानसंस्कार)
Mb.
 * 1.18.5.
योगः connection with the verb.
the employment of expedients or means
तदा तत्प्रतिकाराच्च सततं वा विचिन्तनात् । आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगद्वये न तु ॥
Mb.
 * 3.2.23.
the practical form of Yoga philosophy i. e. active devotion. -लोपः omission or discontinuance of any of the essential ceremonies of the Hindu religion
क्रिया- लोपाद् वृषलत्वं गताः
Ms.*
 1.43. -वशः necessary influence of acts done. -वाचक, -वाचिन्
a.
 expressing any action, as a verbal noun. -वादिन्
m.
 a plaintiff, complainant.-विधिः a rule of action, manner of any rite
अयमुक्तो विभागो वः पुत्राणां च क्रियाविधिः
Ms.*
 9.22.
विशेषणम्, an adverb.
a predicative adjective. -शक्तिः
f.
 the power of god (in creating this world). -संक्रान्तिःf. imparting (to others) one's knowledge
teaching
विवादे दर्शयिष्यन्तं क्रियासंक्रान्तिमात्मनः
M.*
 1.19. -समभिहारः [cf.
P.
 III.1.22] the repetition of any act
क्रियासम- भिहारेण विराध्यन्तं क्षमेत कः
Śi.*
 2.43.
Apte 1890
English
क्रिया [कृ भावे करणादौ वा श] 1 Doing, execution, performance, accomplishment
उपचार°, धर्म°
प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सताभीप्सितार्थक्रियैव Me. 114.
2 An action, act, business, undertaking
प्रणयिक्रिया V. 4. 15
Ms. 2. 4.
3 Activity, bodily action, labour.
4 Teaching, instruction
क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति R. 3. 29.
5 Possession of some art (as of singing, dancing &c.), knowledge
शिष्टा क्रिया कस्याचिदात्मसंस्था M. 1. 16.
6 Practice (opp. शास्त्र theory).
7 A literary work, composition
शृणुत मनोभिरवाहितैः क्रियामिमां कालिदासस्य V. 1. 2
कालिदासरय कियायां कथं परिषदो बहुमानः M. 1.
8 A purificatory rite, a religious rite or ceremony.
9 An expiatory rite, expiation.
10 (a) The ceremony of offering oblations to the deceased ancestors (श्राद्ध). (b) Obsequies.
11 Worship.
12 Medical treatment, application of remedies, cure
शीतक्रिया M. 4 cold remedies.
13 (In gram.) Action, the general idea expressed by a verb.
14 Motion
15 Especially, motion as one of the seven categories of the Vaiśeṣikas
see कर्मन्.
16 (In law) Judicial investigation by human means (witnesses &c.) or by ordeals.
17 Burden of proof
क्रिया स्याद्वादिनोर्द्वयोः
द्वयोरपि वादिनोः क्रिया प्राप्नोति V. May.
18 A verb.
19 A noun of action.
20 Disquisition.
21 Study.
22 Means, expedients,
23 Instrument, implement.
Comp.
अन्वित a. practising ritual observances.
अपवर्गः {1} completion or termination of an affair, execution of a task, क्रियापवर्गेष्वनुजीविसात् कृताः Ki. 1. 14. {2} liberation from ceremonial acts, absolution.
अभ्युपगमः a special agreement
क्रियाभ्युपगमात्त्वेतत् बीजार्थं यत्प्रदीयते Ms. 9. 53.
अवसन्न a. one who loses a law-suit through the statements of the witnesses &c.
इंद्रियं see कर्मेंद्रिय.
कलापः the whole body of ceremonies enjoined in the Hindu religious law. {2} all the particulars or points of any business.
कारः {1} an agent, worker. {2} a beginner, tyro, a fresh student. {3} an agreement.
द्वेषिन् m. a witness whose testimony is prejudicial to the cause (one of the five kinds of witnesses).
द्वैतं efficient cause.
निर्देशः evidence.
पटुं a. dexterous.
पथः mode of medical treatment.
पदं a verb.
पर a. diligent in the performance of one's duty.
पादः the third division of a legal plaint
that is, witnesses, documents and other proofs adduced by the plaintiff or complainant.
योगः {1} connection with the verb. {2} the employment of expedients or means. {3} active devotion.
लोपः omission or discontinuance of any of the essential ceremonies of the Hindu religion
क्रियालोपात् वृषलत्वं गताः Ms. 10. 43.
वशः necessary influence of acts done.
वाचक,
वाचिन् a. expressing any action, as a verbal noun.
वादिन् m. a plaintiff, complainant.
विधिः a rule of action, manner of any rite
Ms. 9. 220.
विशेषणं {1} an adverb. {2} a predicative adjective.
शक्तिः f. the power of god (in creating this world)
संक्रातिः f. imparting (to others) one's knowledge
teaching
M. 1. 19.
समभिहारः the repetition of any act Śi. 2. 43.
Monier Williams Cologne
English
क्रिया
f.
 (Pāṇ. iii, 3, 100), doing, performing, performance, occupation with (in comp. ), business, act, action, undertaking, activity, work, labour,
KātyŚr.
Mn.
Yājñ.
&c.
bodily action, exercise of the limbs,
L.
(in
Gr.
 ) action (as the general idea expressed by any verb), verb,
Kāś.
 on
Pāṇ.
 i, 3, 1
&c.
 (according to later grammarians a verb is of two kinds, सकर्म-क्रिया, ‘active’, and अकर्म-क्°, ‘intransitive’)
a noun of action,
W.
a literary work,
Vikr.
medical treatment or practice, applying a remedy, cure (See सम-क्रिय-त्व and विषम-क्°),
Suśr.
a religious rite or ceremony, sacrificial act, sacrifice,
Mn.
Yājñ.
MBh.
&c.
with चरमा, ‘the last ceremony’, rites performed immediately after death, obsequies, purificatory rites (as ablution
&c.
 ),
MBh.
 iv, 834
R.
 vi, 96, 10
religious action, worship,
BhP.
 vii, 14, 39
RāmatUp.
Religious Action (personified as a daughter of Dakṣa and wife of Dharma,
MBh.
 i, 2578
Hariv.
 12452
BhP.
or as a daughter of Kardama and wife of Kratu,
BhP.
 )
judicial investigation (by human means, as by witnesses, documents,
&c.
 , or by superhuman means, as by various ordeals) Comm. on
Yājñ.
atonement,
L.
disquisition,
L.
study,
L.
means, expedient,
L.
Monier Williams 1872
English
क्रिया क्रिया, f. (fr. rt. 1. कृ), doing, per-
forming, performance
business
an act, action, un-
dertaking
activity
work
labour
bodily action,
exercise of the limbs
a literary work
medical
treatment or practice
applying a remedy, cure (e. g.
समक्रिय-त्व, the being treated according to one
and the same system of medicine
विषमक्रिय-
त्व, the being treated according to different methods)
a religious rite or ceremony, sacrificial act, sacrifice
obsequies, rites performed immediately after death
purificatory rites, as ablution &c.
(religious action is
sometimes personified as a daughter of Dakṣa and
wife of Dharma, or a daughter of Kardama and wife
of Kratu)
judicial investigation by human means, as
by witnesses, documents, &c., or by superhuman or
ordeals of various kinds
(in grammar) action (as
the general idea expressed by any verb)
a verb, (ac-
cording to later grammarians a verb is of two kinds,
सकर्म-क्रिया, active, and अकर्म-क्रिया, intran-
sitive)
a noun of action
native lexicographers give
also the following meanings to क्रिया, — atonement
disquisition
study
means, expedient
instrument,
implement.
—क्रिया-कर, अस्, m. one who per-
forms an action, a student.
—क्रिया-कर्तृ, ता, m.
the doer of an action, an agent.
—क्रिया-कलाप,
अस्, m. title of a grammar
the great body of cere-
monies enjoined in the Hindū laws, a number of
actions of any kind
all the particulars or points of
any business.
—क्रिया-कार, अस्, ई, अम्, one who
does any act, an agent, a performer
(अस्), m. a
beginner, a novice, a tyro, a student
an agreement.
—क्रिया-कौमुदी, f. title of a work by Govindā-
nanda.
—क्रिया-तन्त्र, अम्, n. ‘a Tantra of action, ’
one of the four classes of Tantras with Buddhists.
—क्रिया-द्वेषिन्, ई, इणी, इ, one who is averse to
the part of a lawsuit or judicial trial called क्रिया,
i. e. to witnesses, documents, ordeals, &c.
(ई), m.
one of the five kinds of witnesses, he whose testi-
mony is hurtful to the cause.
—क्रिया-द्वैत, अम्,
n. efficient cause, as resigning all to God.
—क्रिया-
निबन्ध, title of a work.
—क्रिया-निर्देश, अस्, m.
evidence.
—क्रियानुरूप (°या-अन्°), अस्, आ, अम्,
conformable to the act, according to the action.
—क्रियान्वित (°या-अन्°), अस्, आ, अम्, practising
ritual observances.
—क्रिया-पटु, उस्, उस्, उ, clever,
dextrous.
—क्रिया-पथ, अस् or अम्, m. or n. (?),
manner of medical treatment or application of reme-
dies.
—क्रिया-पद, अम्, n. a verb.
—क्रिया-पर,
अस्, आ, अम्, attentive to or diligent in the performance
of one's duties.
—क्रियापवर्ग (°या-अप्°), अस्, m.
end of an affair, liberation from ceremonial acts.
—क्रिया-पाद, अस्, m. the third division of a suit
at law, witnesses, written documents and other proofs
adduced by the complainants, the rejoinder of the
plaintiff.
—क्रिया-प्रसङ्ग, अस्, m. course of pro-
ceeding.
—क्रिया-फल, अम्, n. result or conse-
quence of acts.
—क्रियाभ्युपगम (°या-अभ्°),
अस्, m. special compact or agreement.
—क्रियाम्-
बुधि (°या-अम्°), इस्, m. title of a work of Prāṇa-
kṛṣṇa.
—क्रिया-योग, अस्, m. the connection with
an action or verb
the employment of expedients or
instruments
the practical form of the Yoga system
of philosophy, devotion by due performance of the
duties of every day life, active devotion.
—क्रियायोग-
सार, अस्, m. a section of the Padma-purāṇa.
—क्रिया-
लोप, अस्, m. discontinuance or loss of any of the
essential ceremonies of the Hindū religion.
—क्रिया-
वत्, आन्, अती, अत्, one who performs an action, active,
busy, engaged in a business, understanding business,
fit for it, possessed of worldly knowledge
performing
ceremonies in the right manner, celebrating religious
rites.
—क्रिया-वश, अस्, आ, अम्, subject to the in-
fluence of acts
(अस्), m. necessity, necessary influence
of acts done or to be done.
—क्रियावसन्न (°या-
अव्°), अस्, आ, अम्, one who loses a lawsuit through the
statements of the witnesses &c.
—क्रिया-वाचक,
अस्, आ, अम्, or क्रिया-वाचिन्, ई, इनी, इ, expressing an
action (as a verbal noun).
—क्रिया-वादिन्, ई, m. a
plaintiff
one who states the arguments in a lawsuit.
—क्रिया-विधि, इस्, m. a rule of action
conduct of
affairs, mode of performing any rite.
—क्रियाविधि-
ज्ञ, अस्, आ, अम्, conversant with business, under-
standing the ritual &c.
—क्रिया-विशाल, अम्, n. title
of the thirteenth of the fourteen Pūrvas or most
ancient Jaina writings.
—क्रिया-विशेषण, अम्, n.
that which defines an action more closely
an adverb.
—क्रिया-शक्ति, इस्, f. capability to act
the power
of action.
—क्रिया-समभिहार, अस्, m. repetition
of any act, doing anything repeatedly.
—क्रिया-सार,
अस्, m. title of a work.
—क्रिया-स्थानक-विचार,
अस्, m. title of a Jaina work.
—क्रियेन्द्रिय (°या-
इन्°), अस्, m. an organ of action, as the hand, foot,
voice, organ of generation and that of excretion
also called कर्मेन्द्रिय, q. v.
