कोषः (koSaH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Hindi

जेब (पु)

Apte Hindi

Hindi

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"तरल पदार्थों को रखने का बर्तन,  बाल्टी"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"डोल,  कटोरा"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
पात्र

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"संदूक,  डोली,  दराज,  ट्रंक"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"म्यान,  आवरण"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"पेटी,  ढकना,  ढक्कन"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"भण्डार,  ढेर"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
भण्डारगृह

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"खजाना,  रुपया पैसा रखने का स्थान"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"निधि,  रुपया,  दौलत"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"सोना,  चाँदी"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"शब्दकोश,  शब्दार्थ संग्रह,  शब्दावली"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"अनखिला फूल,  कली"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
किसी फल की गिरी

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
फली

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"जायफल,  कठोरत्वचा"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
रेशम का कोया

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"झिल्ली,  गर्भाशय"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
अण्डा

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"अण्डकोश,  फोते"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
शिश्न

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"गेंद,  गोला"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
"पाँच कोष जो सब मिलकर शरीर रचना करते हैं - जिसमें आत्मा निवास करती है,  अन्नमय,  प्राणमय आदि"

कोषः
पुं*
  - "कुष् - घञ्,  अच् वा"
एक प्रकार की अपराधियों की अग्निपरीक्षा

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  कोषः,  कोशः,  पेशी
noun
 
यस्मिन् वस्तुनि निवेशयति।
 "काङ्गारुनाम्नां पशूनाम् उदरे प्राकृतिकः कोषः अस्ति।"

Synonyms:
  कोशः,  कोषः,  निधिः
noun
 
सञ्चितं धनम् ज्ञानादयः वा।
 "कोशस्य व्ययः उचिते स्थाने कर्तव्यः।"

Synonyms:
  कोशागारम्,  कोषः,  कोशः,  भण्डारः,  कोषागारम्
noun
 
तत् स्थानं यत्र मूल्यवत्वस्तूनि स्थाप्यन्ते।
 "स्तेनेन कोशागारे स्थापितं सर्वं धनं नीतम्।"

Synonyms:
  शब्दकोशः,  शब्दकोषः,  कोशः,  कोषः,  अभिधानम्
noun
 
सः कोशः यस्मिन् शब्दाः सार्थं तथा च यथाक्रमं सङ्कलिताः।
 "हिन्दीभाषायां शब्दकोशानां सङ्ख्या अधिका नास्ति।"

Synonyms:
  योनिः,  गर्भकोशः,  गर्भाशयः,  गर्भस्थानम्,  योनी,  धरा,  जरायुः,  गर्भः,  कोषः,  मातृकुक्षिः,  उल्वम्,  कललः,  कललम्,  चत्वालः
noun
 
मनुष्यादीनां जरायुजाणां प्राणिनाम् उत्पत्तिस्थानम्। तच्च स्त्रीणाम् उदरस्थं शङ्खनाभ्याकारं त्र्यावर्तं  स्थानम्। यस्य तृतीये आवर्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठते।
 "जरायुजाः यां यां योनिम् आपद्यन्ते तस्यां तस्यां योनौ तथा तथा रूपाणि भवन्ति।"

Synonyms:
  कलिका,  मुकुलः,  मुकुलम्,  कुदमलः,  कुड्मलः,  जालकम्,  क्षारकः,  प्ररोहः,  अङ्कुरः,  पल्लवः,  पल्लवम्,  कोषः,  कोरकः,  कोरकम्
noun
 
अस्फुटितपुष्पम्।
 "मालिकः कलिकानाम् उन्मूलनार्थे बालकाय कुप्यति।"

Synonyms:
  अण्डम्,  डिम्बः,  डिम्भः,  कोशः,  कोषः,  पेशिः,  पेशी
noun
 
मत्स्यपक्ष्यादिप्रादुर्भावककोषः।
 "सः प्रतिदिनं कुक्कुट्याः अण्डम् अत्ति।"

Synonyms:
  पात्रम्,  अमत्रम्,  भाजनम्,  भाण्चम्,  कोशः,  कोषः,  पात्री,  कोशी,  कोषी,  कोशिका,  कोषिका
noun
 
