| YouTube Channel

क्रव्यादः (kravyAdaH)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सिंहः, केसरी, केशरी, हपिः, मृगेन्द्रः, मृगराजः, मृगराट्, मृगपतिः, पशुराजः, पशुपतिः, शार्दूलः, वनराजः, मृगरिपुः, मृगारिः, गजारिः, कुञ्जरारातिः, द्विरदान्तकः, हस्तिकक्ष्यः, भीमनादः, भीमविक्रान्तः, भारिः, हर्य्यक्षः, पञ्चास्यः, पञ्चाननः, पञ्चमुखः, पञ्चवक्त्रः, पञ्चशिखः, व्यालः, सटाङ्कः, जटिलः, अरण्यराज्, अरण्यराट्, इभमाचलः, इभारिः, करिदारकः, करिमाचलः, कलङ्कषः, पलङ्कषः, केशी, क्रव्यादः, गजारिः, नखायुधः, नखरायुधः, नदनुः, पारिन्द्रः, पारीन्द्रः, बहुबलः, भारिः, भीमविक्रान्तः, महानादः, महावीरः, मृगद्विष्, मृगद्विट्, मृगप्रभुः, रक्तजिह्वः, वनहरिः, विसङ्कटः, विक्रमी, विक्रान्तः, शृङ्गोष्णीषः, शैलाटः, शैलेयः, सकृत्प्रजः, हरित्, हरितः, हेमाङ्गः
noun
सिंहजातीयः नरः वन्यपशुः।
"सिंहस्य ग्रीवा सटया आवृता अस्ति।"
Synonyms:
 श्येनः, पत्री, शशादः, शशादनः, कपोतारिः, क्रव्यादः, क्रूरः, वेगी, खगान्तकः, करगः, लम्बकर्णः, रणप्रियः, रणपक्षी, पिच्छवाणः, स्थूलनीलः, भयङ्करः, शशघातकः, खगान्तकः, घातिपक्षी, नीलपिच्छः, सत्काण्डः, पतद्भीरुः, ग्राहकः, मारकः
noun
पक्षिविशेषः-यः भारतदेशे सर्वत्र दृश्यते।
"श्येनः काकसदृशः श्वेतोदरः नीलपृष्ठवान् अस्ति।"
Synonyms:
 श्येनः, क्रव्यादः, क्रूरः, आपतिकः, नखदारणः, पुङ्खः, प्राजिकः, लम्बकर्णः, वेगी, शशघातकः, शशघाती, शशघ्नी, स्थूलनीलः, पतद्भीरुः
noun
एका खगजातिः।
श्येनेन झटिति मूषकः परिगृहीतः। / "श्येनाः प्रशस्ताः प्रकृतस्वरास्ते"[श.क]"
Synonyms:
 असुरः, दैत्यः, दैतेयः, दनुजः, इन्द्रारिः, दानवः, शुक्रशिष्यः, दितिसुतः, पूर्वदेवः, सुरद्विट्, देवरिपुः, देवारिः, कौणपः, क्रव्यात्, क्रव्यादः, अस्रपः, आशरः, रात्रिञ्चरः, रात्रिचरः, कव्वूरः, निकषात्मजः, यातुधानः, पुण्यजनः, नैर्ऋतः, यातुः, रक्षः, सन्ध्याबलः, क्षपाटः, रजनीचरः, कीलापाः, नृचक्षाः, नक्तञ्चरः, पलाशी, पलाशः, भूतः, नीलाम्बरः, कल्माषः, कटप्रूः, अगिरः, कीलालपः, नरधिष्मणः, खचरः
noun
धर्मग्रन्थैः वर्णिताः ते जीवाः ये धर्मविरोधिनः कार्यान् अकरोत् तथा च देवानां ऋषीणां च शत्रवः आसन्।
"पुराकाले असूराणां भयेन धर्मकार्ये काठीन्यम् अभवत्।"
Synonyms:
 सिंहः, मृगेन्द्रः, पञ्चास्यः, हर्यक्षः, केशरी, हरिः, पारीन्द्रः, श्वेतपिङ्गलः, कण्ठीरवः, पञ्चशिखः, शैलाटः, भीमविक्रमः, सटाङ्कः, मृगराट्, मृगराजः, मरुत्ज्लवः, केशी, लम्नौकाः, करिदारकः, महावीरः, श्वेतपिङ्गः, गजमोचनः, मृगारिः, इभारिः, नखरायुधः, महानादः, मृगपतिः, पञ्चमुखः, नखी, मानी, क्रव्यादः, मृगाधिपः, शूरः, विक्रान्तः, द्विरदान्तकः, बहुबलः, दीप्तः, बली, विक्रमी, दीप्तपिङ्गलः
noun
वन्यपशुः- मार्जारजातीयः हिंस्रः तथा च बलवान् पशुः।
