| YouTube Channel

कोषपानं (koSapAnaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कोषपानं,
क्ली,
 (परीक्षाविशेषार्थं कोषजलस्य प्रसृ-तित्रयजलस्य पानम् ।) तत्तदितिकर्त्तव्यताकप्रसृतित्रयजलपानरूपपरीक्षाविशेषः । यथा, --अथ कोषविधिः । नारदः ।“पब्बाह्ण सोपवासस्य स्नातस्यार्द्रपटस्य च ।संसूचकाव्यसनिनोः कोषपानं विधीयत ॥
इच्छतः श्रद्दधानस्य देवब्राह्मणसन्निधौ ।मद्यपस्त्रीव्यसनिनां किरातानान्तथैव च ॥
कोषः प्राज्ञैर्न दातव्यो ये च नास्तिकवृत्तयः ।महापराधे निर्द्धर्म्मे कृतघ्ने क्लीवकुत्सिते ॥
नास्तिकव्रात्यदासेषु कोषपानं विवर्ज्जयेत् ।तमाहूयाभिशस्तन्तु मण्डलाभ्यन्तरे स्थितम् ॥
आदित्याभिमुखं कृत्वा पाययेत् प्रसृतित्रयम् ।ऊर्द्ध्वं यस्य हि सप्ताहाद्वैकृतन्तु भहद्भवेत् ॥
नाभियोज्यः स विदुषा कृतकालव्यतिक्रमात्” ॥
संसूचक आस्तिक इति मिताक्षरा ॥
महाप-राधी महापातकी । निर्द्धर्म्मो वर्णाश्रमरहितः ।कुत्सितः प्रतिलोमजः । दासः कैवर्त्तः । मण्डला-भ्यन्तरे गोमयकृतमण्डलाम्यन्तरे । वैकृतं रोगादि ।महन्नाल्पम् । तस्य देहिनामपरिहार्य्यत्वात् ।तदाह कात्यायनः ।“अथ दैवविसम्बादे द्विसप्ताहन्तु दापयेत् ।अभियुक्तं प्रयत्नेन तदर्थं दण्डमेव च ॥
तस्यैकस्य न सर्व्वस्य जनस्य यदि तद्भवेत् ।रोगोऽग्निर्ज्ञातिमरणमृणं दाप्यो दमश्च सः ॥
ज्वरातिसारविस्फोटगूढास्थिपरिपीडनम् ।नेत्ररुक् गलरोगश्च तथोन्मादः प्रजायते ॥
शिरोरुग्भजभङ्गश्च दैविका व्याधयो नृणाम्” ॥
गलरोग इत्यत्र शूलरोग इति क्वचित् पाठः ।द्विसप्ताहन्तु महाभियोगभवविषयम् । महाभि-योगेष्वेतानीति प्रस्तुत्य चतुर्द्दशकादह्न इति याज्ञ-वल्क्याभिधानात् । मिताक्षराप्येवम् । यत्तु“त्रिरात्रात्सप्तरात्राद्वा द्वादशाहात् द्विसप्तकात् ।वैकृतं यस्य दृश्येत पापकृत् स उदाहृतः” ॥
इति पितामहोक्तं तन्महाभियोगात् कृत्स्नद्र-व्यादर्व्वाचीनं द्रव्यं त्रिधा विभज्य त्रिरात्रादिपक्षत्रयव्यवस्थापनीयमिति मिताक्षरा ॥
तथा ।“भक्तो यो यस्य देवस्य पाययेत्तस्य तज्जलम् ।समभावे तु देवानामादित्यस्य तु पाययेत् ॥
दुर्गायाः पाययेच्चौरान् ये च शस्त्रोपजीविनः ।भास्करस्य तु यत्तोयं ब्राह्मणं तन्न पाययेत् ॥
दुर्गायाः स्नापयेच्छूलमादित्यस्य च मण्डलम् ।अन्येषामपि देवानां स्नापयेदायुधानि च ॥
अत्र, स्वल्पापराधे देवानां स्नापयित्वायुधोदकम् ।पाय्यो विकारे चाशुद्धो नियम्यः शुचिरन्यथा” ॥
इति कात्यायनोक्तविशेषान्महापराधे देवस्नानो-दकमिति विषयभेदः । रत्नाकरोऽप्येवम् । मण्डलंव्योमेति व्यवहारदीपिका ॥
तस्यां विष्णुः । उग्रान्देवान् समभ्यर्च्च्य तत्स्नानोदकप्रसृतित्रयं पिबेत् ।इदं मया न कृतमिति व्याहरन्देवतामुख इति ।एतदनुसारादेवान्यत्र प्रतिज्ञा प्रागुक्ता । तत्र क्रमः ।प्राड्विवाको गोमयकृतमण्डलाभ्यन्तरे धर्म्मावाह-नादिसर्व्वदेवतापूजां हवनान्तां निर्व्वर्त्य दक्षिणांदत्वा समन्त्रकं प्रतिज्ञापत्रं शोध्य शिरसि नि-धाय यथाविहितं देवं संपूज्य तत्स्नानोदकमानीय ।ओँताय त्वंप्राणिनां प्राणः सृष्टेराद्यन्तु निर्म्मितम् ।शुद्धेश्च कारणं प्रोक्तं द्रव्याणां देहिनान्तथा ।अतस्त्वं दर्शयात्मानं शुभाशुभपरीक्षणे” ॥
इत्याभ्यामभिमन्त्र्य गोमयकृतमण्डलाभ्यन्तरे स्थितंसोपवासं स्नातार्द्रवाससमादित्याभिमुखं ओँसत्येन मामभिरक्षस्व वरुणेत्यनेन शोध्य पठिते-नाभिमन्त्रितं प्रसृतित्रयं जलं पाययेत् । ततोयदि अदधिकालाभ्यन्तरे रोगपीडा न भवतितदा शुद्ध इति । ततो दक्षिणा देया । इतिदिव्यतत्त्वम् ॥