Macdonell
English
क्रिया kri-yā,
f.
 making, doing
performance
🞄business, transaction
action, act
work
🞄trouble
labour
notion of the verb, verb (gr.)
🞄literary work
rite, ceremony
medical treatment, 🞄cure
(legal) proof.
Benfey
English
क्रिया क्रिया, i. e. कृ + या, 1.
1. Per-
formance, Man. 9, 298.
2. Action,
Pañc. 63, 9
an act, Yājñ. 2, 23.
3.
Use, Pañc. i. d. 430.
4. Business,
Man. 8, 154.
5. A literary work, Vikr.
d. 2.
6. Physical treatment, Suśr. 1,
5, 10.
7. An act of piety, Man. 2, 80.
8. A religious ceremony, Man. 5, 84.
9. Obsequies, Rām. 6, 96, 10.
10. A
proper name, MBh. 1, 2578.
--
Comp.
अग्नि-,
f.
 a religious act performed by
means of fire, as burning of a corpse.
अतिथि-,
f.
 hospitality, Rām. 1, 25, 19.
उदक-,
f.
 pouring water in honour of
a deceased one, Man. 5, 69. कृत
-क्रिय,
adj.
 one who has performed a
religious ceremony, e. g. the funeral
rites, Man. 5, 99. कौतुक-क्रिया,
f.
the nuptial ceremonies, Ragh. 11, 53.
चित्र-,
f.
 painting, MBh. 4, 1360.
जल- = उदक-, Rām. 1, 42, 15.
दार-,
f.
 marriage, Chr. 3, 8.
धर्म-,
f.
observance of duties, Man. 12, 31.
निष्क्रिय, i. e.
निस्-,
adj.
 1. inactive,
Bhāṣāp. 85. 2. one who does not per-
form his religious duties, Man. 11, 18.
निरहंक्रिया, i. e.
निस्-अहम्-,
I.
f.
 want
of selfishness, Bhāg. P. 3, 29, 18.
II.
-क्रिय,
adj.
 impersonal, 3, 27, 14. ल-
घु-,
f.
 a trifle, बह्वारम्भे लघु-
क्रिया, Much ado about nothing, Cāṇ.
91, in Montasber. Berl. Ak. Hist. Phil.
1864, 413.
वश-,
f.
 1. subduing by
drugs, charms, etc. 2. The drugs, etc.,
so used. विकर्मक्रिया, i. e.
विकर्मन्-,
f.
 1. vicious conduct, Man. 9, 226. 2.
illegal act. स-क्रिय,
adj.
 one who
observes his religious duties, Lass. 42, 2.
हीन- (vb. हा),
adj.
 one who neglects
his religious duties, Man. 3, 7.
Hindi
Hindi
Purificationary संस्कार, धार्मिक समारोह
Apte Hindi
Hindi
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
"करना, कार्यान्वित, कार्य-सम्पादन, निष्पादन करना"
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
"कर्म, कृत्य, व्यवसाय, जिम्मेदारी"
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
"चेष्टा, शारीरिक चेष्टा, श्रम"
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
"अध्यापन, शिक्षण"
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
"किसी कला पर आधिपत्य, ज्ञान"
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
आचरण
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
साहित्यिक रचना
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
"शुद्धि-संस्कार, धार्मिक संस्कार"
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
"प्रायश्चित्तस्वरूप संस्कार, प्रायश्चित"
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
श्राद्ध
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
और्ध्वदेहिक संस्कार
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
पूजन
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
"औषधोपचार, चिकित्सा-प्रयोग, इलाज, शीतक्रिया, शीतल उपचार"
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
क्रिया के द्वारा अभिहीत कर्म
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
चेष्टा या कर्म
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
विशेषतः वैशेषिक दर्शन में प्रतिपादित सात द्रव्यों में से एक
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
साक्ष्यादिक मानवसाधनों से तथा अन्य परीक्षाओं द्वारा अभियोग की छानबीन करना
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ + श, रिङ् आदेशः, इयङ्"
प्रमाण-भार
क्रिया
स्त्री*
 - "कृ+श्, रिङ् आदेशः, इयङ्"
"संरचना, कर्म"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚೇಷ್ಟೆ /ವ್ಯಾಪಾರ
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರಣ /ಮಾಡುವುದು
निष्पत्तिः - > कृञ् (करणे) - "शः" (३-३-१००)
प्रयोगाः - > "निर्वर्त्यतेऽरिः क्रियया स श्रुतश्रवसः सुतः"
उल्लेखाः - > माघ० २-४१
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾರ್ಯ /ಕೆಲಸ
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿಷ್ಕೃತಿ /ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಪ್ರಧಾರಣ /ವ್ಯವಹಾರದ ವಿಚಾರಣೆಯ ಅಂತ್ಯಘಟ್ಟ /ವಾದವು ಒಂದು ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬರುವುದು
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಪಕ್ರಮ /ಪ್ರಾರಂಭ
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪೂಜೆ
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಮ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳು
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿಕ್ಷಣ /ಉಪದೇಶ /ಪ್ರವಚನ /ಬೋಧನೆ
प्रयोगाः - > "अवन्ध्ययत्नाश्च बभूवुरत्र ते क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति"
उल्लेखाः - > रघु० ३-२९
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಕ್ಷನ ಮಗಳು /ಧರ್ಮಪುರುಷನ ಪತ್ನಿ
प्रयोगाः - > "कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया तथा । बुद्धिर्लज्जा मतिश्चैव पत्न्यो धर्मस्य ता दश ॥"
उल्लेखाः - > भा० आदि० ६७-१४
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು ಕಾಗದ ಪತ್ರಗಳು ಇವುಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಡೆಸುವ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವಿಚಾರಣೆ
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥ /ವ್ಯಾಪಾರ /ಕರ್ತೃವಿನ ಕಾರ್ಯ
प्रयोगाः - > "साध्यत्वेन क्रिया तत्र धातुरूपनिबन्धना । सिद्धभावस्तु यः तस्याः स घञादिनिबन्धनः ॥"
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೈದ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ /ವ್ಯಾಧಿಯ ನಿವಾರಣೋಪಾಯ
प्रयोगाः - > "अथाख्यः क्रियाकल्पं व्याख्यास्यामः"
उल्लेखाः - > सुश्रुत० उत्तरतं० १८-१
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶ್ರಾದ್ಧ
विस्तारः - > "क्रिया तु चेष्टाकरणसम्प्रधारणकर्मसु । शिक्षरम्भोपायपूजाचिकित्सानिष्कृतिष्वपि" - नानार्थर० ।
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅರಿವು /ತಿಳುವಳಿಕೆ /ಜ್ಞಾನ
प्रयोगाः - > "शिष्टा क्रिया कस्यचिदात्वसंस्था सङ्क्रान्तिरन्यस्य विशेषयुक्ता । यस्योभयं चास्ति स शिक्षकाणां धुरि प्रतिष्ठापयितव्य एव"
उल्लेखाः - > माल० १-१६
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕವಿಯ ಕೃತಿ /ಕಾವ್ಯ
प्रयोगाः - > "शृणुत मनोभिरवहितैः क्रियामिमां कालिदासस्य"
उल्लेखाः - > विक्र० १-२
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಲನೆ /ಗಮನ /ವೈಶೇಷಿಕ ಮತದಲ್ಲಿ ಉಕ್ತವಾಗಿರುವ ಪಂಚಕರ್ಮಗಳಲ್ಲೊಂದು
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಯೋಗ /ಬಳಕೆ
क्रिया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅನುಷ್ಠಾನ /ಆಚರಣೆ
प्रयोगाः - > "क्रियाप्रबन्धादयमध्वराणामजस्रमाहूतसहस्रनेत्रः"
उल्लेखाः - > रघु० ६-२३
L R Vaidya
English
kriyA {% f. %} 1. Execution, performance, प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सतामीप्सितार्थक्रियैव Megh.ii.51
2. an act, a business, an undertaking, M.ii.4
3. activity, bodily action, labour
4. worship
5. teaching, education, क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति R.iii.29
6. knowledge, शिष्टा क्रिया कस्यचिदात्मसंस्था Mal.i.
7. practice, as op. to शास्त्र (theory)
8. medical treatment
9. a literary work, शृणुत मनोभिरवहितैः क्रियामिमां कालिदासस्य Vikr.i.
10. a purificatory rite, a religious rite or ceremony
11. an expiatory rite
12. ceremony of offering oblations to the deceased ancestors (श्राद्ध)
13. motion
14. motion considered as one of the seven categories of the Vaiśeshikas. See under कर्मन्
15. judicial investigation by human means or ordeals (in law)
16. action or the general idea expressed by a verb (in gram.).
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
श्रम
पु
श्रम, खेद, क्रिया
क्षयं गेहे क्षयो ह्रासः श्रमः खेदः श्रमः क्रिया ॥ १६ ॥
verse 3.1.1.16
page 0014
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
क्रिया śrāddha. Oudh XVI, 92. 94.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
kriyā (not in this sense in Skt., nor so far as I have found in Pali
the definition promise, vow, given PTSD s.v. kiriyā 1(b), is not supported by a careful study of the few passages cited), decision, determination: Mv 〔i.310.6〕 (cf. line 8 and Senartʼs note 〔p. 602〕) eṣa brāhmaṇapariṣāya kriyā anuparivartitavyā, this decision of the brahman-assembly must be followed (observed, concurred in)
SP 〔186.6—7〕 etāṃ kriyāṃ śroṣyanti, they will hear this decision (determination, viz. what is then stated, that there is only one nirvāṇa). Cf. kriyākāra, kriyābandha, in which kriyā- seems to have this same mg.
neither of them has been recorded elsewhere. In MSV 〔ii.109.8, 16〕, kriyāhṛta (kriyā-āhṛta), with lābha, kriyā is short for kriyākāra, agreement
note kriyākāraṃ kṛtvā, 17.
Indian Epigraphical Glossary
English
kriyā (CII 4), Śaiva ceremonies.
Lanman
English
kriyā, f. action
performance
doings
labor, pains. [√1kṛ, 1213d.]
Abhyankara Grammar
English
क्रिया action, verbal activity
cf. क्रिया- वचनो धातु: M. Bh. on I. 3.1
cf. also क्रियावाचकमाख्यातम् R. Pr. XII. 8. quoted by Uvvaṭa in his Bhāṣya on V. Pr. VIII. 50
cf. also उपसर्गाः क्रियायोगे P. I.4.59, लक्षणहेत्वेाः क्रियायाः P.III. 2.126
cf. also यत्तर्हि तदिङ्गितं चेष्टितं निमिषितं स शब्दः । नेत्याह क्रिया नाम सा M. Bh. Āhnika 1. The word भाव many times is used in the same sense as kriyā or verbal activity in the sūtras of Pāṇini. cf. P.I.2.21
I.3.13
III. 1. 66.etc
cf. also कृदभिहितो भावो द्रव्यवद्भवति a statement made frequently by the Mahābhāṣyakāra. Some scho- lars draw a nice distinction bet- ween क्रिया and भाव, क्रिया meaning dynamic activity and भाव mean- ing static activity: cf. अपरिस्पन्दन- साधनसाध्यो धात्वर्थो भावः । सपरिस्पन्दन- साधनसाध्यस्तु क्रिया Kaiyaṭa's Pradīpa on M. Bh. III. 1.87. Philosophi- cally क्रिया is defined as सत्ता appearing in temporal sequence in various things. When सत्ता does not so appear it is called सत्त्व.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
क्रिया °limb, Pūrṇabh. 218, 21
221, 16.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 क्रिया
noun
देवहूतिकर्दमयोः नवसु कन्यासु एका।
"क्रियायाः विवाहः कृतुमुनिना सह जातः।"
Synonyms:
 अनुष्ठानम्, नैयमिकम्, क्रिया
noun
नियमानुसारं कस्यापि कार्यस्य निर्वहणम्।
"पितामह्याः अनुष्ठानस्य कदापि केनापि प्रकारेण वा भङ्गः न भवति।"
Synonyms:
 क्रिया
noun
कारणस्य कार्ये परिवर्तनस्य अवस्था।
"दुग्धस्य दध्नि परिवर्तनम् इति एका रासायनिकी क्रिया अस्ति।"
Synonyms:
 व्यायामः, क्रिया, परिक्रिया
noun
बलवर्धनार्थे कृताः शारीरिकाः परिश्रमाः।
"नियमितेन व्यायामेन शरीरं सुदृढं तथा च बलवान भवति।"
Synonyms:
 शपथः, दिव्यम्, सत्यम्, समयः, प्रत्ययः, अभीषङ्गः, अभिषङ्गः, परिग्रहः, क्रिया, शापः, शपः, शपनम्, अभिशापः, परिशापः
noun
दृढनिश्चयात्मकं वचनम्।
"भोः शपथः अस्ति न किमपि कथितं मया।"
Synonyms:
 कर्तव्यम्, धर्मः, स्वधर्मः, कर्तव्यता, कार्यम्, कृत्यम्, क्रिया, नियमः, यमः, व्रतम्, धुरा, तपः
noun
यत् अवश्यं करणीयम्।
"देशसेवा इति अस्माकं परमं कर्तव्यम्।"
Synonyms:
 उपचारः, उपचर्या, चिकित्सा, रुक्प्रतिक्रिया, निग्रहः, वेदनानिष्ठा, क्रिया, उपक्रमः, शमः
noun
रोगस्य दूरीकरणार्थे कृता प्रक्रिया।
"अस्य रोगस्य उपचारः कथं भवति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
kri ya
क्रिया
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
कर्म क्रिया विधा हेतुशून्या त्वास्या विलक्षणम् ॥ १४९७ ॥
-wordlist-
कर्मन् (पुं्ली), क्रिया (स्त्री), विधा (स्त्री), विलक्षण (क्ली)
Tamil
Tamil
க்ரியா : செய்தல், கார்யம், வேலை, தொழில், உழைப்பு.