"अस्मिन् काव्ये कविना शिवरायस्य तुलना सिंहैः कृता।"
Synonyms:
 क्रव्यादः
noun
एकः अग्निष्वात्तस्य वर्गः ।
"क्रव्यादस्य वर्णनं वायुपुराणे वर्तते"
Synonyms:
 क्रव्यादः
noun
कांस्यमक्षिकस्य युतिः ।
"क्रव्यादस्य उल्लेखः भावप्रकाशे वर्तते"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्रव्यादः,
पुं,
 (क्रव्यं मांसमत्ति । अद् उपपदे “कर्म्म-ण्यण्” । ३ । २ । १ । इति अण् । कृत्तं छिन्नं तदेवपुनर्व्विशेषतः कृत्तं पक्वञ्च भुङ्क्ते इति कृत्तविकृत्त-पक्वशब्दस्य पृषोदरात् क्रव्यादेशः । इति का-शिका ।) राक्षसः । इत्यमरः ॥
सिंहः । श्येनः ।इति राजनिर्घण्टः ॥
शवभक्षकाग्निः । यथा, “क्रव्यादो मृतभक्षणे” । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
मांसाशिनि त्रि । इति धरणी ॥
(पुरा किल केन-चिद्रक्षसाग्निमुखादियमेव सा भृगुभार्य्या पुलो-मेति विदितेनैवापहृतायान्तस्यां पुलोमायां मह-र्षिर्भृगुरत्यन्ताऽमर्षमाहरन् त्वं सर्व्वभक्षो भविष्य-सीति तस्मै वह्नये शापं प्रददौ तेन हि तस्यक्रव्यादत्वं प्रसिद्धम् । ततः शप्तेनापि तेनाग्निदेवे-नात्मनः सर्व्वभक्षकत्वरूपशापं परिहर्त्तुकामेनसर्व्वभक्षः सन्कथं देवादीनां मुखं भविष्यामीतिचिन्तयता अग्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च आत्मनः संहारश्चक्रे । पितामहस्तु देवादिभिरनुरुद्धोवह्नेः स्वप्रभावमनुस्मारयन् कौशलेन हुतभागग्र-हणस्वीकारमकारयत् । एतद्विवरणन्तु महाभा-रते । १ । ६--७ अध्याययोर्द्रष्टव्यम् । तद्यथा, भृगुरुवाच ।“केनासि रक्षसे तस्मै कथिता त्वं जिहीर्षते ।न हि त्वां वेद तद्रक्षो मद्भार्य्यां चारुहासिनीम् ॥
तत्त्वमाख्याहि तं ह्यद्य शप्तुमिच्छाम्यहं रुषा ।विभेति को न शापान्मे कस्य चायं व्यतिक्रमः ॥
पुलोमोवाच ।अग्निना भगवंस्तस्मै रक्षसेऽहं निवेदिता ।ततो मामनयद्रक्षः क्रोशन्तीं कुररीमिव ॥
साहं तव सुतस्यास्य तेजसा परिमोक्षिता ।भस्मीभूतन्तु तद्रक्षो मामुत्सृज्य पपात वै ॥
सूत उवाच ।इति श्रुत्वा पुलोमाया भृगुः परममन्युमान् ।शशापाग्निमतिक्रुद्धः सर्व्वमक्षो भविष्यसि” ॥
“शप्तस्तु भृगुणा वह्निः क्रुद्धो वाक्यमथाब्रवीत् ।किमिदं साहसं ब्रह्मन् कृतवानसि मां प्रति” ॥
“अमावास्याञ्च पितरः पौर्णमास्याञ्च देवताः ।मन्मुखेनैव हूयन्ते भुञ्जते च हुतं हविः ॥
सर्व्वभक्षः कथं तेषां भविष्यामि मुखं त्वहम्” ॥
“चिन्तयित्वा ततो वह्निश्चक्रे संहारमात्मनः ।द्विजानामग्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च ॥
निरोङ्कारवषट्काराः स्वधास्वाहाविवर्ज्जिताः ।विनाग्निना प्रजाः सर्व्वास्तत आसन् सुदुःखिताः ॥
अथर्षयः समुद्विग्ना देवान् गत्वाब्रुवन् वचः ।अग्निशापात्क्रियाभ्रंशात्भ्रान्ता लोकास्त्रयोऽनघाः ।विदध्वमत्र यत्कार्य्यं न स्यात् कालात्ययो यथा ।अथर्षयश्च देवाश्च ब्रह्माणमुपगम्य तु ॥