मानवनिर्मितं तद् वस्तु यद् पाकाद्यर्थे तथा च अन्यवस्तूनां स्थापनार्थे उपयुज्यते।
 "सः श्वानाय मृत्तिकया विनिर्मिते पात्रे दुग्धं पाययति।"

Synonyms:
  अण्डग्रन्थिः,  वृषणः,  मुष्कः,  कोषः,  कोषकः,  कोशः,  मुञ्चकः,  तीक्ष्णम्
noun
 
पुरूषस्य अण्डकोशस्य सः ग्रन्थी यस्मात् शुक्रविन्दवः निःसरन्ति।
 "अण्डग्रन्थेः विकारात् सः पिता न भवति।"

Synonyms:
  कोषः
noun
 
एकः वंशः ।
 "कोषस्य उल्लेखः शतपथब्राह्मणे वर्तते"

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 कोषः,  पुं क्ली,
   (कुष्यन्ते आकृष्यन्ते फलपुष्पोत्पादक-मधुमयपरागादयो यस्मिन् । कुष् ग निष्कर्षे +घञकर्त्तरि चेति अधिकरणे घञ् ।) कुद्मलः ।कुँडि इति भाषा । खङ्गपिधानम् । खाप इतिभाषा । (यथा,  महाभारते । ४ । ४० । १३-१५ ।“कस्यायं विपुलः खङ्गो गव्ये कोषे समर्पितः ।हेमत्सरुरनाधृष्यो नैषध्यो भारसाधनः ॥
कस्य पाञ्चनखे कोषे शायको हेमविग्रहः ।प्रमाणरूपसम्पन्नः पीत आकाशसन्निभः ॥
कस्य हेममये कोषे सुतप्ते पावकप्रभे ।निस्त्रिंशोऽयं गुरुः पीतः शैक्यः परमनिर्व्रणः” ॥
)अर्थसमूहः । (यथा,  रघौ । ५ । १ ।“तमध्वरे विश्वजिति क्षितीशंनिःशेषविश्राणितकोषजातम्” ॥
)दिव्यम् । (यथा,  राजतरङ्गिण्यां । ५ । ३३५ ।“ततो निक्षिप्य चरणं रक्ताक्ते मेषचर्मणि ।कोषं चक्रतुरन्योऽन्यं सखड्गौ नृपडामरौ” ॥
)अण्डम् । कृताकृतं हेमरूप्यम् । इत्यमरः । २ ।९ । ९१ । अस्य विवरणं तालव्यान्ते द्रष्टव्यम् ।पात्रम् । जातीकोषः । जायफल इति भाषा ।(जातीपत्री । जयित्री-अर्थे व्यवहारो । यथा, गर्भचिन्तामणिरसे ।“रसं तालं तथा लौहं प्रत्येकं कर्षमात्रकम् ।कर्षद्वयन्तथाचाभ्रं कर्पूरं वङ्गताम्रकम् ॥
जातीफलं तथा कोषं गोक्षुरञ्च शतावरीम् ।बलातिबलयोर्मूलं प्रत्येकं तोलकं शुभम् ॥
वारिणा वटिका कार्य्या द्विगुञ्जा फलमानतः ।सन्निपातं निहन्त्याशु स्त्रीणाञ्चैव विशेषतः ॥
गर्भिण्या ज्वरदाहञ्च प्रदरं सूतिकामयम्” ॥
इति वैद्यकभैषज्यधन्वन्तरिग्रन्थे स्त्रीरोगाधि-कारे ॥
) शब्दादिसंग्रहः । इति मेदिनी । (यथा, अमरकोषः ॥
) भाण्डागारम् । पानपात्रचषकः ।योनिः । शिम्बा । इति हेमचन्द्रः ॥
 पनसादिफल-स्यान्तः । इति धरणी ॥
 शब्दान्तरसंयोगे गोलक-वाचकः । यथा सूत्रकोषः नेत्रकोष इत्यादि । प्रत्य-मरटीकायां स्वामी ॥
 धनसंहतिः । इति जटाधरः ॥
(यथा,  मार्कण्डेयपुराणे देवीमाहात्म्ये ।“कोषो बलञ्चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः” ॥
)तत्सञ्चयगुणाः ।“कोषो महीपतेर्जीवो न तु प्राणाः कथञ्चन ।द्रव्यं हि राजा भूपस्य न शरीरमिति स्थितिः ॥
