| YouTube Channel

केशवः (kezavaH)

 
Apte Hindi
Hindi
केशवः
पुं*
 - "केशः प्रशस्ताः सन्त्यस्य, केश + व"
विष्णु का विशेषण
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कृष्णः, नारायणः, दामोदरः, हृषीकेशः, केशवः, माधवः, अच्युतः, गोविन्दः, जनार्दनः, गिरिधरः, दैवकीनन्दनः, माधवः, शौरिः, अहिजितः, योगीश्वरः, वंशीधरः, वासुदेवः, कंसारातिः, वनमाली, पुराणपुरुषः, मुकुन्दः, कंसारिः, वासुः, मुरलीधरः, जगदीशः, गदाधरः, नन्दात्मजः, गोपालः, नन्दनन्दनः, यादवः, पूतनारिः, मथुरेशः, द्वारकेशः, पाण्डवायनः, देवकीसूनुः, गोपेन्द्रः, गोवर्धनधरः, यदुनाथः, चक्रपाणिः, चतुर्भुजः, त्रिविक्रमः, पुण्डरीकाक्षः, गरुडध्वजः, पीताम्बरः, विश्वम्भरः, विश्वरुजः, सनातनः, विभुः, कान्तः, पुरुषः, प्रभुः, जितामित्रः, सहस्रवदनः
noun
यदुवंशीय वसुदेवस्य पुत्रः यः विष्णोः अवतारः इति मन्यते।
"सूरदासः कृष्णस्य परमो भक्तः।"
Synonyms:
 विष्णुः, नारायणः, कृष्णः, वैकुण्ठः, विष्टरश्रवाः, दामोदरः, हृषीकेशः, केशवः, माधवः, स्वभूः, दैत्यारिः, पुण्डरीकाक्षः, गोविन्दः, गरुडध्वजः, पीताम्बरः, अच्युतः, शार्ङ्गी, विष्वक्सेनः, जनार्दनः, उपेन्द्रः, इन्द्रावरजः, चक्रपाणिः, चतुर्भुजः, पद्मनाभः, मधुरिपुः, वासुदेवः, त्रिविक्रमः, दैवकीनन्दनः, शौरिः, श्रीपतिः, पुरुषोत्तमः, वनमाली, बलिध्वंसी, कंसारातिः, अधोक्षजः, विश्वम्भरः, कैटभजित्, विधुः, श्रीवत्सलाञछनः, पुराणपुरुषः, वृष्णिः, शतधामा, गदाग्रजः, एकशृङ्गः, जगन्नाथः, विश्वरूपः, सनातनः, मुकुन्दः, राहुभेदी, वामनः, शिवकीर्तनः, श्रीनिवासः, अजः, वासुः, श्रीहरिः, कंसारिः, नृहरिः, विभुः, मधुजित्, मधुसूदनः, कान्तः, पुरुषः, श्रीगर्भः, श्रीकरः, श्रीमान्, श्रीधरः, श्रीनिकेतनः, श्रीकान्तः, श्रीशः, प्रभुः, जगदीशः, गदाधरः, अजितः, जितामित्रः, ऋतधामा, शशबिन्दुः, पुनर्वसुः, आदिदेवः, श्रीवराहः, सहस्रवदनः, त्रिपात्, ऊर्ध्वदेवः, गृध्नुः, हरिः, यादवः, चाणूरसूदनः, सदायोगी, ध्रुवः, हेमशङ्खः, शतावर्त्ती, कालनेमिरिपुः, सोमसिन्धुः, विरिञ्चिः, धरणीधरः, बहुमूर्द्धा, वर्धमानः, शतानन्दः, वृषान्तकः, रन्तिदेवः, वृषाकपिः, जिष्णुः, दाशार्हः, अब्धिशयनः, इन्द्रानुजः, जलशयः, यज्ञपुरुषः, तार्क्षध्वजः, षड्बिन्दुः, पद्मेशः, मार्जः, जिनः, कुमोदकः, जह्नुः, वसुः, शतावर्तः, मुञ्जकेशी, बभ्रुः, वेधाः, प्रस्निशृङ्गः, आत्मभूः, सुवर्णबिन्दुः, श्रीवत्सः, गदाभृत्, शार्ङ्गभृत्, चक्रभृत्, श्रीवत्सभृत्, शङ्खभृत्, जलशायी, मुरमर्दनः, लक्ष्मीपतिः, मुरारिः, अमृतः, अरिष्टनेमः, कपिः, केशः, जगदीशः, जनार्दनः, जिनः, जिष्णुः, विक्रमः, शर्वः
noun
देवताविशेषः हिन्दुधर्मानुसारं जगतः पालनकर्ता।
"एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते जघन्यजस्तु सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
केशवः,
पुं,
