केश (keza)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 केश m.
  (-शः)
	 1. Hair.
	 2. A name of VARUNA.
	 3. A kind of perfume:
see वाला,  4. The name of a demon. 
	 5. A name of VISHNU.
	 f.
  (-शो)
1. A lock of hair on the crown of the head.
	 2. The indigo plant
3. Indian spikenard.
 E.
  क्लिश् to bind,  अण् affix,  and ल rejected
or क the head,  and ईश् to rule,  affix अच्
 again,  क water or hap-
piness,  and ईश the lord or master.

Capeller Eng

English

 के॑श m.
  (adj.  —° f.
  आ & ई) hair (of the head),  mane,  tail
(of the Yak).

Yates

English

 केश (शः) 1.
m.
  Hair
Varuna
 Vish-
nu
 a perfume
 a demon.  (शी)
f.
  A lock of hair on the crown
of the head
 indigo
 spikenard.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

केश 	-	 keza 	-	 m.
  	-	  kind of perfume
केश 	-	 keza 	-	 m.
  	-	  mane
केश 	-	 keza 	-	 m.
  	-	  hair
केश 	-	 keza 	-	 m.
  	-	  tail
केश 	-	 keza 	-	 m.
  	-	  hair of the head
केश 	-	 keza 	-	 n.
  	-	  lunar mansion rohiNI
केश 	-	 keza 	-	 n.
  	-	  whose lord is prajApati

Wilson

English

 केश
m.
  (-शः)
1 Hair.
2 A name of VARUṆA.
3 A kind of perfume: see वाला.
4 The name of a demon. 
5 A name of VIṢṆU.
f.
  (-शी)
1 A lock of hair on the crown of the head.
2 The indigo plant.
3 Indian spikenard.
E.
  क्लिश to bind,  अण् affix,  and ल rejected
 or क the head, 
and ईश to rule,  affix अच्
 again,  क water or happiness,  and ईश
the lord or master.

Apte

English

केशः [kēśḥ],  [क्लिश्यते क्लिश्नाति वा क्लिश्-अन् लो लोपश्च U.*
  5.33]

Hair in general
 विकीर्णकेशासु परेतभूमिषु Ku.*
  5.68.

Especially,  the hair of the head
 केशेषु गृहीत्वा or केश- ग्राहं युध्यन्ते Sk.
 मुक्तकेशा Ms.*
  7.91
 केशव्यपरोपणादिव R.*
  3.56
2.8.

The mane of a horse or lion. 

A ray of light.

An epithet of Varuṇa. 

A kind of perfume.

An epithet of Viṣṇu.

शी A lock of hair (on the crown of the head.)

An epithet of Durgā.

Comp.
  अन्तः the tip of the hair.

long hair hanging down,  a lock of tuft of hair.

cutting of the hair as a religious ceremony
 केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते । राजन्यबन्धोर्द्वाविंशे वैश्यस्य द्वयधिके ततः ॥ Ms.*
  2.65. -अन्तिक a.
 

extending to the end of the hair as far as the forehead.

relating to the ceremony of final tonsure. -अरिः m.
  N.
  of a plant (Mar.  नागकेशर). -अर्हा f.
  N.
  of a plant (Mar.  थोरनीली).-उच्चयः much or handsome hair. -कर्मन् n.
  dressing or arranging the hair (of the head) -कलापः a mass or quantity of hair. -कारम् a sort of sugar-cane.-कारिन् a.
  dressing or arranging the hair of the head
 निहीनवर्णां सैरन्ध्रीं बीभत्सां केशकारिणीम् Mb.
 *  4.14.34. -कीटः a louse.