धर्म्महेतोः सुखार्थाय भृत्यानां भरणाय च ।आपदर्थञ्च संरक्ष्यः कोषः कोषवता सदा ॥
धनात् कुलं प्रभवति धनाद्धर्म्मः प्रवर्त्तते ।नाधनस्य भवेद्धर्म्मः कामश्चैव कथञ्चन ॥
अधर्म्मान्न धनं कुर्य्यात्तद्धनं गृह्यते परैः ।स्वयं पापस्य पात्रं स्यात् सिंहो हस्तिवधादिव ॥
तादात्मिको मूलहरः कदर्य्यस्त्रिविधोऽर्जकः ।उत्पन्नार्थव्ययकरो यो भविष्यद्धनाशया ॥
स तादात्मिक आख्यातः कल्याणी तस्य नायतिः ।यः पित्राद्यर्ज्जितं वित्तमन्यायेन तु भक्षयेत् ॥
स मूलहर आख्यातस्तदुदर्कोऽपि चाशुभः ।स कदर्य्यस्तु भृत्यात्मपीडनैरर्थसञ्चयी ॥
तद्धनं राजदायादतस्कराणां निधिर्भवेत् ।भिक्षा च राजकोषश्च स्तोकस्तोकेन वर्द्धते ॥
अञ्जनञ्च धनञ्चैव स्तोकस्तोकेन हीयते ।कोवस्य साधनोपायो मुख्यं राष्ट्रमिति स्मृतम् ॥
भूगुणेर्वर्द्धते राष्ट्रं तद्वृद्धिर्नृपवृत्तता ।राज्ञोपायेन संरक्ष्या ग्रामे ग्रामे कृषीतलाः ॥
तेभ्यः कृषिस्ततश्चार्था अर्थेभ्यः सर्व्वसम्पदः ।शरीरकर्षणात् प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा ॥
तथा वर्षेषु वर्षेषु कर्षणात् भूगुणक्षयः ।एकस्यां गुणहीनायां कृषिमन्यत्र कारयेत्” ॥
इति युक्तिकल्पतरुः ॥
 * ॥
 (वेदान्तशास्त्रोक्तस्थूल-सूक्ष्मादिभेदेन शरीरत्रयावच्छिन्नः अन्नमयः प्राण-मयः मनोमयः विज्ञानमयः आनन्दमयश्च इत्येतेपञ्च कोषवदाच्छादकत्वादात्मनः कोषतयोच्यन्ते ।यथा,  पञ्चदश्यां ३ । १-११ ।“गुहाहितं ब्रह्म यत्तत् पञ्चकोषविवेकतः ।बोद्धुं शक्यं ततः कोषपञ्चकं प्रविविच्यते ॥
देहादभ्यन्तरः प्राणः प्राणादभ्यन्तरं मनः ।ततः कर्त्ता ततो भोक्ता गुहा सेयं परम्परा ॥
पितृभुक्तान्नजाद्वीर्य्याज्जातोऽन्नेनैव वर्द्धते ।देहः सोऽन्नमयो नात्मा प्राक्चोर्द्ध्वं तदभावतः ॥
पूर्व्वजन्मन्यसत्वे तज्जन्म सम्पादयेत् कथम् ।भाविजन्मन्यसत्कर्म्म न भुञ्जीतेह सञ्चितम् ॥
पूर्णो देहे बलं यच्छन्नक्षाणां यः प्रवर्त्तकः ।वायुः प्राणमयो नासावात्मा चैतन्यवर्ज्जनात् ॥
अहन्तां ममतां देहे गृहादौ च करोति यः ।कामाद्यवस्थया भ्रान्तो नासावात्मा मनोमयः ॥
लीना सुप्तौ वपुर्बोधे व्याप्नुयादानखाग्रगा ।चिच्छायोपेतधीर्नात्मा विज्ञानमयशब्दभाक् ॥
कर्तृत्वकरणत्वाभ्यां विक्रियेतान्तरिन्द्रियम् ।विज्ञानमनसी अन्तर्व्वहिश्चैते परस्परम् ॥
काचिदन्तर्मुखा वृत्तिरानन्दप्रतिविम्बभाक् ।पुण्यभोगे भोगशान्तौ निद्रारूपेण लीयते ॥
कादाचित्कत्वतो नात्मा स्यादानन्दमयोऽप्ययम् ।विम्बभूतो य आनन्द आत्माऽसौ सर्व्वदास्थितेः ॥
ननु देहमुपक्रम्य निद्रानन्दान्तवस्तुषु ।माभूदात्मत्वभन्यस्तु न कश्चिदनुभूयते” ॥
)