Mahabharata
English
Kriyā^1, daughter of Daksha and wife of Dharma. § 115 (Aṃśāvat.): I, 66, 2578.
Kriyā^2 = Śiva (1000 names^1).
पुराणम्
English
क्रिया / KRIYĀ. One of the daughters of dakṣa. Dharmadeva married her and three sons daṇḍa, Naya and Vinaya were born to him of kriyā. (viṣṇu purāṇa, aṁśa I, Chapter 7).
अमरकोशः
Sanskrit
Word: क्रिया
Root: क्रिया
Gender: स्त्री
Number: all
Meaning(s):
⇒ cure
⇒ work
⇒ rite
⇒ study
⇒ doing
⇒ means
⇒ labour
⇒ action
⇒ worship
⇒ activity
⇒ business
⇒ ceremony
⇒ sacrifice
⇒ operation
⇒ expedient
⇒ atonement
⇒ performing
⇒ occupation
⇒ performance
⇒ undertaking
⇒ composition
⇒ act [action]
⇒ disquisition
⇒ last ceremony
⇒ literary work
⇒ bodily action
⇒ noun of action
⇒ occupation with
⇒ sacrificial act
⇒ religious action
⇒ applying a remedy
⇒ exercise of the limbs
⇒ judicial investigation
⇒ religious rite or ceremony
⇒ medical treatment or practice
⇒ verb [active or intransitive verbs - Ling.]
Shloka(s):
3|2|1|2 ► कर्म क्रिया तत्सातत्ये गम्ये स्युरपरस्पराः॥ (सङ्कीर्णवर्गः)
3|3|159|1 ► कृत्या क्रियादेवतयोस्त्रिषु भेद्ये धनादिभिः। (नानार्थवर्गः)
3|3|200|1 ► लीला विलासक्रिययोरुपला शर्करापि च। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|2|1|2 ⇢ कर्म (कर्मन्) (नपुं) ⇒ fate, work, labour, object, result, office, effect, action, product, activity, business, obligation, former act, occupation, calculation, performance, act [action], special duty, religious act, organ of sense, medical attendance, tenth lunar mansion, any religious act or rite, action consisting in motion, physicking [act of healing], consequence of acts in a previous life, former act as leading to inevitable results
➠ 3|2|1|2 ⇢ क्रिया (क्रिया) (स्त्री) ⇒ cure, work, rite, study, doing, means, labour, action, worship, activity, business, ceremony, sacrifice, operation, expedient, atonement, performing, occupation, performance, undertaking, composition, act [action], disquisition, last ceremony, literary work, bodily action, noun of action, occupation with, sacrificial act, religious action, applying a remedy, exercise of the limbs, judicial investigation, religious rite or ceremony, medical treatment or practice, verb [active or intransitive verbs - Ling.]
➠ 3|3|159|1 ⇢ कृत्या (कृत्या) (स्त्री) ⇒ act, deed, magic, action, achievement, performance, enchantment, ill usage or treatment, kind of female evil spirit or sorceress, female deity to whom sacrifices are offered for destructive and magical purposes
➠ 3|3|200|1 ⇢ लीला (लीला) (स्त्री) ⇒ sham, play, grace, sport, charm, beauty, pastime, disguise, pretence, elegance, amusement, semblance, diversion, loveliness, comeliness, child's play, kind of metre, mere appearance, mere sport or play, ease or facility in doing anything, maiden's playful imitation of her lover
Related word(s):
जातिः ➡ क्रिया
परा_अपरासंबन्धः ➡ स्वरूपाच्छादनम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्रिया,
स्त्री,
 (क्रियते अनया असौ अस्मिन् इतिवा । डु कृ ञ् करणे करणकर्म्माधिकरणादौ चयथायथं श प्रत्ययः । “रिङ् शयग्लिङ्क्षु” ।७ । ४ । १८ । इति रिङादेशः । “अचिश्नुधातु-भ्रुवां य्वोरियङुवङौ” । ६ । ४ । ७७ । इतिइयङ् ।) आरम्भः । निष्कृतिः । शिक्षा । पूज-नम् । सम्प्रधारणम् । उपायः । कर्म्म । तन्नव-विधम् । यथा, --“आरम्भो निष्कृतिः शिक्षा पूजनं सम्प्रधारणम् ।उपायः कर्म्म चेष्टा च चिकित्सा च नव क्रियाः” ॥
इति भावप्रकाशः ॥
चेष्टा । चिकित्सा । इत्य-मरः । ३ । ३ । १५६ ॥
कारणम् । इति हेम-चन्द्रः ॥
श्राद्धम् । इत्यमरटीकायां स्वामी ॥
शौचम् । इति शब्दरत्नावली ॥
धात्वर्थः करोत्यर्थोवा । इति वैयाकरणाः ॥
क्रियाः साध्यरूपाःवस्तधर्म्माः पाकादयः एषु हि अधिश्रयणाद्यव-श्रयणान्तादिः पूर्व्वापरीभूतो व्यापारकलापःपाकादिशब्दवाच्यः । इति साहित्यदर्पणम् ॥
चतुः-प्रकारव्यवहारपादान्तर्गतव्यवहारपादविशेषः ।सा द्विधा मानुषी दैविकी च । तत्राद्या साक्ष्य-लेख्यानुमानभेदेन त्रिधा । द्वितीया धटाग्न्युदक-विषकोषतण्डलतप्तमाषकफालधर्म्मजभेदेन नवधादिष्यानि । यथा, --“द्विप्रकारा क्रिया प्रोक्ता मानुषी दैविकी । तथासाक्ष्यलेख्यानुमानञ्च मानुषी त्रिविधा स्मृता ।धटाद्या धर्म्मजान्ताश्च दैविकी नवधा स्मृता” ॥
इति व्यवहारतत्त्वे वृहस्पतिः ॥
(चिकित्साकार्य्यंयथा, -- चरके सूत्रस्थाने १७ अध्याये ॥
“याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः ।सा चिकित्सा विकाराणां कर्म्मतद्भिषजां मतम् ॥
कथं शरीरे धातूनां वैषम्यं न भवेदिति ।समानाञ्चानुबन्धः स्यादित्यर्थं क्रियते क्रियाः” ॥
“यात्युदीर्णं शमयति नान्यं व्याधिं करोति च ।सा क्रिया न तु या व्याधिं हरत्यन्यमुदीरयेत्” ॥
शीते शीतप्रतीकार उष्णेचोष्मनिवारणम् ।कृत्वाकुर्य्यात् क्रियांप्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्” ॥
इति च सुश्रुते सूत्रस्थाने ३५ अध्याये ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
क्रिया स्त्री कृ--भावे करणादौ वा यथायथं श । १ आरम्भे२ निष्कृतौ (प्रायश्चित्ते) ३ शिक्षायां ४ पूजायां ५ संप्रधारणे(विवादविचाराङ्गे साधने) ६ सामाद्युपाये । ७ न्यायादिम-तसिद्धे उत्क्षपणादी कर्म्मणि व्याकरणमतसिद्धे ८ धात्व-र्थे ९ चेष्टायां (परिस्पन्दे) १० चिकित्सायां च अमरः ।११ करणे (अनुष्ठाने) हेम० । १२ श्राद्धे क्षीरस्वामी । १३ शौचेशब्दरत्ना० । १४ प्रयोगे च तत्र न्यायमतसिद्धा क्रिया कर्म्म-शब्दे १७५५ पृ० दर्शिता । कर्म्मत्वलक्षणन्तु औलूक्यशब्देसर्व्व० द० वाक्ये १५८६ पृ० उक्तम् तत्र अनित्यमात्र-समवेतत्वे सतीतिशुद्धम् नित्यमात्रसमवेतत्वाभावादित्य-शुद्धम् अनित्यमात्रसमवेतत्वाभावादिति शुद्धम् । वैयाक-रणमते तु धात्वर्थः क्रिया तत्स्वरूपशाब्दबोधप्रकारादिशब्दार्थरत्नेऽस्माभिर्निरूपितं यथा“क्रिया च भावना उत्पादयितुर्व्यापाररूपा साध्यत्वेना-भिधीयमानेति बोध्यम् । “व्यापारो भावना सैवौत्पादनासैव च क्रियेति” हर्य्युक्तेः “यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्य-त्वनाभिधीयते । आश्रितक्रमरूपत्वात् सा क्रियेत्यभिधी-यते” इति “साध्यत्वेन क्रिया तत्र तिङ्पदैरभिधीयते”इति च वाक्यपदीयाच्च । “यावदिति सर्व्वमित्यर्थः तदेवविवृणीति सिद्धमसिद्धं वेति । सिद्धं वर्त्तमानध्वंसप्रति-योगि, तद्भिन्नमसिद्धं तच्च वर्त्तमानं भविष्यच्चेति द्विविधंतेनापचत् पक्ष्यति पचतीत्यादौ सर्वत्र साध्यत्वेन असत्व-रूपत्वेनाभिधीयमाना क्रियेति क्रियाशब्दस्य रूढिरनेनदर्शितेति भावः । यौगिकत्वमप्याह आश्रितक्रमरूपत्वा-दिति । आश्रितःक्रमो रूपं यस्यास्तत्त्वात् पूर्वापरीभूता-वयवकत्वादित्यर्थः । तदीयावयवानामधिश्रयणाद्यधःश्रय-णपर्य्यन्तानां क्रमेणोतपत्तेः क्रियापदेन तत्समुदायोऽभिधीयते यत्र च न क्रमिको व्यापारोऽस्ति तत्र रूढि-रादरणीयेति पौर्वापर्य्यारोपेण वा सर्वत्र फलस्य स्वजन-कव्यापारगतपौर्वापर्य्यारोपवत् यौगिकत्वम् । अतएवफलमात्रबोधकस्यापि क्वचित् धातुत्वसिद्धिरिति फलि-तार्थः । इयांस्तु विशेषः पाकैत्यादौ धातुना साध्यत्वेनोपस्थाप्यायाः क्रियायाःसिद्धक्रियारूपे घञर्थे