गर्भः a braid of hair.

an epithet of Varuṇa.  -गृहीत a.
  seized by the hair. -ग्रन्थिः m.
  a tie of hair
 Bhāg.*
  1.39.14. -ग्रहः,  -ग्रहणम् pulling the hair,  seizing (one) by the hair (both in amorous sports and in fighting)
 केशग्रहः खलु तदा द्रुपदात्मजायाः Ve.*
  3.11,  29
 Me.*
  52
 so यत्र रतेषु केशग्रहाः K.*
  8 (that is,  not in battles). -घ्न morbid baldness. -छिद् m.
  a hair-dresser,  barber. -जाहम् the root of the hair. -धारणम् keeping (not cutting) the hair
 दूरेवार्ययनं तीर्थं लावण्यं केशधारणम् Bhāg.*
  12.2.6. -प्रसारः cleaning the hair
 Bhāg.*
  1. 59.46. -पक्षः,  -पाशः,  -हस्तः much (or ornamented) तं केशपाशं प्रसमीक्ष्य कुर्युर्बालप्रियत्वं शिथिलं चमर्यः Ku.*
  1.48
7. 57
 Śi.*
  8.27. 'the hair for a hand' (केशहस्तः) is another interpretation
 cf.
   कचपक्ष,  कचहस्त &c.
 

बन्धः a hair-band
 (विराजसे) मुकुटेन विचित्रेण केशबन्धेन शोभिना Mb.
 *  4.6.12.

a particular position of hands in dancing.-भूः,  -भूमिः f.
  the head or any other part of the body on which hair grows. -प्रसाधनी,  -मार्जकम्,  -मार्जनम् a comb. -रचना dressing the hair
 कुर्वन्ति केशरचनामपरा- स्तरुण्यः Ṛs.*
  4.15. -लुञ्चकः a Jaina ascetic. -वपनम् shaving or cutting the hair. -वेशः a tress of fillet of hair. -वेष्टः the parting of the hair. -व्यपरोपणम् putting the hair
 चुकोप तस्मै स भृशं सुरश्रियः प्रसह्य केशव्यपरोपणादिव R.*
  3.56.-शूला a harlot (वेश्या)
 केशशूलाः स्त्रियश्चापि भविष्यन्ति युगक्षये Mb.
 *  3.19.52. -शूलम् disease of the hair
 Mb.
 *  3
 hair on the head and face केशश्मश्रु वपति Mbh. on I.3.1.-संवाहनम् dressing of hair
 cf.
   पादसंवाहने वज्री केशसंवाहने फणी । अहो भाग्यं पुरन्ध्रीणां दधिसंमथने रविः ॥ Subh. Ratn.  (स्त्रीप्रशंसा 17).

Apte 1890

English

 केशः [क्लिश्यते क्लिश्नाति वा क्लिश्-अन् लो लोपश्च Uṇ. 5. 33] 1 Hair in general
 विकीर्णकेशासु परेतभूमिषु Ku. 5. 68. 
2 Especially,  the hair of the head
 केशेषु गृहीत्वा or केशग्राहं युध्यंते Sk.
 मुक्तकेशा Ms. 7. 91
 केशव्यपरोपणादिव R. 3. 56
 2. 8. 
3 The mane of a horse or lion. 
4 A ray of light. 
5 An epithet of Varuṇa. 
6 A kind of perfume. 
7 An epithet of Viṣṇu. 
शी 1 A lock of hair (on the crown of the head.) 
2 An epithet of Durgā. 
Comp. 
अंतः {1} the tip of the hair. {2} long hair hanging down,  a lock or tuft of hair. {3} cutting of the hair as a religious ceremony
 Ms. 2. 65. 
अंतिक a. {1} extending to the end of the hair as far as the forehead. {2} relating to the ceremony of final tonsure. 
उच्चयः much or handsome hair. 
कर्मन् n. dressing or arranging the hair (of the head) 
कलापः a mass or quantity of hair. 
कीटः a louse. 
गर्भः {1} a braid of hair. {2} an epithet of Varuṇa. 
गृहीत a. seized by the hair. 
ग्रहः,  
ग्रहणं pulling the hair,  seizing (one) by the hair (both in amorous sports and in fighting)
 केशग्रहः खलु तदा द्रुपदात्मजायाः Ve. 3. 11,  29
 Me. 50
 so यत्र रतेषु केशग्रहाः K. 8 (that is,  not in battles). 
घ्न morbid baldness. 
छिद m. a hairdresser,  barber. 
जाहं the root of the hair. 
पक्षः,  
पाशः,  
हस्तः much (or ornamented) hair
 तं केशपाशं प्रसमीक्ष्य कुर्युर्बालप्रियस्वं शिथिलं चमर्यः Ku. 1. 48
 7. 57
 cf. कचपक्ष,  कचहस्त &c. 
बंधः a hair-band. 
भूः,  
भूमिः f. the head or any other part of the body on which hair grows. 
प्रराधनी,  
मार्जकं,  
मार्जनं a comb. 
रचना dressing the hair. 
वेशः a tress or fillet of hair. 
वेष्टः the parting of the hair. 