अग्नेरावेदयच्छापं क्रियासंहारमेव च ।भृगुणा वै महाभाग ! शप्तोऽग्निः कारणान्तरे ॥
कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक् तथा ।हुतभुक् सर्व्वभूतेषु सर्व्वभक्षत्वमेष्यति ॥
श्रुत्वा तु तद्वचस्तेषामग्निमाहूय विश्वकृत् ।उवाच वचनं श्लक्ष्णं भूतभावनमव्ययम् ॥
लोकानामिह सर्व्वेषां त्वं कर्त्ता चान्त एव च ।त्वं धारयसि लोकांस्त्रीन् क्रियाणाञ्च प्रवर्त्तकः ॥
स तथा कुरु लोकेश ! नोच्छिद्येरन् क्रिया यथा ।कस्मादेवं विमूढस्त्वमीश्वरः सन् हुताशन ! ॥
त्वं पवित्रः सदा लोके सर्व्वलोकगतिश्च ह ।न त्वं सर्व्वशरीरेण सर्व्वभक्षत्वमेष्यसि ॥
अपाने ह्यर्च्चिषो यास्ते सर्व्वं भोक्ष्यन्तिताः शिखिन् ! ।क्रव्यादा च तनुर्य्या ते सा सर्व्वं भक्षयिष्यति ॥
यथा सूर्य्यांशुभिः स्पृष्टं सर्व्वं शुचि विभाव्यते ।तथा त्वदर्च्चिर्निर्द्दग्धं सर्व्वं शुचि भविष्यति ॥
त्वमग्ने ! परमं तेजः स्वप्रभावाद्विनिर्गतम् ।स्वतेजसैव तं शापं कुरु सत्यमृषेर्विभो ! ॥
देवानाञ्चात्मनो भागं गृहाण त्वं मुखे हुतम्” ।“एवमस्त्विति तं वह्निः प्रत्युवाच पितामहम् ॥
जगाम शासनं कर्त्तुं देवस्य परमेष्ठिनः” ॥
* ॥
अतएव ऋङ्मन्त्रेण क्रव्यादाख्याग्नेः शान्तिकर्म्मा-दिष्वपसारणं जातवेदोऽग्नेरादानं प्रोक्तम् ।यथा, ऋग्वेदे । १० । १६ । ९ ।“क्रव्यादमग्निं प्रहिणोमि दूरंयमराज्ञो गच्छतु रिप्रवाहः ।इहैवायमितरो जातवेदादेवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्” ॥
“क्रव्यं आमिषं अत्ति क्रव्यादः तं तीव्रमग्निं दूरंविप्रकृष्टे देशे प्रहिणोमि प्रगमयामि । रिप्रं पापंतस्य वाहः वोढा यद्वा रिप्रं पापं वहति उपपदे“कर्म्मण्यण्” इति वह + अण् । सोऽग्निः यमराज्ञःयमो राजा येषां तान् यमराजकान् प्रदेशान्गच्छतु प्राप्नोतु । अथ शान्तिकर्म्मार्थं उपासनेइतरः क्रव्यादादन्यः जातवेदा अग्निः इहैव देशेदेवेभ्यः देवार्थं हव्यं वहुतु” ॥
इति भाष्यम् ॥
क्रव्यं मांसं अत्ति । अद् + उपपदे “कर्म्मण्यण्” ।३ । २ । १ । इत्यण् । रुरुनामाममांसाशिमृगभेदः ।यथा, भागवते । ५ । २६ । ११ ।“एवमेव महारौरवो यत्र निपतितं पुरुषं क्रव्यादानाम रुरवस्तं क्रव्येण घातयन्ति यः केवलं देह-म्भरः” ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“अद भक्षणे”@} 2 आदकः-दिका, आदकः-दिका, 3 जिघत्सकः-त्सिका
4 अत्ता-त्री, आदयिता-त्री, जिघत्सिता, त्री
5 अदन्-ती, आदयन्-न्ती, जिघत्सन्-न्ती
अत्स्यन्-ती-न्ती, आदयिष्यन्-ती-न्ती, जिघत्सिष्यन्-ती-न्ती
6 आ 7 दयमानः, आदयिष्यमाणः
सस्या 8 त्, आमात्, क्रव्यात् 9 10, क्रव्या 11 दः, प्रा 12 णात्, आमिषा 13 दः
14 जग्धम्-ग्धः-ग्धवान्, 15 अन्नम्-न्नवान्
आदितम्-तः, जिघत्सितम्-तः-तवान्, 16 घसः, अन्ना 17 दी, पुत्रादिनी, आदिवान्, जक्षि 18 वान्, अद् 19 मरः, जिघत् 20 सुः, अत्तव्यम्, आदयितव्यम्, जिघत्सितव्यम्
अदनीयम्, आदनीयम्, जिघत्सनीयम्
आद्यम्, आद्यम्, जिघत्स्यम्