विशेषणत्वंपचतीत्यादौ तु नैवमिति । अतएव “साध्यत्वेन क्रिया तत्रतिङ्पदैरभिधीयते” इति वाक्यपदीयकारिकाव्याख्यायांभूषणसारदर्पणे तिङ्पदैरित्यतदगुणसंविज्ञानबहुव्रीहिणातिङन्तपदैर्धातुभिरित्यभिरितम् । तेन सर्वत्र धातोःसाध्यरूपकियाबोधकत्वम् । किञ्चक्रमिकावयवानामेकदाऽसत्त्वेऽपि यत्किञ्चिदवयवसत्त्वकाले वर्त्तमानत्वव्यवहारःअवयवावयविनोरभेदारोपात् । भूतभविष्यत्त्वव्यवहारस्तुसर्वेषामवयवानां भूतभविप्यत्त्वयोरेव नतु यत्किञ्चित्-क्रियाव्यक्तिभूतत्वादौ । उक्तञ्च वाक्यपदीये “गुणभूतैरवयवैःसमूहः क्रमजन्मनाम् । बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रिपेतिव्यपदिश्यते” इति । अस्यार्थः क्रमिकतत्तद्व्यापारं प्रतिगुणभूतैर्गुणभावेन भासमानैरवयवैरुपलक्षितः बुद्ध्याएकत्वबुद्ध्यः प्रकल्पितोऽभेदो यस्मिन् तद्रूपः क्रमजन्मनांव्यापाराणां समूहः क्रियेति । अत्र क्षणनश्वराणांव्यापाराणां मेलनासिद्ध्या बुद्ध्येत्युक्तम् तथा च वुद्धिजन्य-संस्कारद्वारा तेषां मेलनसम्भवैतिं भावः । अतएवभाष्ये “क्रिया हि नामेयमत्यन्तापरिदृष्टा पूर्वापरीभूता-वयवा न शक्यते पिण्डीभूता निदर्शयितुमिति” व्यापार-समुदायात्मिकायाः कि यायादर्शनायोग्यत्वोक्त्या तदवय-वानां तद्विषयत्वं व्यतिरेकमुखेन दर्शितम् । तस्याश्चाभि-न्नैकबुद्धिविषयतया एकत्वव्यवहारैत्यपि बोध्यम् ।अथपाऽनेकव्यापारव्यकिवृत्तिर्जातिरेव क्रियेति सिद्धान्तवल्पआदरणीयः । तस्याश्च व्यक्तिद्वारैव साध्यत्वम् अस्ति चपचित्वादिकं जातिः पचतीत्याद्यनुगतव्यवहारात् तज्जा-तेश्चैक्यादेकत्वव्यवहार इति मन्तव्यम् । तदुक्तं वाक्यपदीये “जातिमन्ये क्रियामाहुरनेकव्यक्तिवर्त्तिनीम् । अ-साध्यां, व्यक्तिरूपेण सा साध्येत्यभिधीयते” इति । युक्तञ्चै-तत् सवेत्रैव लाघवाज्जातिशक्तिस्वीकारेण पच्यादिधातू-नामपि तत्रैव शक्तिरुचितेति दिक् । सा च क्रियाधातुवाच्या फलव्यापारोभयरूपा, तद्वि शष्टस्यपा वा “फल-व्याफारयोर्धातुः” इत्यग्रिमवचनात् । व्यवस्थापयिष्यते चमतभेदेव फलव्यापारयोः पृथक्शक्त्या विशिष्टशक्त्या वाधातुवाच्यता । अत्र फलांशस्य कर्त्तुरुद्देश्यत्वेऽपि प्राधा-न्याभावात् व्यापारस्यैवं पाधान्यं समुचितं तस्य चसाध्यतया कर्मातिरिक्तसर्वकारकाणां तत्रैव स्वस्वव्यापारद्वारा साधकत्वेनान्वयः कर्मणस्तु फल एव, क्रियाजन्य-फलाश्रयतयैव तस्योद्देश्यत्वादिति विवेकः । उक्तञ्चवाक्यपदीये “प्राधान्यात्तु क्रिया पूर्वमर्थस्य प्रविभज्यते ।साध्यप्रयुक्तान्यङ्गानि फलं तस्याः प्रयोजकमिति” । अर्थस्यफलस्य तदपेक्षयेत्यर्थः । प्राधान्यात् विशेष्यत्वात् साध्यंप्रयुक्तं यैः तानि साध्यसाधकानि अङ्गानि कारका-णीत्यर्थः । अत्र फलस्य क्रियाप्रयोजकत्वाभिधानं तदु-द्देशेनैव क्रियायां प्रवृत्तिरित्येव सिन्धाय । तथा चसर्वो लोकः स्वाभीष्टफलमभिप्रेप्सुस्तत्साधानाय यततेलभते च ततस्तत्तत्फलमुपायसंसाधनेन । एवं च क्रि-याफलं विक्लित्त्यादिकमभीप्सुः पाकाय यतमानो जनःपाकसंसाधनेन फलं लभते । ततश्च फलसाधनतयापाकादेरपीष्टत्वात् साध्यत्वम् । फलावशिष्टक्रियायाधात्व-र्थत्वमते तु विशिष्टत्वेनैवेष्टत्वात् विशिष्टस्यैव साध्यत्वमितिविशेषः । कारकान्वयस्त्वेतन्मते पूर्वोक्तदिशावसेयः एकदे-शान्वयस्वीकाराच्च न कर्म्मणोऽनन्वय इति बोध्यम् । तथा-चैवं रीत्या साध्यत्वेन क्रियां जानता जनेन तस्याःप्राधान्यबुबोधयिषयैवाख्यातान्ततय धातुः प्रयुज्यतेअन्यथा कृदन्ततयेति । एवञ्च मावकृदन्तस्थले धातुनासाध्यरूपक्रियावबोधनेऽपि तस्याः प्रत्ययार्यसिद्धरूपक्रियाविशेषणत्वेन न प्राधान्यम् “भावप्रधानमाख्या-तमित्यादि” निरुक्तवचनस्य, “प्रकृतिप्रत्ययार्थयोःप्रत्ययार्थप्राधान्यमिति” न्यायस्य च परस्परं विरोधपरी-हाराय न्यायस्य आख्यात तिरिक्तविषयत्वव्यवस्थाप-नम् । हरिणापि धातुभावकृतोः क्रियावाचित्वावि-शेषेऽपि धातुना साध्यत्वेन, कृता तु सिद्धत्वेन क्रियायाबोधनमिति व्यवस्थापितं यथा “साध्यत्वेन क्रियातत्र धातुरूपनिबन्धना । सिद्धभावस्तु यस्तस्याः स घञा-दिनिबन्धनः” इति “आख्यातशब्दे भागाभ्यां साध्यसाधनव-र्त्तिता । प्रकल्पिता यघा शास्त्रे स घञादिष्वपि क्रमः” इ-त्येताभ्याम् । भागाभ्यां पश्य मृगोधावतीत्यादौ तिङ-न्ताम्यां साध्यसाधनवर्त्तितेति मृगोधावतीत्येतस्य साधन-त्वमपरस्य साध्यत्वं क्रियाकारकभावेन तयोरन्वयात् घञ-र्थक्रियायास्तु इतरक्रियायामेव साधनत्वसिति विवेकः ।साध्यत्वञ्च लिङ्गसंख्यानन्वयित्वं तद्विपरीतं सिद्धत्वं त-थाच घञाद्युपस्थाप्यक्रियायाः लिङ्गसंख्यान्वयित्वेनापर-क्रियायां साधनत्वम् । युक्तञ्चैतत् यत् घञन्तादौ द्विवि-धक्रियायाभानं कारकाणां साध्यक्रियायामेवान्वयोपग-मात् कृदन्तस्थले कारकविभक्तिप्रयोगस्य सर्व्वजनीतयासाध्यत्वेन तदुपस्थितावेव कारकान्वयोपपत्तिः । “साध्यस्यसाधनाकाङ्क्षेति” “नियतं साधने साध्यं क्रिया नियतसा-धनेति” “साध्यत्वेन निमित्तानि क्रिया परमपेक्षते” इतिचाभियुक्तोक्तेः । अतएव स्तोकं पाक इत्यादौ द्वितीयान्त-तोपपद्यते साध्यक्रियाफलस्य विशेषणेऽपि द्वितीयानुशास-नात् । घञाद्युपस्थाप्यक्रियाविशेषणस्य तु विशिष्यलिङ्गतयाप्रथमाद्यन्तता “कृदभिहितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशत” इति-भाव्योक्तेः । कृदभिहितः कृता बोधितः । भावो भावनाधात्वर्थस्वरूपमिति यावत् द्रव्येण तुल्यं प्रकाशते द्रव्यध-र्म्मान् लिङ्गसंख्याकारकत्वानि भजते इति यावत् । अत्रद्रव्यत्वं लिङ्गसंख्यान्वयित्वमेव योग्यत्वात् न तु पृथिव्या-द्यात्मकत्वं ज्ञानपाकादौ तदभावात् । नापि “वस्तूपलक्ष-ण यत्र सर्व्वनाम प्रयुज्यते । द्रव्यमित्युच्यते सोऽर्थोभेद्यत्वेन विवक्षितः” इति पारिभाषिकसर्वनामपरामर्शयोग्यत्वादिरूपं, साध्यक्रियाया अपि तथात्वेनाविशेषापत्तेः ।किन्तु सत्वपधानानि नामानीत्येकवाक्यतया सत्वद्रव्ययोःपर्य्यायत्वस्य बहुषुस्थलेषु दशनात् सत्वभूतत्वमेव द्रव्यत्वमितिफलितार्थः “क्रिया न युज्यते” इत्यादिना लिङ्गाद्ययोग-स्यासत्वलक्षणत्वाभिधानात् तद्योगस्यैव सत्वलक्षणत्वौचि-त्यादिति तु तत्त्वम् । वैयाकरणादिमते चल इत्यादौक्रियायां शक्तिः “सङ्केतो गृह्यते जातौ गुणद्रव्यक्रियासुच” काव्यप० उक्तेः । “असम्पादयतः कञ्चिज्जातिद्रव्य-क्रियागुणैः” माघः । प्रयोगे “तस्मिन्नु पायाः सर्व्वे नःक्रूरे प्रतिप्रहतक्रियाः” कमा० “प्रतिहतक्रियाः विफल-प्रयोगाः” मल्लि० करणे (अनुष्ठाने) “वचसस्तस्य सपदिक्रिया केवलमुत्तरम्” मावः । “यथाक्रमं पुंसतनादिकाःक्रियाः” रघुः । “आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतद-र्थानाम्” “तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायः” जै० सू० ।शिक्षायाम् “क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति” रघुः“चिकित्साया “क्रियाः (मोघाः) सर्व्वा गतायुषः” सुश्रु० ।कर्म्मणि (स्पन्दे) “क्षितिर्जलं तथा तेजः पवनीमन एव च ।परापरत्वमूर्त्तत्वक्रियावेगाश्रया अमी” भाषा० । “यदा-श्रया क्रिया तमविकुर्व्वती नैवात्मानं लभते” शा० भा० ।“क्रियैव कालः इति मते सुतरां नाधिकरणता” ति० त०रघु० । संयोग विभागयोरसमवायिकारणतावच्छेद-कतया क्रियात्वजातिसिद्धिः । “क्रियां जातिं योग्यवृत्तिसमवायं च तादृशम् । गृह्णाति चक्षुःसम्बन्धादालोकोद्भूतरूपयोः” भाषा० तेन योग्यवृत्तेस्तस्याः प्रत्यक्षता” धात्वर्थेव्यापारे “तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः” क्रियासमभिहारेयङ्” “स्वरितञितः कर्त्तृभिप्राये क्रियाफले” पा० ।“क्रियया यमभिप्रैति” वार्त्ति० “क्रियायाः परिनिष्पत्ति-र्यद्व्यापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदास्मृतम्” “कर्त्तृकर्म्मव्यवहितामसाक्षाद्धारयत् क्रियाम् ।