Monier Williams Cologne

English

 1. के॑श m.
  (√ क्लिश्,  Uṇ.
 
 ifc.  आ or ई,  Pāṇ.
  iv,  1,  54) the hair of the head,  AV.
  
 VS.
 
 ŚBr.
   &c.
  

 the mane (of a horse or lion),  MBh.
   i,  8008
 Śak.
 ,  Sch.

 a kind of perfume (ह्रीवेर),  L.
 

 N.
  of a mineral,  VarBṛS.
  lxxvii,  23

 N.
  of Varuṇa,  L.
 

 of Viṣṇu,  L.
 

 of a Daitya,  L.
 

 of a locality,  Romakas.
 

 (pl. ) the tail (of the Bos grunniens),  Pāṇ.
  ii,  3,  36,  Kāś.
  (v.l. वाल)

 2. केश n.
  ‘whose lord is Prajā-pati (See 3. क॑)’,  the lunar mansion Rohiṇī.

Monier Williams 1872

English

 केश केश,  अस्,  m. (said to be fr. rt. क्लिश्), 
the hair of the head
 the mane (of a horse or lion)
a kind of perfume [cf. ह्रीवेर]
 an epithet of
Varuṇa
 of Viṣṇu
 N. of a Daitya
 (ई),  f. a lock
of hair on the crown of the head
 N. of several
plants,  the Indigo plant
 another plant,  Carpopogon
Pruriens
 an epithet of the goddess Durgā.
—केश-
कर्मन्,  अ,  n. dressing or arranging the air of the
head.
—केश-कलाप,  अस्,  m. a mass or quantity of
hair,  a head of hair.
—केश-कार,  अस्,  m. a sort of
sugar-cane.
—केश-कारिन्,  ई,  इणी,  इ,  dressing or ar-
ranging the hair of the head.
—केश-कीट,  अस्,  m. a
louse or other insect in the hair.
—केश-गर्भ,  अस्, 
m. a braid or tress of hair
 an epithet of Varuṇa.
—केश-गर्भक,  अस्,  m. a braid or tress of hair.
—केश-गृहीत,  अस्,  आ,  अम्,  pulled or seized by the
hair.
—केश-ग्रह,  अस्,  m. or केश-ग्रहण,  अम्, 
n. pulling the hair.
—केश-घ्न,  अम्,  n. morbid
baldness,  falling of the hair.
—केश-चूड,  अस्,  आ, 
अम्,  one who has dressed his hair in a tuft or top-
knot.
—केश-च्छिद्,  त्,  m. a hair-dresser,  a barber.
—केश-जाह,  अम्,  n. the root of the hair.
—केश-
दृंहण,  अस्,  ई,  अम्,  Ved. serving for fastening the
hair.
—केश-धर,  आस्,  m. pl.,  N. of a people.
—केश-धृत्,  त्,  f.,  N. of a plant,  the root of sweet
flag.
—केश-पक्ष,  अस्,  m. much or ornamented
hair,  a tuft.
—केश-पङ्क्ति,  इस्,  f. a row or line of
hair
 a quantity of hair.
—केश-पर्णी,  f. the plant
Achyranthes Aspera
 also अपामार्ग.
—केश-पाश, 
अस्,  m. much or ornamented hair,  a tuft
 (ई),  f. a
lock of hair hanging down from the top of the head.
—केश-बन्ध,  अस्,  m. a hair-band.
—केश-भू, 
ऊस्,  m. the head.
—केश-भूमि,  इस्,  f. any place on
which hair grows.
—केश-मार्जक,  अस्,  अम्,  m. n. (?)
a comb.
—केश-मार्जन,  अम्,  n. a comb
 cleaning
the hair.
—केश-मुष्टि,  इस्,  m. a handful of hair
 N.
of two plants,  (also विष-मुष्टि and महा-निम्ब।)
—केश-रचना,  f. arranging or dressing the hair.
—केश-रञ्जन or केश-राज,  अस्,  m.,  N. of a
vegetable,  = भृङ्ग-राज.
—केश-रुहा,  f.,  N. of a
plant,  = भद्र-दन्तिका.
—केश-रूपा,  f.,  N. of a
parasitical plant.
—केश-लुञ्चक,  अस्,  आ,  अम्,  pulling
the hair.
—केश-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  having a fine head
of hair
 having long hair
 having a mane.
—केश-
वपनीय,  अस्,  m.,  N. of a festival.
—केश-वर्-
धन,  अस्,  ई,  अम्,  Ved. causing the hair to grow.
—केश-वर्धिनी,  f.,  N. of a plant,  a kind of Sida.
—केश-वेश,  अस्,  m. a tress or fillet of hair.
—केश-
वेष्ट,  अस्,  m. the parting of the hair.
—केश-
हन्त्री,  f.,  N. of a tree,  = शमी.
—केश-हस्त,  अस्, 
m. much or ornamented hair,  a tuft.
—केशा-केशि, 
ind. hair to hair,  head to head
 pulling each other's
hair.
—केशाग्र (°श-अग्°),  अम्,  n. the top of a hair.
—केशान्त (°श-अन्°),  अस्,  m. the tip or end of a
hair
 long hair hanging down,  a lock of hair,  a
tuft
 cutting off the hair finally,  as a religious cere-
mony performed upon Brāhmans at sixteen years of
age,  Kṣatriyas at twenty-two,  and Vaiśyas at twenty-
four.
—केशान्तिक,  अस्,  आ,  अम्,  extending to the end
of the hair as far as the forehead
 relating to the
ceremony of final tonsure.
—केशारि (°श-अरि),  इस्, 
m. the plant Mesua Ferrea.
—केशारुहा (°श-आर्°), 
f.,  N. of a plant,  = सह-देवी.
—केशार्हा (°श-अर्°), 
f.,  N. of a plant,  = महानीली.
—केशावमर्षण
(°श-अव्°),  अम्,  n. pulling the hair,  especially amo-
rously playing with it,  rubbing it,  &c.
—केशोच्चय
(°श-उच्°),  अस्,  m. much or handsome hair.