ईषददः-दुरदः-स्वदः
अद्यमानः, आद्यमानः, जिघत्स्यमानः
21 घासः, घसः, 22 न्यादः 23, निघसः, आदः, 24 संघसः 25, प्रघसः, जिघत्सः
26 अत्तुम्-आदको 27, आदयितुम्, जिघत्सितुम्
28 अदनम्, आदनम्, जिघत्सनम्
जग्धिः, आदना, जिघत्सा, जिघत्सयिषा
जग्ध्वा, आदयित्वा, जिघत्सित्वा
प्रजग्ध्य, समाद्य, प्रजिघत्स्य, आदम् २, जग्ध्वा २, आदम् २, आदयित्वा २, जिघत्सम् २
जिघत्सित्वा २ 29 अत्त्रिः, 30 अद्रिः
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२१)
02
=>
 (२-अदादिः-१०११-सक-अनि। पर।)
03
=>
 [[५। ‘लुङ्सनोर्घसॢ’ (२-४-३७) इति घसॢ। ‘सस्स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति सकारस्य तकारः।]]
04
=>
 [[६। ‘एकाच उपदेशे--’ (७-२-१०) इतीण्णिषेधः।]]
05
=>
 [[आ। ‘अदन् मधुघ्नो द्विषते विसृज्य श्ववल्कजं विश्वमुदं दुहानः’ धा। का। २। ४४।]]
06
=>
 [पृष्ठम्००२०+ ४१]
07
=>
 [[१। ‘अदेः प्रतिषेधः’ (वा-१-३-८७) इति अस्य भक्षणार्थत्वेऽपि आत्मनेप- दित्वमेव।]]
08
=>
 [[२। ‘अदोऽनन्ने’ (३-२-६८) इति विट्।]]
09
=>
 [[B। ‘व्याप्तं गुहाशयैः क्रूरैः क्रव्याद्भिस्स निशाचरैः’ भ। का। ६-९४।]]
10
=>
 [[३। ‘क्रव्ये च’ (३-२-६९) इति विट्।]]
11
=>
 [[४। ‘वाऽसरूपो--’ (३-१-९४) इति न्याये- नाणपि।]]
12
=>
 [[C। ‘वालितो दूरभाग् रामः बाणं प्राणादमत्यजत्’ भ। का। ६। १२३।]]
13
=>
 [[ड्। ‘तव विदितविषादो दृष्टकृत्स्नामिषादः’ भ। का। १०-१७।]]
14
=>
 [[५। ‘अदो जग्धिर्ल्यप् ति किति’ (२-४-३६) इति जग्ध्यादेशः।]]
15
=>
 [[६। ‘बहुलं तणि, अन्नवधक--’ (२-४-५४) इति वार्तिकात् प्रयोगोऽयमपि साधुः। ‘अन्नाण्णः’ (४-४-८५) इति निर्देशाच्च।]]
16
=>
 [[७। ‘अच्युपसंख्यानम्-’ (वा। २-४-३७) इति घसॢ।]]
17
=>
 [[८। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]
18
=>
 [[९। ‘लिट्यन्यतरस्याम्’ (२-४-४०) इति घसॢ विकल्पेन। ‘वस्वेकाज्--’ (७-२-६७) इति इट्।]]
19
=>
 [[१०। ‘सृघस्यदः क्मरच्’ (३-२-१६०) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु क्मरच् प्रत्ययः।]]
20
=>
 [[E। ‘जिघत्सोः नूनमापादि ध्वंसोऽयं तां निशाचरात्’ भ-का ६-३१।]]
21
=>
 [[११। ‘घञपोश्च’ (२-४-३८) इति घसॢ।]]
22
=>
 [[१२। ‘नौ ण च’ (३-३-६०) इति वा अप्।]]
23
=>
 [[F। ‘व्याप्नुवन्तो दिशोऽन्यादान् कुर्वन्तस्सव्यधान् हरीन्’ भ। का। ७-५६। अविद्यमानः न्यादः = आहारः येषां तान् इत्यर्थः।]]
24
=>
 [[ङ्। ‘आदरेण गमं चक्रुर्विषमेष्वप्यसंघसाः’ भ। का। ७-५६।]]
25
=>
 [[१३। ‘उपसर्गेऽदः’ (३-३-५९) इत्यप्।]]
26
=>
 [[१४। ‘तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्’ (३-३-१०) इति तुमुण्ण्वुलौ।]]
27
=>
 (वा याति)
28
=>
 [पृष्ठम्००२१+ ३४]
29
=>
 [[१। औणादिकः त्रिन् प्रत्ययः (द। उ। १। ३७।)। ॠषिः।]]
30
=>
 [[२। औणादिकः (द। उ। १-३४।) क्रिन् प्रत्ययः।]]