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“कुष निष्कर्षे”@} 2 निष्कर्षः = बहिर्निस्सारणम्। 
 कोषकः-षिका,  कोषकः-षिका,  3 चुकुषिषकः-चुकोषिषकः-षिका,  4 निश्चुकुषिषकः-निश्चुकोषिषकः-षिका,  निश्चुकुक्षकः-क्षिका,  चोकुषकः-षिका
   कोषिता,  त्री,  5 निष्कोषिता,  त्री,  निष्कोष्टा-ष्ट्री,  त्री,  कोषयिता-त्री,  चुकुषिषिता-चुकोषिषिता-त्री,  निश्चुकुषिषिता-निश्चुकोषिषिता-निश्चुकुक्षिता-त्री,  चोकुषिता-त्री
   6 कुष्णन्-ती,  कोषयन्-न्ती,  चुकुषिषन्-चुकोषिषन्-न्ती
   निश्चुकुषिषन्-निश्चुकोषिषन्-निश्चुकुक्षन्-न्ती
   -- 7 कोषिष्यन्-न्ती-ती,  निष्कोषिष्यन्-न्ती-ती,  निष्कोक्ष्यन्-न्ती-ती,  कोषयिष्यन्-न्ती-ती,  चुकुषिषिष्यन्-चुकोषिषिष्यन्-न्ती-ती
   निश्चुकुषिषिष्यन्-निश्चुकोषिषिष्यन्-निश्चुकुक्षिष्यन्-न्ती-ती
   -- कोषयमाणः,  कोषयिष्यमाणः,  चोकुष्यमाणः,  चोकुषिष्यमाणः
   कुड्-कुट्-कुषौ-कुषः
   -- -- -- कुषितम्-तः,  8 निष्कुषितम्- 9 तः,  कोषितः,  चुकुषिषितः-चुकोषिषितः,  निश्चुकुषिषितः-निश्चुकोषिषितः निश्चुकुक्षितः,  चोकुषितः-तवान्
   कुषः,  कोषः,  चुकुषिषुः,  चुकोषिषुः,  निश्चुकुषिषुः निश्चुकोषिषुः निश्चुकुक्षुः चोकुषः
   कोषितव्यम्,  निष्कोषितव्यम्,  निष्कोष्टव्यम्,  कोषयितव्यम्,  चुकुषिषितव्यम्-चुकोषिषितव्यम्-निश्चुकुषिषितव्यम्-निश्चुकोषिषितव्यम्,  निश्चुकुक्षितव्यम्,  चोकुषितव्यम्
   कोषणीयम्-कोषणीयम्,  चुकुषिषणीयम्-चुकोषिषणीयम्,  निश्चुकुषिषणीयम्,  निश्चुकोषिषणीयम्,  निश्चुकुक्षणीयम्,  चोकुषणीयम्
   कोष्यम्,  कोष्यम्,  चुकुषिष्यम्-चुकोषिष्यम्,  निश्चुकुषिष्यम्-निश्चुकोषिष्यम्,  निश्चुकुक्ष्यम्,  चोकुष्यम्
   ईषत्कोषः-दुष्कोषः-सुकोषः
   -- -- कुष्यमाणः,  कोष्यमाणः,  चुकुषिष्यमाणः-चुकोषिष्यमाणः-निश्चुकुषिष्यमाणः-निश्चुकोषिष्यमाणः-निश्चुकुक्ष्यमाणः,  चोकुष्यमाणः
   कोषः,  कोषः,  चुकुषिषः-चुकोषिषः-निश्चुकुषिषः-निश्चुकोषिषः-निश्चुकुक्षः,  चोकुषः
   कोषितुम्,  निष्कोष्टुम्,  निष्कोषितुम्,  कोषयितुम्,  चुकुषिषितुम्-चुकोषिषितुम्-निश्चुकुषिषितुम्-निश्चुकोषिषितुम्-निश्चुकुक्षितुम्,  चोकुषितुम्
   10 कुष्टिः,  कोषणा,  चुकुषिषा-चुकोषिषा-निश्चुकुषिषा-निश्चुकोषिषा-निश्चुकुक्षा,  चोकुषा
   कोषणम्,  कोषणम्,  चुकुषिषणम्-चुकोषिषणम्-निश्चुकुषिषणम्- निश्चुकोषिषणम्-निश्चुकुक्षणम्,  चोकुषणम्
   11 कुषित्वा,  12,  कोषयित्वा,  चुकुषिषित्वा-चुकोषिषित्वा,  चोकुषित्वा