Macdonell

English

 केश 1. kéśa,  m.
  (ac.,  —°,  f.
  ā,  ī) hair
 mane
 🞄tail.

 केश 2. ka‿īśa,  n.
  the lunar mansion Rohiṇī 🞄(ruled by Ka,  i. e. Prajāpati).

Benfey

English

 केश केश,  m.
 
 1. Hair,  Hit. i. d. 102.
 2. A lion's mane,  Sch. ad Śāk. 6. --
Comp.
  adj.
  end in the fem.  in शा or शी।
अञ्जन-,  adj.
 ,  f.
  शी,  having manes as
smooth as ointment,  MBh. 1,  8008.
भूत-,  m.
 ,  and f.
  शी,  root of sweet
flag. मिश्र-केशी,  f.
  an Apsaras. मुक्त-
(vb. मुच्),  adj.
 ,  f.
  शी,  one whose
hair is loose,  Man.  7,  91
 MBh. 1, 
782.
मुञ्ज-,  m.
  Viṣṇu.
वि-, 
 I. adj.
 , 
f.
  शी,  bald. II. f.
  शी,  a small braid or
dress of hair,  tied up severally and then
collected into the larger braid. व्योमक्°, 
i. e.
व्योमन्-,  m.
  Śiva. वि-कीर्ण- (vb.
कॄ),  and वि-गलित-,  adj.
 ,  fem.  शा,  with
dishevelled hair,  Kumāras. 5,  68.
शुक्ल-, 
adj.
  hoary-haired.
सु-,  adj.
 ,  f.
  शी, 
having beautiful hair,  Rām.  3,  52,  35.