उपकुर्व्वत् क्रियासिद्धौ शास्त्रे ऽधिकरणं स्मृतम्” “क्रिया-कृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न विद्यते । दर्शनादनुमानाद्वातत् प्राप्यमिह कथ्यते” । “निर्द्दिष्टविषयं किञ्चिदुपात्त-विषयं तथा । अपेक्षितक्रियञ्चेति त्रिधाऽपादानमिष्यते”“धातूपात्तक्रिये नित्यं कारके कर्त्तृतेष्यते” इति च भर्तृ-हरिः । “क्रियासमभिहारेण विराध्यन्तं क्षमेत कः”माघः । धात्वर्थे फले । “कर्म्मवत् कर्म्मणा तुल्यक्रियः”पा० कर्म्मणा कर्म्मस्थक्रियया तुल्यक्रियः समानाधि-करणक्रियः कर्म्मस्थमात्रस्थक्रियारूपफलकैत्यर्थः । क्रिया-विशेषणम् । अत्र च यथा फलस्य विशेषणत्वेऽपि द्वि-तीया तथा क्रियाविशेषणशब्दे वक्ष्यते । क्रियान्वयिनश्चहरिणा दर्शिता यथा“संबोधनान्तं कृत्वोऽर्थः कारकं प्रथमोवतिः । धातु-सम्बन्धाधिकारविहितमसमस्तनञ् । तथा यस्य च भावेनषष्ठी चेत्युदितं द्वयम् । संम्बन्धश्चाष्टकस्यास्य क्रिय-यैवावधार्य्यताम्” । व्यवहाराङ्गक्रियायाम् उदा० क्रिया-पादशब्दे वक्ष्यते । श्राद्धे “चतुर्द्दश्यां क्रियाः कार्य्याअन्येषान्तुविगर्हिताः” म० त० मरीचिः । “मृते पितरिपुत्रेण क्रिया कार्य्या विधानतः” शु० त० मरीचिः ।“सपिण्डसन्ततिर्वापि क्रियार्हा नृप! जायते” तत्रैवविष्णुपु० । “ये सपिण्डीकृताः प्रेता न तेषां च पृथक्-क्रिया” ति० त० शाता०
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“डु कृञ् करणे”@} 2 ‘हिंसाकरणयोः श्नावौ कृणोति कृणुते कृञः।
करोति कुरुते द्वे द्वे सम्पद्येते पदे क्रमात्।।’ 3 इति देवः।
अयं घातुः भ्वादिगणेऽपि पठ्यते।
तेन करति, करते इति रूपद्वयमपि साधु--इति क्षीरस्वामी मन्यते।
अत एव, कस्याञ्चिदुणादिवृत्तौ ‘करति, कृणोति, करोतीति वा कारुः’ इति कारुशब्दव्युत्पादनं कृतं सङ्गच्छते।
पुरुषकारोऽप्यस्यानुकूलः।
अन्ये तु बहवः भ्वादिपाठं नाभ्युपगच्छन्ति।
अत एव, न्यासग्रन्थे ‘कः करत्करति--’ 4 इत्यत्र, ‘करतिरिति छान्दसत्वात् व्यत्ययेन शप्।’ इति प्रोक्तम्।
यदि भ्वादिपाठोऽभिमतः स्यात्, तदा शपो व्यत्ययकल्पनमसङ्गतं भवेत्।
अत एव, देवः श्नुप्रत्यये, उप्रत्यये च साधुत्वमभ्युपैति।
कारकः-रिका, कारकः-रिका, 5 चिकीर्षकः-र्षिका, 6 चेक्रीयकः-यिका
कर्ता-र्त्री, कारयिता-त्री, चिकीर्षिता-त्री, चेक्रीयिता-त्री
7 कुर्वन्, 8 उपकुर्वन्, 9 10 विकुर्वन्, 11 अनुकुर्वन्, 12 13 पराकुर्वन्-ती, कारयन्-न्ती, चिकीर्षन्-न्ती
14 करिष्यन्-न्ती-ती, कारयिष्यन्-न्ती-ती, चिकीर्षिष्यन्-न्ती-ती
कुर्वाणः, 15 इत्यनेन सूचनादिषु सप्तस्वर्थेषु गम्यमानेषु शानज् विधीयते।
गन्धनम् = सूचनम्।
अवक्षेपणम् = भर्त्सनम्।
सेवनम् = भजनम्।
साहसिक्यम् = बलात्कारेण प्रवर्तनम्।
प्रतियत्नः = गुणाधानम्।
प्रकथनम् = प्रकर्षेण कथनम्।
उपयोगः = धर्मार्थं विनियोगः।
‘दोषमुत्कुर्वाणः’ इत्यारभ्य, ‘शतं प्रकुर्वाणः’ इत्यन्तानि कमेणोदाहरणानि बोध्यानि।]] दोषम्) उत्कुर्वाणः, 16 उदाकुर्वाणः, 17 उपकुर्वाणः, 18 प्रकुर्वाणः, 19 20 उपस्कुर्वाणः, 21 प्रकुर्वाणः, 22 प्रकुर्वाणः, 23 इति शानच्।
प्रसहनम् = क्षमा, अभिभवश्च।]] शत्रुम्) अधिकुर्वाणः, 24 इति शानच्।]] स्वरान्) 25 विकुर्वाणः, 26 इति शानच्।]] सैन्धवः) विकुर्वाणः, कारयमाणः, चिकीर्षमाणः, चेक्रीयमाणः, 27 संचेस्क्रीयमाणः, 28 करिष्यमाणः, कारयिष्यमाणः, चिकीर्षिष्यमाणः, चेक्रीयिष्यमाणः
29 सुकृत्- 30 कर्मकृत्- 31 पापकृत्-मन्त्रकृत्-पुण्यकृत्, 32 शास्त्रकृत्-भाष्यकृत्-कृतौ-कृतः
-- -- 33 कृतम्-कृतः-कृतवान्, 34 ओजसाकृतम्-सहसाकृतम्-अम्भसाकृतम्-तमसाकृतम्, 35 अञ्जसाकृतम्, 36 उपस्कृताः 37, 38 परिष्कृता 39, 40 उपस्कृतं 41, उपस्कृतं 42, कारितम्, 43 चिकीर्षितः, चेक्रीयितः-तवान्, 44 करः, 45 क्षेमकरः, 46 किङ्करः-किङ्करा-किङ्करी-यत्करः-यत्करा-तत्करः-तत्करा- 47 तस्करः-तस्करा-बहुकरः-बहुकरा, 48 कुम्भकारः, अन्धकारः, 49 सत्यङ्कारः, 50 अगदङ्कारः, 51 अस्तुङ्कारः, 52 शङ्करः 53 -शङ्करा-शङ्करी, 54 55 यशस्करः 56 यशस्करी 57 शोककरः-दवींकरः- 58 त्रासकरी, ज्योतिष्करः- क्रीडाकरः-श्राद्धकरः, वचनकरः-कार्यकरः, 59 पारस्करः 60, 61 मस्करः 62, 63 दिवाकरः 64 -विभाकरः- 65 निशाकरः- 66 प्रभाकरः- 67 भास्करः 68 -कारकरः-कारस्करः 69, अन्तकरः-अनन्तकरः-आदिकरः-नान्दीकरः-लिपिकरः-लिबिकरः- बलिकरः-भक्तिकरः-कर्तृकरः-चित्रकरः-क्षेत्रकरः- 70 एककरः- 71 72 73 जङ्घाकरः- 74 बाहुकरः- 75 अहस्करः- 76 धनुष्करः-अरुष्करः, 77 कर्मकरः-कर्मकारः, 78 शब्दकारः-श्लोककारः-कलहकारः-गाधाकारः- 79 वैरकारः-चाटुकारः-सूत्रकारः- मन्त्रकारः पदकारः, 80 स्तम्बकरिः 81 शकृत्करिः 82, स्तम्बकारः-शकृ- त्कारः, 83 मेघङ्करः 84 -ऋतिङ्करः-भयङ्करः, अभयङ्करः, 85 शिवङ्करः, 86 क्षेमङ्करः 87 प्रिय- 88 ङ्करः-मद्रङ्करः, क्षेमकारः-प्रियकारः-मद्रकारः, 89 कडङ्करः, 90 91 मस्करी, 92 अकारी, 93 अपकारी-प्रियकारी- 94 अनपकारी-उपकारी, 95 राजकृत्वा, 96 राजकृत्वरी, 97 सहकृत्वा, सहकृत्वरी, 98 विश्वकर्मा, 99 अलङ्करिष्णुः 100 निराकरिष्णुः, 101 चक्रिः, 102 कारकः- 103 कारिका, कारः, चिकीर्षुः, चिकारयिषुः, चेक्रियः
कर्तव्यम्, कारयितव्यम्, चिकीर्षितव्यम्, चेक्रीयितव्यम्
करणीयम्, कारणीयम्, चिकीर्षणीयम्, चेक्रीयणीयम्
104 105 कृत्यम्- 106 कार्यम्, कार्यम्, चिकीर्ष्यम्, चेक्रीय्यम्
ईषत्करः- 107 दुष्करः-सुकरः, 108 ईषदाढ्यङ्करः 109 -दुराढ्यङ्करः-स्वाढ्यङ्करः
110 क्रियमाणः-संस्क्रियमाणः, कार्यमाणः, चिकीर्ष्यमाणः, चेक्रीय्यमाणः
कारः-उपकारः- 111 अपकारः- 112 प्राकारः, 113 चक्रम्, 114 कृत्रिमम्- 115 असंस्कृत्रिमम्, कारः, चिकीर्षः, चेक्रीयः
कर्तुम्- 116 व्याकर्तुम्, 117 -- 118 कारयितुम्, चिकीर्षितुम्, चेक्रीयितुम्
कृतिः, 119 क्रिया, कृत्या, 120 कारिः 121 -कारिका, कारणा, चिकीर्षा, चिकारयिषा, चेक्रीया
करणम्, 122 आढ्यङ्करणम्-सुभगङ्करणम्-स्थूलङ्करणम्-पलितङ्करणम्- नग्नङ्करणम्-अन्धङ्करणम्- 123 अन्धङ्करणी, प्रियङ्करणम्, 124 उष्णङ्करणम्-भद्रङ्करणम्, कारणम्, चिकीर्षणम्, चेक्रीयणम्
125 स्वाढ्यङ्करणम्, कृत्वा, 126 तिरस्कृत्वा-तिरःकृत्वा, 127 उपाजेकृत्वा-अन्वाजेकृत्वा, 128 साक्षात्कृत्वा, 129 उरसिकृत्वा, मनसिकृत्वा, 130 मध्येकृत्वा-पदेकृत्वा-निवचने- 131 कृत्वा 132 नीचैःकृत्वा-उच्चैःकृत्वा, 133 तिर्यक्कृत्वा, 134 मुखतःकृत्वा, 135 नाना- कृत्वा-विनाकृत्वा-द्विधाकृत्वा-द्वैधंकृत्वा-द्वेधाकृत्वा, कारयित्वा, चिकीर्षित्वा, चेक्रीयित्वा
अुपकृत्य, नीचैःकृत्य-उच्चैःकृत्य, तिर्यक्कृत्य, 136 गलतःकृत्य, नानाकृत्य-विनाकृत्य-द्विधाकृत्य-द्वैधंकृत्य-द्वेधाकृत्य, 137 कारिकाकृत्य, 138 ऊरी- कृत्य-उररीकृत्य-शुक्लीकृत्य-वषट्कृत्य-पटपटाकृत्य, 139 खाट्कृत्य, 140 सत्कृत्य- असत्कृत्य, 141 अलङ्कृत्य, 142 पुरस्कृत्य, नमस्कृत्य 143 हस्तेकृत्य 144 -पाणौकृत्य, 145 146 प्राध्वंकृत्य, 147 जीविंकाकृत्य-उपनिषत्कृत्य, तिरस्कृत्य-तिरःकृत्य, उपाजे- कृत्य-अन्वाजेकृत्य, 148 साक्षात्कृत्य, उरसिकृत्य-मनसिकृत्य, मध्येकृत्य-पदेकृत्य-विकार्य, प्रचिकीर्ष्य, प्रचेक्रीय्य
निवचनेकृत्य, 149 लवणङ्कृत्य, 150 151 भीतङ्कारं- 152 चोरङ्कारं 153, 154 स्वादुङ्कारं 155 156, सम्पन्नङ्कारम्-लवणङ्कारम्, 157 अन्यथाकारं-एवङ्कारं- 158 कथङ्कारं-इत्थङ्कारं 159, 160 यथाकारं 161 162 तथाकारं 163, 164 अकृतकारं 165, नीचैःकारं- 166 उच्चैःकारं, तिर्यक्कारम्, करतः- 167 कारम्, मुखतःकारम्, नानाकारं-विनाकारं-द्विधाकारं-द्वैधंकारं-द्वेधाकारम्
कारम् २, कृत्वा २, कारम् २, कारयित्वा २, चिकीर्षम् २, चिकीर्षित्वा २, चेक्रीयम् २
चेक्रीयित्वा २
168 उण् प्रत्यये रूपम्।]] कारुः, 169 कतुः प्रत्ययः।]] क्रतुः, 170 इति एणुः प्रत्ययः।