   निकुष्य 13 विकुष्य निष्कोष्य,  संचुकुषिष्य-संचुकोषिष्य-निश्चुकुषिष्य-निश्चुकोषिष्य-निश्चुकुक्ष्य,  निश्चोकुष्य
   कोषम् २,  कुषित्वा २,  कोषम् २,  कोषयित्वा २,  चुकुषिषम् २,  चुकोषिषम् २,  चुकुषिषित्वा २,  चुकोषिषित्वा २,  चोकुषम् २
   चोकुषित्वा २। निश्चुकुषिषम् २,  निश्चुकोषिषम् २,  निश्चुकुक्षम् २,  --
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (२३३)
 02 =>
  (९-क्र्यादिः-१५१८। सक। सेट्। पर।)
 03 =>
  [[१। ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति सनः कित्त्वविकल्पः। तेन गुणः कदाचित्,  कदाचिन्न भवति। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
 04 =>
  [[२। ‘निरः कुषः’ (७-२-४६) इति ‘निर्’ पूर्वकात् कुषेः परस्य वलादेरार्धधातुकस्य इड्विकल्पः। इट्पक्षे कित्त्वं वैकल्पिकम्। तेन रूपद्वयम्। इडभावपक्षे ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इत्यनेन कित्त्वात् गुणाभावे ‘निश्चुकुक्षकः’ इति रूपम्। एवं निर्पूर्वके सर्वत्र सन्नन्ते रूपत्रयस्योपपत्तिः।]]
 05 =>
  [[३। ‘निरः कुषः’ (७-२-४६) इति ‘निर्’ पूर्वकात् कुषेरार्धधातुकस्येड्विकल्पः। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
 06 =>
  [[४। ‘कयादिभ्यः श्ना’ (३-१-८१) इति श्ना विकरणप्रत्ययः। ‘श्नाऽभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपः। श्नाप्रत्ययस्य सार्वधातुकत्वेन ङिद्वद्भावादङ्गस्य गुणो न। ‘रषाभ्यां--’ (८-४-१) इति णत्वम्।]]
 07 =>
  [पृष्ठम्०२२२+ १६]
 08 =>
  [[१। ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति इण्णिषेधे प्राप्ते ‘इण्णिष्ठायाम्’ (७-२-४७) इति नित्यमिट्।]]
 09 =>
  [[आ। ‘निष्कोषितव्यान् निष्कोष्टुं प्राणान् दशमुखात्मजात्। आदाय परिघं तस्थौ बनान्निष्कुषितद्रुमः।।’ भ। का। ९-३०।]]
 10 =>
  [पृष्ठम्०२२३+ २२]
 11 =>
  [[१। क्त्वायां ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति प्राप्तं वैकल्पिकं कित्त्वं बाधित्वा,  ‘मृडमृदगुधकुष--’ (१-२-७) इति नित्यं कित्त्वम्।]]
 12 =>
  [[आ। ‘बभूव याऽधिशैलेन्द्रं मृदित्वेवेन्द्रगोचरम्। कुषित्वा जगतां सारं सैका शङ्के कृता भुवि।।’ भ। का। ७-९५।]]
 13 =>
  [[B। ‘तद्ग्रन्थनं परिहरन् गतिभिर्विकुथ्य पृष्ठे करोन्मृदितपुच्छमकर्षदेनम्। भूयो निपात्य मृडितस्वजनः स गुध्नन् दन्तौ विकुष्य गजमुत्क्षुभितं व्यनभ्नात्।।’ धा। का। ३-१०।]]

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.