Hindi

बाल

Apte Hindi

Hindi

केशः
पुं*
  - "क्लिश्यते क्लिश्नाति वा - क्लिश् + अन्,  लोलोपश्च"
विकीर्णकेशासु परेतभूमिषु @ कु* ५।६८

केशः
पुं*
  - "क्लिश्यते क्लिश्नाति वा - क्लिश् + अन्,  लोलोपश्च"
"केशेषु गृहीत्वा - या - केशग्राहं युध्यन्ते @ सिद्धा* ,  मुक्तकेशा @ मनु* ७।९१,  केशव्यपरोपणादिव @ रघु* ३।५६,  २।८"

केशः
पुं*
  - "क्लिश्यते क्लिश्नाति वा - क्लिश् + अन्,  लोलोपश्च"
घोड़े या शेर की अयाल

केशः
पुं*
  - "क्लिश्यते क्लिश्नाति वा - क्लिश् + अन्,  लोलोपश्च"
प्रकाश की किरण

केशः
पुं*
  - "क्लिश्यते क्लिश्नाति वा - क्लिश् + अन्,  लोलोपश्च"
वरूण का विशेषण

केशः
पुं*
  - "क्लिश्यते क्लिश्नाति वा - क्लिश् + अन्,  लोलोपश्च"
एकप्रकार का सुगन्धद्रव्य

केशः
पुं*
  - क्लिश्+अन् लो लोपश्च
बालक

केशः
पुं*
  - क्लिश्+अन् लो लोपश्च
सिर के बाल

Shabdartha Kaustubha

Kannada

केश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಲೆಯ ಕೂದಲು
निष्पत्तिः - > शीङ् (स्वप्ने) -"डः"(३-२-१०१)
व्युत्पत्तिः - > के शिरसि शेते
प्रयोगाः - > "लताप्रातानोद्ग्रथितैः स केशैरधिज्यधन्वा विचचार् दावम्"
उल्लेखाः - > रघु० २-८
केश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವರುಣ /ಜಲಾಧಿಪತಿ
व्युत्पत्तिः - > कस्य जलस्य ईशः
केश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಡುವಾಳ
विस्तारः - > "केशः स्यत् पुंसि वरुणे ह्रीबेरे कुन्तलेऽपि च" - मेदि० ।
केश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸ
विस्तारः - > "केशः शिरसिजे पाशपाणौ ह्रीबेरदैत्ययोः" - हेम० ।

L R Vaidya

English

 keSa {% m. %} 1. Hair,  K.S.v.68
the hair of the head,  R.ii.8,  M.ii.211
the mane of a horse or lion
a ray of light
an epithet of Varuṇa
an epithet of Vishṇu.

Bopp

Latin

 केश m. (ut equidem puto,  e locat. के in capite et श cor-
rupto e शय,  quod etiam in aliis hujusmodi compositis
invenitur,  e. c. जलेशय piscis
 केश est igitur quod in
capite jacet,  sicut शिरोरुह quod in capite cre-
scit,  v. गिरिश) coma,  caesaries. (Lat. caesaries formâ
magis cum केशर convenit,  quocum etiam nostrum
Haar,  anglosax. haer,  contulerim,  ita ut media syllaba
vocis केशर ejecta sit,  sicut कुमार apud Graecos sonat
ϰόϱος,  ϰοῦϱος. Cum priore compositi केश parte i. e.
cum क caput conferri potest lat. ca vocis ca-pillus,  quasi
capitis pilus,  nec non syllaba co,  ϰο vocum co-ma, 
ϰόμη.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

कुन्तल
पु
कुन्तल,  देशविशेष,  केश,  सूत्रधार,  कुन्तहस्त
कुन्तलो देशपर्यायः कुन्तलः केशवाचकः ।
कुन्तलः सूत्रधारश्च कुन्तहस्तश्च कुन्तलः ॥ ३८ ॥
verse 1.1.1.38
page 0003

बाल
पु
बाल,  केश,  मूर्ख,  शिशु,  वेग
बालः केशो जलं बालं बालं काशतृणं मतम् ।
बालो मूर्खः शिशुर्बालो बालो वेग उदाहृतः ॥ ९९ ॥
verse 1.1.1.99
page 0007