करेणुः = इभी।
‘के = मस्तके रेणुर्यस्य करेणुः’ इति व्युत्पत्त्याऽपि साधयन्ति।]] करेणुः, 171 इति मनिनि रूपम्।
क्रियते यत् फलार्थिभिस्तत् कर्म।]] कर्म।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२४६)
02
=>
 (८-तनादिः-१४७२-सक। अनि। उभ।)
03
=>
 (श्लो। ३१)
04
=>
 (८-३-५०)
05
=>
 [[१। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घे, ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे, ‘ऋत इद् धातोः’ (७-१-१००) इति इत्त्वे रपरत्वे, ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्वादिकम्।]]
06
=>
 [[२। ‘रिङ् शयग्लिङ्क्षु’ (७-४-२८) इति रिङादेशे, द्वित्वे, ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इत्यभ्यासस्य गुणे, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः।]]
07
=>
 [[३। ‘तनादिकृञ्भ्य उः’ (३-१-७९) इत्युप्रत्यये, गुणे, ‘अत उत् सार्वधातुके’ (६-४-११०) इत्युत्वे, उप्रत्ययस्य यणादेशः।]]
08
=>
 [[आ। ‘उपकुर्वन्तमत्यर्थं प्रकुर्वाणोऽनुजीविवत्।।’ भ। का। ८-१८।]]
09
=>
 (चित्तं)
10
=>
 [[४। ‘वेः शब्दकर्मणः’ (१-३-३४) इत्यत्र ‘शब्दकर्मणः’ इत्युक्तत्वादत्र न शानच्।]]
100
=>
 [[ड्। ‘निराकरिष्णवो भानुं दिवं वर्तिष्णवोऽभितः। अलङ्करिष्णवो भान्तस्तडित्वन्तश्चरिष्णवः।।’ भ। का। ७। ३।]]
101
=>
 [[९। ‘भाषायां धाञ्कृ--’ (वा। ३-२-१७१) इत्यनेन किः, किन् वा प्रत्ययः। तस्य लिडूवद्भावातिदेशाद्द्विर्वचनम्। कर्तर्येष प्रत्ययः। चक्रिः = कर्ता।]]
102
=>
 [[१०। ‘तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्’ (३-३-१०) इति भविष्यति कर्तरि ण्वुल्।]]
103
=>
 [[E। ‘कारका मित्रकार्याणि सीतालाभाय सोऽब्रवीत्।।’ भ। का। ७। २९।]]
104
=>
 [पृष्ठम्०२४०+ २६]
105
=>
 [[१। ‘विभाषा कृवृषोः’ (३-१-१२०) इति क्यप् वा भवति। पक्षे, ‘ऋहलोः--’ (३-१-१२४) इति ण्यत्। क्यपि तुक्।]]
106
=>
 [[आ। ‘धर्मकृत्यरतां नित्यम् अवृष्यफलभोजनाम्।’ भ। का। ६-६२।]]
107
=>
 [[B। ‘अरण्ययाने सुकरे पिता मां प्रायुङ्क्त राज्ये बत दुष्करे त्वाम्।’ भ। का। ३। ५१।]]
108
=>
 [[२। ‘कर्तृकर्मणोश्च भूकृञोः’ (३-३-१२५) इति खल्। ‘कर्तृकर्मणोश्च्व्यर्थयोरिति वक्तव्यम्’ (वा। ३-३-१२७) इति वार्तिकात् च्व्यर्थे। ‘ईषन्मालङ्करं पुष्पं सुपिण्डङ्कर ओदनः। दुस्सेनानिङ्करो भीरुः, खित्त्वाद्ध्रस्वमुमागमौ।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे।]]
109
=>
 [[C। ‘ईषदाढ्यङ्करोऽप्येष न परत्राशुभक्रियः।’ भ। का। ७-८४।]]
11
=>
 [[५। ‘अनुपराभ्यां कृञः’ (१-३-७९) इति शतृप्रत्ययः।]]
110
=>
 [[३। यकि, ‘रिङ् शयग्लिङ्क्षु’ (७-४-२८) इति रिङादेशः। ‘रीङि प्रकृते रिङादेश- विधानसामर्थ्यात् ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घो न।’ इति सिद्धान्तकौमुदी।]]
111
=>
 [[ड्। ‘अपकारे कृतेऽप्यज्ञो विजिगीषुर्न वा भवान्।।’ भ। का। ५-९।]]
112
=>
 [[४। ‘उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्’ (६-३-१२२) इति उपसर्गस्य दीर्घः। प्रकियते इति प्राकारः = सालः। कर्मणि घञ्।]]
113
=>
 [[५। ‘घञ्र्थे कविधानम्--’ (वा। ३-३-१९) इति वार्तिकात् घञर्थे कः प्रत्ययः। ‘द्वित्वप्रकरणे के कृञादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ६-१-१२) इति द्वित्वम्। यण्।]]
114
=>
 [[६। ‘ड्वितः क्त्रिः’ (३-३-८८) इति भावे क्त्रिः। ‘क्त्रेर्मम्नित्यम्’ (४-४-२०) इति सूत्रेण, ‘निर्वृत्ते--’ (४-४-१९) इत्यस्मिन्नर्थे मप्प्रत्ययः। ‘नित्यम्’ इत्युक्तेः मप्प्रत्ययान्त एव प्रयोज्यः।]]
115
=>
 [[E। ‘असंस्कृत्रिमसंख्यानौ अनुप्त्रिमफलाशिनौ।’ भ। का। ४-३७।]]
116
=>
 [[F। ‘प्रन्थानधीत्य व्याकर्तुमिति दुर्मेधसोऽप्यलम्।।’ शिशुपालवधे २-२६।]]
117
=>
 [पृष्ठम्०२४१+ २९]
118
=>
 [[आ। ‘ऐहिष्ट तं कारयितुं कृतात्मा क्रतुं नृपः पुत्रफलं मुनीन्द्रम्।’ भ। का। १-११।]]
119
=>
 [[१। ‘कृञः श च’ (३-३-१००) इति स्त्रियां भावादौ शप्रत्यये, रिङादेशे च क्रिया इति सिद्ध्यति। सूत्रे चकारात् क्यपि तुकि, कृत्या इत्यपि भवति।]]
12
=>
 [पृष्ठम्०२३५+ २९]
120
=>
 [[२। ‘विभाषाऽऽख्यानपरिप्रश्नयोरिञ् च’ (३-३-११०) इति इञ् प्रत्यये कारिः इति भवति। चकारात् ण्वुलि कारिका इति रूपमपि भवति।]]
121
=>
 [[B। ‘यां कारिं राजपुत्रोऽयमनुतिष्ठति तां क्रियाम्।’ भ। का। ७-७५।]]
122
=>
 [[३। ‘आढ्यसुभगस्थूलपलितनग्नान्धप्रियेषु च्व्यर्थेष्वच्वौ कृञः करणे ख्युन्’ (३-२-५६) इति ख्युन् प्रत्ययः। खित्त्वान्मुम्। एवं प्रियङ्करणमिति पर्यन्तम्।]]
123
=>
 [[C। ‘पुराऽयमैति श्रुतसम्भवस्ते क्रुधं धियोऽन्धङ्करणीं दधानः।।’ वा। वि। ३-३०।]]
124
=>
 [[४। ‘उष्णभद्रयोः करणे’ (वा। ६-३-७०) इति ल्युडन्ते पदे परतः, मुम्।]]
125
=>
 [[५। ‘भयाढ्यादिषु तदन्तग्रहणम्’ (भाष्यम् १-१-७२) इति वचनात् तदन्तविधिः।]]
126
=>
 [[६। ‘विभाषा कृञि’ (१-४-७२) इति गतिसंज्ञाविकल्पः। यदा गतिसंज्ञा, तदानीं ‘तिरसोऽन्यतरस्याम्’ (८-३-४२) इति विसर्जनीयस्य सत्वविकल्पः। यदा गतिसंज्ञा न, तदानीं विसर्जनीयः, समासोऽपि न। एवं ल्यप्यपि।]]
127
=>
 [[७। ‘उपाजेऽन्बाजे’ (१-४-७३) इति गतिसंज्ञायां समासविकल्पः। यदा समासः, तदानीं ल्यवपि।]]
128
=>
 [[८। ‘साक्षात्प्रभृतीनि च’ (१-४-७४) इति गतिसंज्ञा। ‘साक्षात्प्रभृतिषु च्व्यर्थवचनम्’ (वा। १-४-७४) इति वचनात् च्व्यर्थे एव गतिसंज्ञा। समासे तु ल्यप्।]]
129
=>
 [[९। ‘अनत्याधान उरसिमनसी’ (१-४-७५) इति गतिसंज्ञायां समासविकल्पः। एवं ल्यप्यपि। अत्याधानम् = उपश्लेषणम्। तदभावोऽनत्याधानम्।]]
13
=>
 [[आ। ‘ता हनूमान् पराकुर्वन् अगमत् पुष्पकं प्रति। विमानं मन्दरस्याद्रेरनुकुर्वदिव श्रियम्।।’ भ। का। ८-५०।]]
130
=>
 [[१०। ‘मध्ये पदे निवचने च’ (१-४-७६) इति गतिसंज्ञायां समासविकल्पः। अत्रापि चकारात् ‘अनत्याधाने’ (१-४-७६) इति गतिसंज्ञायां समासविकल्पः। अत्रापि चकारात् ‘अनत्याधाने’ इत्यनुवर्तते। निवचनम् = वचनाभावः। निवचने- कृत्वा = वाचं नियम्येत्यर्थः।]]
131
=>
 [पृष्ठम्०२४२+ ३३]
132
=>
 [[१। ‘अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ’ (३-४-५९) इति क्त्वाणमुलौ। ‘तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम्’ (२-२-२१) इति समासविकल्पः। ततश्च ल्यबपि। अयथाभिप्रेताख्यानं नाम = अप्रियस्योच्चैः, प्रियस्य च नीचैः कथनम्।]]
133
=>
 [[२। ‘तिर्यच्यपवर्गे’ (३-४-६०) इति कृञः क्त्वाणमुलौ। अपवर्गः = समाप्तिः। ल्यबप्येवम्।]]
134
=>
 [[३। ‘स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः’ (३-४-६१) इति कृञः क्त्वाणमुलौ, ल्यबपि। सूत्रे यथासंख्यं नेष्यते।]]
135
=>
 [[४। ‘नाधार्थप्रत्यये च्व्यर्थे’ (३-४-६२) इति कृञः क्त्वाणमुलौ, ल्यबपि। धार्थत्वेन ‘द्विञ्योश्च-’ (५-३-४५) इति धमुञः, ‘एधाच्च’ (५-३-४६) इति एधाचश्च ग्रहणम्।]]
136
=>
 [[आ। ‘सा माला करतःकारं मुखतोभावमागता। तां पत्युर्गलतःकृत्य पार्श्वतोभूय च स्थिता।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे।]]
137
=>
 [[५। ‘कारिकाशब्दस्योपसंख्यानम्--’ (वा। १-४-६०) इति गतिसंज्ञायां समासे ल्पप्।]]
138
=>
 [[६। ‘ऊर्व्यादिच्विडाचश्च’ (१-४-६१) इति, ऊरी उररी इत्यादीनां गतिसंज्ञायां, ‘कुगतिप्रादयः’ (२-२-१८) इति समासे, ल्यप्। तुक्। ऊरी उररी शब्दौ, अङ्गीकरणे, विस्तारे च वर्तेते। शुक्लीकृत्येत्येतत् च्विप्रत्ययान्तस्य, पटपटा- कृत्येत्येतत् डाजन्तस्य चोदाहरणम्। ‘डाचि बहुलं द्वे भवतः--’ (वा। ८-१-१२) इति डाजन्ते द्वित्वम्।]]
139
=>