 (को ब्रह्मा ईशः रुद्रः तौ आत्मनि स्वरूपेवयति प्रलये उपाधिरूपमूर्त्तित्रयं मुक्त्वा एकमात्र-परमात्मस्वरूपेणावतिष्ठते इति । यथा, भागवते२ अध्याये चतुःश्लोक्याम् ।“अहमेवासमेवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम् ।पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ।ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनितद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथातमः ॥
यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु ।प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥
एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मनः ।अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्व्वत्र सर्व्वदा ॥
एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना ।भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित्” ॥
तथा, केशं केशिनं वातिं हन्ति । केश + वा + कः ।यथा, हरिवंशे । ८० । ६६ ।“यस्मात्त्वया हतः केशी तस्मान्मच्छाशनं शृणु ।केशवो नाम नाम्ना त्वं ख्यातो लोके भविष्यसि” ॥
यद्वा, के जले शववत् भातीति । प्रलयकालेक्षीरोदशायितया तथात्वम् । कश्च अश्च ईशश्चते केशा ब्रह्मविष्णुरुद्राः नियम्यतया सन्त्यस्य ।यद्वा, कश्च ईशश्च तौ केशौ पुत्त्रपौत्त्रत्वेन भवतोऽस्य । “केशाद्वोऽन्यतरस्याम्” । ५ । २ । १०९ ।इति वप्रत्ययः । अथवा वाति गच्छति तद्वत्तया ।वा + कः । स्वरूपतस्तेषां भेदाभावादपि वासु-देवे सर्व्वात्मनि परमेश्वरेऽस्य वृत्तिः । अतोविष्णुसंहितायाम् ।“नरसिंहवपुः श्रीमान् केशवः पुरुषोत्तमः” ॥
किञ्च ।“त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः” ॥
पूज्यपादैर्भाष्यकृद्भिरपि केशवशब्दस्य निरुक्ति-द्वयमवलम्ब्य नामद्वयं समर्थितं तयोराद्ये । अभि-रूपाः केशा यस्य स केशवः । कश्च अश्च ईशश्चकेशास्त्रिमूर्त्तयस्ते वशे वर्त्तन्ते यस्य सः । केशि-दानवहननाद्वा केशवः ।“यस्मात् त्वयैव दुष्टात्मा हतः केशी जनार्द्दन !तस्मात् केशवनाम्ना त्वं लोके ज्ञेयो भविष्यसीति” ॥
भांगवतादिषु । द्वितीये । केशसंज्ञिताः सूर्य्यादि-संक्रान्ता अंशवः तद्वत्त्वेन केशवो वा ।“अंशवो ये प्रकाशन्ते मम ते केशसंज्ञिताः ।सर्व्वज्ञाः केशवं तस्मात् प्राहुर्म्मां द्विजसत्तमाः” ॥
इति महाभारतम् । “त्रयः केशिनः” । इतिश्रुतेश्च ब्रह्मविष्णुशिवाख्या हि शक्तयः केशसंज्ञि-ताः । “मत्केशा वसुधातले” इति भागवते च ।यथा, हरिवंशोक्तौ, --“को ब्रह्मेति समाख्यातः ईशोऽहं सर्व्वदेहिनाम् ।आवां तवांशसम्भूतौ तस्मात् केशवनामवान्” ॥
तेनास्य बहुधा निरुक्तिः ।) विष्णुः । इत्यमरः ।१ । १ । १८ ॥
पुन्नागवृक्षः ॥
(केशाः प्रशस्ताःसन्त्यस्य । “केशाद्वोऽन्यतरस्याम्” । ५ । २ ।१०९ । इति वः ।) केशवति त्रि । इति मेदिनी ॥
(जलस्थशवदेहः । यथा, विदग्धमुखमुण्डनम् ।“केशवं पतितं दृष्ट्वा द्रोणो हर्षमुपागतः ।रुदन्ति पाण्डवाः सर्व्वे हा ! हा ! केशव ! केशव !” ॥
के जले शवं पतितं दृष्ट्वा द्रोणः काकः हर्षं प्राप्त-वान् पाण्डवाः शृगालाः रुदन्ति चीत्कारं कुर्व्व-न्तीत्यर्थः ॥
)