चिकुर
पु
चिकुर,  केश,  चञ्चल
बल्लवौ सूदगोपालौ चिकुरौ केशचञ्चलौ ॥ ११ ॥
verse 3.1.1.11
page 0014

Lanman

English

 kéśa,  m. hair (of the head)
 mane. [see
kesara.]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 केश 1. f)a),  Caṇḍīś. 23.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

ke sha
केश

skud pa
१) अनुलिम्पति २) कच ३) केश ४) ग्रन्थि ५) लोचना ६) सूत्र

skra
१) केश २) जटा ३) पूर्धज ४) वाल ५) वृजिन ६) शिरज ७) शिरोरुह

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
तज्जाः केशास्तीर्थवाकाश्चिकुराः कुन्तलाः कचाः ॥ ५६७ ॥
वालाः स्युस्तत्पराः पाशो रचना भार उच्चयः ।
हस्तः पक्षः कलापश्च केशभूयस्त्ववाचकाः ॥ ५६८ ॥
-wordlist-
 
केश (पुं),  तीर्थवाक (पुं),  चिकुर (पुं),  कुन्तल (पुं),  कच (पुं),  वाल (पुंक्ली),  केशपाश (पुं),  केशरचना (स्त्री),  केशभार (पुं),  केशोच्चय (पुं),  केशहस्त (पुं),  केशपक्ष (पुं),  केशकलाप (पुं)

अभिधानचिन्तामणीशिलोच्छः

Sanskrit

--source--
 
ह्रीबेरं केशसलिलपर्यायैः स्मर्यते बुधैः ।
-wordlist-
 
केश (क्ली),  सलिल (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

केश
केश,  शिरसिज,  मूर्धज,  कच,  चिकुर,  शिरोरुह,  बाल
केशाः शिरसिजमूर्धजकचचिकुरशिरोरुहाः स्मृता वालाः ।
verse 2.1.1.530
page 0060

वृजिन
वृजिन,  केश
वृजिनः केशेऽप्युक्तः स्थाणुः कीलेऽपि कुञ्जरे नागः ।
verse 5.1.1.797
page 0092

नाममाला

Sanskrit

केश,  शिरोरुह,  वाल,  कच,  चिकुर
केशं शिरोरुहं वालं कचं चिकुरमीहयेत् ।
verse 0.1.1.195
page 0091