 [[७। ‘अनुकरणं चानितिपरम्’ (१-४-६२) इति गतिसंज्ञायां समासे ल्यपि रूपम्।]]
14
=>
 [[१। ‘ऋद्धनोः स्ये’ (७-२-७०) इतीडागमः स्यप्रत्ययस्य।]]
140
=>
 [[८। ‘आदरानादरयोः सदसती’ (१-४-६३) इति गतिसंज्ञायां समासे ल्यपि रूपम्। प्रीत्यतिशयः = आदरः। परिभवः, औदासीन्यं वा अनादरः।]]
141
=>
 [[९। अनेकार्थकस्यालंशब्दस्य ‘भूषणेऽलम्’ (१-४-६४) इति भूषणेऽर्थे गतिसंज्ञायां समासे ल्यप्।]]
142
=>
 [[१०। ‘पुरोऽव्ययम्’ (१-४-६७) इति गतिसंज्ञायां, ‘नमस्पुरसोर्गत्योः’ (८-३-४०) इति विसर्जनीयस्य सत्वे च रूपम्।]]
143
=>
 [[११। ‘नित्यं हस्ते पाणावुपयमने’ (१-४-७७) इति नित्यं गतिसंज्ञायां समासे ल्यप्। उपयमनम् = दारकर्म।]]
144
=>
 [[B। ‘श्रियमाशासते लोलां तां हस्तेकृत्य मा श्वसीः।।’ भ। का। ५-१६।]]
145
=>
 [पृष्ठम्०२४३+ २९]
146
=>
 [[१। ‘प्राध्वं बन्धने’ (१-४-७८) इति नित्यं गतिसंज्ञायां समासे ल्यप्। प्राध्वंकृत्य = बन्धनेनाकूलं कृत्वेत्यर्थः।]]
147
=>
 [[२। ‘जीविकोपनिषदावौपम्ये’ (१-४-७९) इति नित्यगतिसंज्ञायां समासे ल्यप्।]]
148
=>
 [[आ। ‘साक्षात्कृत्याभिमन्येऽहं त्वां हरन्तीं श्रियं श्रियः।।’ भ। का। ५-७१।]]
149
=>
 [[३। साक्षात्प्रभृतिषु (१-४-७४) लवणशब्दस्य गतिसंज्ञासन्नियोगेन मान्तत्वं निपात्यते, तेन लवणंकृत्येति भवति।]]
15
=>
 ([[२। ‘गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृञः’ (१-३-३२)
150
=>
 [[४। ‘कर्मण्याकोशे कृञः खमुञ्’ (३-४-२५) इति खमुञ् खित्त्वात् पूर्वपदस्य मुम्।]]
151
=>
 [[B। ‘तं भीतङ्कारमाक्रुश्य रावणः प्रत्यभाषत।’ भ। का। ५-३९।]]
152
=>
 [[C। ‘भुजविटपमदेन व्यर्थमन्धम्भविष्णुः धिगपसरसि चोरङ्कारमाक्रुश्यमानः। त्वदुरसि विदधातु स्वामपस्कारकेलिं कुटिलकरजकोटिकूरकर्मा जटायुः।।’ अनर्घराघवे ५। ११।]]
153
=>
 (आक्रोशति)
154
=>
 [[५। ‘स्वादुमि णमुल्’ (३-४-२६) इति णमुल्। ‘स्वादुमि’ इति स्वादुपर्या- याणामपि प्रहणम्
\n\n तेन लवणङ्कारं, सम्पन्नङ्कारम् इत्यपि सिध्यति। उपपदस्य मान्तत्वं निपातनात्।]]
155
=>
 [[ड्। ‘स्वादुङ्कारं कालखण्डोपदंशं क्रोष्टा डिम्भं व्यष्वणत् व्यस्वनच्च।।’ शिशुपालवधे-१८-७७।]]
156
=>
 (भुङ्क्ते)
157
=>
 [[६। ‘अन्यथैवंकथमित्थंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत्’ (३-४-२७) इति णमुल्। अन्यथा भुङ्क्ते इत्यर्थः।]]
158
=>
 [[E। ‘अकृत्वा हेलया पादम् उच्चैर्मूर्धसु विद्विषाम्। कथङ्कारमनालम्बा कीर्तिर्द्यामधिरोहति।।’ शिशुपालवधे २-५२।]]
159
=>
 (भुङ्क्ते)
16
=>
 (श्येनो वर्तिकाम्)
160
=>
 [[७। ‘यथातथयोरसूयाप्रतिवचने’ (३-४-२८) इति णमुल्।]]
161
=>
 [[F। ‘किं त्वमेवं ब्रवीषीति पृष्टेऽन्यो वक्त्यमर्षतः। यथाकारमहं जाने तथाकारं वदाम्यहम्।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे।]]
162
=>
 (अहं भोक्ष्ये)
163
=>
 (भोक्ष्ये, किं तवानेन?)
164
=>
 [[८। ‘समूलाकृतजीवेषु हन्कृञ्ग्रहः’ (३-४-३६) इति णमुल्। ‘कषादिषु यथावि- ध्यनुप्रयोगः’ (३-४-४६) इत्यनुप्रयोगः।]]
165
=>
 (करोति)
166
=>
 [[ङ्। ‘समूलकाषं चकष् रुदन्तो रामान्तिकं बृंहितमन्युवेगाः। आवेदयन्तः क्षितिपालमुच्चैःकारं मृतं रामवियोगशोकात्।।’ भ। का। ३-४९।]]
167
=>
 [पृष्ठम्०२४४+ २७]
168
=>
 [[१। करोतीति कारुः = शिल्पी। औणादिके [द। उ। १-८६]
169
=>
 [[२। क्रियतेऽसौ धर्मार्थिभिरिति क्रतुः = यज्ञः। औणादिकः [द। उ। १-१३०]
17
=>
 (हरिम्)
170
=>
 [[३। ‘कृहृभ्यामेणुः’ [द। उ। १-१३३]
171
=>
 [[४। ‘मनिन्’ [द। उ। ६-७३]
18
=>
 (परदारान्)
19
=>
 (एधो दकस्य)
20
=>
 [[३। ‘उपात् प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेषु च’ (६-१-१३९) इति सुट्। ‘कृञः प्रति- यन्ते’ (२-३-५३) इत्यनेन ‘एधोदकस्य’ इत्यत्र षष्ठी।]]
21
=>
 (गाधाः)
22
=>
 (शतं)
23
=>
 ([[४। ‘अधेः प्रसहने’ (१-३-३३)
24
=>
 ([[५। ‘वेः शब्दकर्मणः’ (१-३-३४)
25
=>
 [[B। ‘योऽपचके बनात् सीताम् अधिचके न यं हरिः। विकुर्वाणः स्वरानद्य बलं तस्य निहन्म्यहम्।।’ भ। का। ८-२०।]]
26
=>
 ([[६। ‘अकर्मकाच्च’ (१-३-३५)
27
=>
 [[७। ‘संपरिभ्यां करोतौ भूषणे’ (६-१-१३७) इति सुट्। ‘सुट् कात् पूर्वः’ (६-१-१३५) इति कात् पूर्वः सुट्।]]
28
=>
 [[C। ‘करिष्यमाणं विज्ञेयं कार्यं किं नु कृतं परैः।’ भ। का। ५-९।]]
29
=>
 [[ड्। ‘सुकृतं प्रियकारी त्वं कं रहस्युपतिष्ठसे। पुण्यकृच्चाटुकारस्ते किङ्करः सुरतेषु कः।।’ भ। का। ५। ६८।]]
30
=>
 [[८। ‘सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृञः’ (३-२-८९) इति स्वादिषु भूते कर्तरि क्विप्। तुक्।]]
31
=>
 [[E। ‘पापकृत् सुकृतां मध्ये राज्ञः पुण्यकृतः सुतः। मामपापं दुराचार! किं निहत्याभिधास्यसि।।’ भ। का। ६-१२७।]]
32
=>
 [[९। ‘सुकर्म--’ (३-२-८९) इति सूत्रे उपपदनियमाभावात्, ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विपि ‘शास्त्रकृत्’ इत्यादेस्सिद्धिः।]]
33
=>
 [पृष्ठम्०२३६+ २९]
34
=>
 [[१। ‘ओजस्सहोऽम्भस्तमसः तृतीयायाः’ (६-३-३) इति तृतीयायाः अलुक् भवति।]]
35
=>
 [[२। ‘अञ्जस उपसंख्यानम्’ (वा। ६-३-३) इति तृतीयाया अलुक्।]]
36
=>
 [[३। ‘समवाये च’ (६-१-१३८) इति सुट्। उपस्कृताः = सङ्घीभूताः इत्यर्थः।]]
37
=>
 (ब्राह्मणाः)
38
=>
 [[४। सुटः, ‘परिनिविभ्यः सेवसितसयसिवुसहसुट्स्तुस्वञ्जाम्’ (८-३-७०) इति षत्वम्।]]
39
=>
 (कन्या)
40
=>
 [[५। विकृतं भुङ्क्ते, वाक्याध्याहारेण ब्रवीति, इति क्रमेणार्थः। ‘उपात् प्रतियत्न- वैकृतवाक्याध्याहारेषु च’ (६-१-१३९) इति सुट्।]]
41
=>
 (भुङ्क्ते)
42
=>
 (ब्रूते)
43
=>
 [[आ। ‘चिकीर्षिते पूर्वतरं स तस्मिन् क्षेमङ्करेऽर्थे मुहुरीर्यमाणः।’ भ। का। १२-६।]]
44
=>
 [[६। ‘शिवशमरिष्टस्य करे’ (४-४-१४३), ‘कर्मणि घटोऽठच्’ (५-२-३५) इति निर्देशाभ्यां, पचादेः (३-१-१३४) आकृतिगणत्वं बोध्यते। तेन सर्वेभ्यो धातुभ्योऽच् प्रत्ययो भवति।]]
45
=>
 [[७। पचाद्यचि (३-१-१३४) गङ्गाधरभूधरादिवत् षष्ठीसमासे साधुः। अत एव, ‘अल्पारम्भः क्षेमकरः’ इति प्रयोग उपपद्यते।]]
46
=>
 [[८। ‘किंयत्तद्बहुषु कृञोऽज्विधानम्’ (वा। ३-२-२१) इति अच्। ‘दिवा- विभा--’ (३-२-२१) इति प्राप्तस्य टप्रत्ययस्यापवादः। तेन स्त्रियां टाप्। किङ्करी इति प्रयोगस्तु पुंयोगे बोध्यः।]]
47
=>
 [[९। ‘तद्बृहतोः करपत्योः चोरदेवतयोः सुट् तलोपश्च’ (गणसूत्रम् ६-१-१५७) इत्यनेन सुट् तलोपश्च चोरे वाच्ये। अन्यत्र तत्कर इत्येव। बहुप्रवृत्तिकृत् बहुकरः। बहुशब्दः वैपुल्यवाची, न तु संख्यावाची, अत्रैव सूत्रे (३-२-२१) संख्याग्रहणात्।]]
48
=>
 [[१०। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्।]]
49
=>
 [[११। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणि, ‘कारे सत्यागदस्य’ (६-३-७०) इति पूर्वपदस्य मुम्। अगदङ्कारः = चिकित्सकः।]]
50
=>
 [[B। ‘अगदङ्कारमादध्वं प्रज्ञामृतनुतमम्।।’ यादवाभ्युदये--२२-२२।]]
51
=>
 [[१२। कर्मण्यणि ‘अस्तोश्च’ (वा। ६-३-७०) इति मुम्।]]
52
=>
 [[१३। ‘शमि धातोः संज्ञायाम्’ (३-२-१४) इति अच्। स्त्रियां टाप्। ‘शङ्करा’ नाम परिव्राजिका। पुंयोगे ङीषि ‘शङ्करी’ इत्यपि साधु।]]
53
=>
 [[C। ‘बलिनाबमुमद्रीन्द्रं युवां स्तम्बेरमाविव। आचक्षाथामिथः कस्मात् शङ्करेणापि दुर्गमम्।।’ भ। का। ६-९२।]]
54
=>
 [पृष्ठम्०२३७+ ३१]
55
=>
 [[१। ‘कृञो हेतुताच्छोल्यानुलोम्येषु’ (३-२-२०) इति टप्रत्ययः। टित्त्वात् स्त्रियां ङीप्। ‘अतः कृकमि--’ (८-३-४६) इति विसर्गस्य सत्वम्। ‘हेतौ यशस्करी विद्या- शीले क्रीडाकरो हरिः। आनुलोम्ये कार्यकरः सचिवो भूपतेरिति।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे। आनुलोम्यम् = आराध्यचित्तानुवर्तनम्।]]
56
=>