Vedic Reference

English

 Keśa,  ‘hair of the head, ’ is repeatedly mentioned in the later
Saṃhitās and Brāhmaṇas.^1 The hair was a matter of great
care to the Vedic Indian,  and several hymns of the Atharva-
veda^2 are directed to securing its plentiful growth. Cutting
or shaving (vap) the hair is often referred to.^3 For a man to
wear long hair was considered effeminate.^4 As to modes of
dressing the hair see Opaśa and Kaparda
 as to the beard see
Śmaśru.
1) Av. v. 19,  3
 vi. 136,  3,  etc.
 Vāja-
saneyi Saṃhitā,  xix. 22
 xx. 5
 xxv. 3
Śatapatha Brāhmaṇa,  ii. 5,  2,  48,  etc.
2) vi. 136. 137. Cf. Zimmer,  Altin-
disches Leben,  68
 Bloomfield,  Hymns of
the Atharvaveda,  536,  537.
3) Av. viii. 2,  17
 Satapatha Brāh-
maṇa,  v. 5,  3,  1,  etc. Cf. Oldenberg, 
Religion des Veda,  425 et seq.
4) Śatapatha Brāhmaṇa,  v. 1,  2, 
14. But cf. Vincent Smith,  Indian
Antiquary,  34,  203.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  केशः
Root:  केश
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ tail
⇒ mane
⇒ hair
⇒ kind of perfume
⇒ hair of the head
Shloka(s): 
2|6|95|2 ► चिकुरः कुन्तलो वालः कचः केशः शिरोरुहः॥ (मनुष्यवर्गः)
3|3|109|1 ► क्लेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|165|1 ► प्रदरा भङ्गनारीरुक्बाणा अस्राः कचा अपि। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|6|95|2 ⇢ चिकुरः (चिकुर) (पुं) ⇒ rash, hair, snake, mountain, musk-rat, kind of bird, inconsiderate, hair of the head
➠ 2|6|95|2 ⇢ कुन्तलाः (कुन्तल) (पुं) ⇒ plough, barley, lock of hair, drinking cup, kind of perfume, hair of the head, certain dhruvaka, particular head-dress, prince of that people
➠ 2|6|95|2 ⇢ बालः (बाल) (पुं) ⇒ boy, kid, foal, fool, colt, pure, child, minor, early, naive, young, simple, infant, puerile, foolish, childish, ignorant, infantine, simpleton, infantile, newly risen, kind of metre, new or waxing, simple-minded, small cardamoms, any young animal, one year old cow, five years old elephant, particular mystical prayer, not full-grown or developed, Indian Aloe pant [Aloe vera - Bot.]
➠ 2|6|95|2 ⇢ कचः (कच) (पुं) ⇒ scar, band, hair, cloud, cicatrix, dry sore, hem of a garment
➠ 2|6|95|2 ⇢ केशः (केश) (पुं) ⇒ tail, mane, hair, kind of perfume, hair of the head
➠ 2|6|95|2 ⇢ शिरोरुहः (शिरोरुह) (पुं)
➠ 3|3|109|1 ⇢ वृजिनः (वृजिन) (पुं) ⇒ bent, hair, false, wicked, crooked, deceitful, calamitous, disastrous, curled hair, wicked person
➠ 3|3|165|1 ⇢ अस्रः (अस्र) (पुं)
Related word(s): 
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ कचोच्चयः
परा_अपरासंबन्धः ➡ शिरोमध्यस्थचूडा
उपाधि ➡ अवयवः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 केशः,  पुं,
   (के मस्तके शेते । शी + अच् । अलुक्-समासः ।) मज्जजातोपधातुविशेषः । चुल् इतिभाषा । स तु गर्भस्थबालकस्य अष्टाभिर्मासै-र्जायते । इति सुखबोधः । (केशादयस्तु पितृतोजायन्ते । यथा,  सुश्रुते शारीरस्थाने तृतीये-ऽध्याये । “गर्भस्य केशश्मश्रुलोमास्थिनखदन्त-सिरास्नायुधमनीरेतःप्रभृतीनि स्थिराणि पितृ-जानि” ॥