 [[आ। ‘अस्यन् उरुस्करान् बाणान् ज्योतिष्करसमद्युतिः। यशस्करो यशस्कामं कर्पि बाणैरताडयत्।।’ भ। का। ९। ६५।]]
57
=>
 (विद्या)
58
=>
 [[B। ‘स्थितां क्षितौ शान्तशिखाप्रतानां तारामिव त्रासकरीं जनस्य।।’ भ-का-१२। ३।]]
59
=>
 [[२। ‘पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम्’ (६-१-१५७) इति सुट्। पारस्करः = देश- विशेषः।]]
60
=>
 (देशः)
61
=>
 [[३। मकरशब्दोऽव्युत्पन्नं प्रातिपदिकम्। वेणौ वाच्ये ‘मस्करमस्करिणौ वेणु- परिव्राजकयोः’ (६-१-१५४) इति सुट् निपात्यते। केचित्तु--माङ्युपपदे करोतेः करणेऽच प्रत्ययं निपातयन्ति। माङो ह्रस्वत्वं सुट् च
\n\n मा क्रियते--येन प्रतिषिध्यते स मस्करो वेणुः। --इति काशिका।]]
62
=>
 (वेणुः)
63
=>
 [[४। ‘दिवाविभानिशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिबहुनान्दीकिंलिपिलिबिबलिभक्तिकर्तृचित्र- क्षेत्रसंख्याजङ्घाबाह्वहर्यत्तद्धनुररुःषु’ (३-२-२१) इति टः प्रत्ययः। ‘दिवाकरः’ इत्यारभ्य, ‘अरुष्कर’ इति यावदेवं ज्ञेयम्। दिवा = दिवसे प्राणिनः चेष्टायुक्तान् करोतीति दिवाकरः।]]
64
=>
 [[C। ‘अहमन्तकरो नूनं ध्वान्तस्येव दिवाकरः। तव राक्षस। रामस्य नेयः कर्मकरोपमः।।’ भ। का। ५। ९९।]]
65
=>
 [[ड्। ‘भुजगेशि निशाकराभिरामे द्विषतां शोककरे तदाऽवतीर्णे।।’ वा। वि। २। ६७।]]
66
=>
 [[E। ‘कृशानुरपधूमत्वात् प्रसन्नत्वात् प्रभाकरः। रक्षोविप्रकृतावास्तामपविद्धशुचाविव।।’ रघुवंशे-१०-७४।]]
67
=>
 [[५। ‘कस्कादिषु च’ (८-३-४८) इति सूत्रे गणपाठात् सत्वम्।]]
68
=>
 [[F। ‘सलिलार्दवराहदेहनीलो विदधद्भास्करमर्थशून्यसंज्ञम्। प्रचलायतलोचनारविन्दं विदधे तद्बलमन्धमन्धकारः।।’ शिशुपालधघे २०-३३।]]
69
=>
 (वृक्षः)
70
=>
 [[६। ‘दिवाविभा--’ (३-२-२१) इति सूत्रे संख्याशब्देन संख्यावाचिनाम् एकद्वित्रा- दीनां ग्रहणम्।]]
71
=>
 [द्विकरः-त्रिकरः-]
72
=>
 [पृष्ठम्०२३८+ २९]
73
=>
 [[१। ‘जङ्घाकरः’ इत्यत्र जङ्घाशब्देन लक्षणया तत्साध्यवेगो लक्ष्यते।]]
74
=>
 [[२। ‘बाहुकरः’ इत्यत्र बाहुशब्देन बाहुसाध्या गतिः, प्रवृत्तिर्वा बोध्यते।]]
75
=>
 [[३। ‘कस्कादिषु च’ (८-३-४८) इति सूत्रे गणपाठात् सत्वम्। तेन जिह्वामूलीयो न भवति।]]
76
=>
 [[४। ‘धनुष्करः अरुष्करः’ इत्यत्र ‘नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य’ (८-३-४५) इति षत्वम्।]]
77
=>
 [[५। ‘कर्मणि मृतौ’ (३-२-२२) इति टः। मृतिं यः सेवते स कर्मकरः
\n\n अन्यत्र कर्मकारः।]]
78
=>
 [[६। ‘न शब्दश्लोककलहगाधावैरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु’ (३-२-२३) इति हेत्वादिषु प्राप्तस्य टप्रत्ययस्य निषेधात् औत्सर्गिकः अण्। एवं ‘पदकार’ इति पर्यन्तं ज्ञेयम्।]]
79
=>
 [[आ। ‘यो वैरकारः स्वयमेव गोष्वभूत् तृणेढि नो स स्म शकृत्करीनपि। नासीदकालेऽप्यफलेग्रहिर्द्रुमस्तदर्तवः कर्मकरा इवाभवन्।।’ वा। वि। २-६८।]]
80
=>
 [[७। ‘स्तम्बशकृतोरिन्’ (३-२-२४) इति इन् प्रत्ययः। ‘व्रीहिवत्सयोरिति वक्तव्यम्’ (वा। ३-२-२४) इति वार्तिकात् स्तम्बकरिः व्रीहिः--शकृत्करिः वत्सः। अन्यत्र स्तम्बकारः शकृत्कारः इति।]]
81
=>
 (व्रीहिः)
82
=>
 (वत्सः)
83
=>
 [[८। ‘मेघर्तिभयेषु कृञः’ (३-२-४३) इति खच्। खित्त्वात् ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति पूर्वपदस्य मुम्। ‘भयाढ्यादिषु तदन्तविधिः’ (भाष्यम्-- (१-१-७२) इति भाष्यात् ‘अभयङ्करः’ इत्यपि साधुः।]]
84
=>
 [[B। ‘मेघङ्करमिवायान्तमृतुं रामं क्लमान्वितः। दृष्ट्वा मेने न सुग्रीवो वालिभानुं भयङ्करम्।।’ भ। का। ६। १०४।]]
85
=>
 [[९। ‘शिव एको घ्येयः शिवङ्करः’ --इत्याथर्वणोपनिषदि श्रूयते। छान्दसत्वात् बहुलग्रहणेन खचि रूपनिष्पत्तिरिति पदमञ्जरी। ‘क्षेमङ्करोऽरिष्टतातिः शिव- तातिः शिवङ्करः।’ इत्यभिधानरत्नमाला (२-१८५)।]]
86
=>
 [[१०। ‘क्षेमप्रियमद्रेऽण् च’ (३-२-४४) इति खजणौ।]]
87
=>
 [[C। ‘महाकुलीन ऐक्ष्वाके वंशे दाशरथिर्मम। षितुः प्रियङ्करो भर्ता क्षेमकारस्तपस्विनाम्।। निहन्ता वैरकाराणां सतां बहुकरः सदा। पारश्वधिकरामस्य शक्तेरन्तकरो रणे।।’ भ। का। ५-७७-७८।]]
88
=>
 [पृष्ठम्०२३९+ २८]
89
=>
 [[१। ‘कडङ्करदक्षिणाच्छ च’ (५-१-६९) इति सूत्रे निपातनात् मुम्।]]
90
=>
 [[आ। ‘कटङ्करीयरोधो हि कलमोत्सेधकारणम्।।’ यादवाभ्युदये-२२-९।]]
91
=>
 [[२। माङि उपपदे करोतेस्ताच्छील्ये इनिर्निपात्यते। माङो ह्रस्वत्वं सुट् च। माकरणशीलो मस्करी। कर्मापवादित्वात् परिव्राजक उच्यते। स त्वेवमाह-- ‘मा कुरुत कर्माणि, शान्तिर्वः श्रेयसी’ इति ‘मस्करमस्करिणौ वेणु- परिव्राजकयोः’ (६-१-१५४) इत्यत्र काशिका।]]
92
=>
 [[३। ग्रह्यादि (३-१-१३४) गणे पाठात् अताच्छीलिको णिनिः नञ्युपपदे।]]
93
=>
 [[४। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इति ताच्छीलिको णिनिः। एव- मुपकारी इति पर्यन्तम्।]]
94
=>
 [[B। ‘पीडयन्ति जनं धाराः पतन्त्योऽनपकारिणम्।।’ भ। का। ७। ९।]]
95
=>
 [[५। ‘राजनि युधिकृञः’ (३-२-९५) इति भूते क्वनिप्। राजानं कृतवान् राजकृत्वा। तुक्। ‘प्रागसत्कल्पं, स्वशक्त्या नृपं कृतवान् इत्यर्थः’ इति प्रक्रियासर्वस्वे।]]
96
=>
 [[C। ‘बुद्धिपूर्वं ध्रुवन् न त्वा राजकृत्वा पिता खलम्।’ भ। का। ६। १३०।]]
97
=>
 [[६। ‘सहेच’ (३-२-९६) इति क्वनिपि तुक्। सहकृत्वा = सहकारी। स्त्रियां ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीपि रेफादेशे च सहकृत्वरी इति रूपम्। ]]
98
=>
 [[७। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति मनिन्प्रत्यये, ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इति इण्णिषेधे च रूपम्। विश्वं कर्म अस्मात्, अस्य वा इति विश्वकर्मा = देवशिल्पिः।]]
99
=>
 [[८। ‘अलङ्कृञ्निराकृञ्--’ (३-२-१३६) इत्यादिना ताच्छीलिक इष्णुच् प्रत्ययः।]]
Capeller
German
क्रिया
f.
 That, Handlung, Ausführung,
Anfertigung, Bereitung (—°)
Thätigkeit,
Verbum (g.)
Mühe, Arbeit, Werk
Ceremonie, Opfer
Beweisführung (j.).
Burnouf
French
क्रिया क्रिया
f.
 (कृ
sfx. य) action à faire,
devoir, office, tâche
acte, action, en gén.
Entreprise
affaire
moyen, expédient
instrument de l'action.
Traitement
médical ou chirurgical.
Etude.
Affaire judiciaire.
Rite
surtout rite purificatoire, ablution du corps après la mort.
क्रियाकार
m.
 novice, étudiant
क्रियाद्वेषिन्
m.
 (द्विष्) témoin à charge.
क्रियापाद
m.
 le 4ᵉ acte d'un procès, c-à-d. la preuve
ou réplique du plaignant.
क्रियावत् a. (sfx. वत्) occupé ou propre à remplir une
fonction, à faire une œuvre, à mener une entreprise.
क्रियावाचक a. (वच्) qui énonce l'action, tg.:
क्रियावाचकम् आख्यातम् le verbe [est le mot qui] exprime
l'action.
क्रियावादिन्
m.
 (वद्) un plaignant
un dénonciateur.
Stchoupak
French
क्रिया-
f.
 exécution, réalisation
instruction, connaissance
affaire, activité, travail
œuvre, ouvrage littéraire
acte religieux,
sacrifice, cérémonie (not. rite funéraire)
sacrifice personnifié
-वन्त्- a. actif, agissant, occupé, qui comprend les affaires
qui
accomplit les cérémonies religieuses.
°योग-
m.
 emploi d'instruments ou de moyens
forme pratique de la
philosophie Yoga.
°लोप-
m.
 cessation d'une cérémonie, omission de sacrements.
°विधि-
m.
 règle de conduite
°विधि-ज्ञ- ag. qui connaît les
règles de conduite.
क्रियापवर्ग-
m.
 accomplissement d'une affaire, d'une tâche.
क्रियाभ्युपगम-
m.
 promesse formelle.