 भावप्रकाशे च ।“केशाः श्मश्रु च लोमानि नखा दन्ताः सिरास्तथा ।धमन्यः स्नायवः शुक्रमेतानि पितृजानि हि” ॥
)तत्पर्य्यायः । चिकुरः २ कुन्तलः ३ वालः ४ कचः५ शिरोरुहः ६ । इत्यमरः । २ । ६ । ९५ ॥
 शिर-सिजः ७ मूर्द्धजः ८ अस्रः ९ वृजिनः १० । इतिजटाधरः ॥
 (रोगविशेषेणास्योत्पाटनानन्तरमुद्भ-वोपायाश्च । यथा,  --“वटावरोहकेशिन्योश्चूर्णेनादित्यपाचितम् ।गुडूचीस्वरसेतैलमभ्यङ्गात्केशरोहणम्” ॥
इति आदित्यपाकगुडचीतैलम् ॥
 * ॥
“मधुकेन्दीवरमूर्व्वा तिलाज्यगोक्षीरभृङ्गलेपेन ।अचिराद्भवन्ति घनकेशा दृढमूलायतानृजवः” ॥
“चन्दनं मधुकं मूर्व्वा त्रिफला नीलमुत्पलम् ।कान्तावटप्ररोहश्च गुडचीविषमेव च ॥
लौहचूर्णं तथाकेशी शारिवे द्वे तथैव च ।मार्क्कवस्वरसेनैव तैलं मृद्वग्निना पचेत् ॥
शिरस्युत्पतिताः केशा जायन्ते घनकुञ्चिताः ।दृढमूलाश्च स्निग्धाश्च तथा भ्रमरसन्निभाः ॥
नस्येनाकालपलितं निहन्यात्तैलमुत्तमम्” ॥
इति चन्दनाद्यं तैलम् ॥
 * ॥
“तैलं सयष्टीमधुकैः क्षीरे धात्रीफलैः शृतम् ।नस्ये दत्तं जनयति केशान् श्मश्रूणि चाप्यथ” ॥
पक्कावस्थापन्नस्यास्य कृष्णीकरणोपाया यथा,  --“त्रिफलाचूर्णसंयुक्तं लौहचूर्णं विनिक्षिपेत् ।ईषत्पक्वे नारिकेले भृङ्गराजरसान्विते ॥
मासमेकन्तु निःक्षिप्य सम्यग्गर्मात् समुद्धरेत्ततः शिरो मुण्डयित्वा लेपं दद्याद्भिषग्वरः ॥
सम्बेष्ट्य कदलीपत्रै-र्मोचयेत्सप्तमे दिने ।क्षालयेत्त्रिफलाक्वाथैः क्षीरमांसवसाशिनः ॥
कपालरञ्जनञ्चैव कृष्णीकरणमुत्तमम्” ॥
“उत्पलं पयसा सार्द्धं मासं भूमौ निधापयेत् ।केशानां कृष्णकरणं स्नेहनञ्च विधीयते” ॥
इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे क्षुद्ररोगाधिकारे ॥
)तत्समूहार्थवाचकाः शब्दाः यथा,  --“वालाः स्युस्तत्पराः पाशो रचनाभार उच्चयः ।हस्तः पक्षः कलापश्च केशभूयस्त्ववाचकाः” ॥
इति हेमचन्द्रः ॥
 * ॥
 (कस्य जलस्य ईशः ।)वरुणः । ह्रीवेरम् । इति मेदिनी ॥
 (अस्यपर्य्याया यथा,  --“वालं ह्रीवेरवर्हिष्ठोदीच्यं केशोऽम्बुनाम च” ॥
इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
) दैत्यविशेषः । इतिहेमचन्द्रः ॥
 (कस्य ब्रह्मणोऽपि ईशः । के जले शेतेवा ।) विष्णुः । इति शब्दरत्नावली । (काशते प्रका-शते लोके लोकं काशयति वा । काश + अच्पृषोदरात् एत्वे साधुः । सूर्य्याग्निप्रभृतिरश्मिः ।“ब्रह्म-विष्णु-रुद्र-संज्ञाः शक्तयः केशसंज्ञिताः” ॥
इति भागवतोक्तेः परब्रह्मशक्तिः । ब्रह्मा ।“केशो योनौ तथा भावे हावलावण्ययोरपि ।लम्पटे पुरुषे चैव प्रमदायां विशेषतः” ॥
“प्रजापतौ कचे चैव केशशब्दः प्रकीर्त्त्यते” ॥
इति महाभारतटीकाकृन्नीलकण्ठः ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 केश पु०
  क्लिश्यते क्लिश्नाति वा क्लिश--अच् ललोपश्च कस्यजलस्य ब्रह्मणो वा ईशोवा । १ वरुणे,  विश्वः । २ ह्री-वेरे(वाला) ३ दैत्यभेदे,  केशिनि ४ विष्णौ,  हेम० काशतेकाश अच् पृपो० । ५ सूर्य्याग्निप्रभृतिरश्मौ (केशिन्)शब्दे विवृतिः “ब्रह्मविष्णुरुद्रसंज्ञाःशक्तयः केशसं-ज्ञिताः” इत्युक्ते ब्रह्मादौ ६ परब्रह्मशक्तिभेदे केशवशब्देविवृतिः । के शिरसि शेते शी--ड अलुक्स० । ७ चिकुरंच । अस्थिवातुजातोपधातुविशेषोऽयं केशः । अस्मात्परवर्त्तिनः पाशादिशब्दाः केशभूयस्त्ववाचिनः ।“वालास्तु तत्पराः पाशो रचना भारौच्चयः । हस्तःपक्षः कलापश्च केशभूयस्त्ववाचकाः” हेमचन्द्रोक्तेः ।केशस्तु पितृतोजायते यथाह सुश्रुतः “गर्भस्य केशश्म-श्रुलोमास्थिनखदसिरास्नायुधमनीरेतःप्रभृतीनि स्थि-राणि पिपृजानि” “केशाः श्मश्रु च लोमानि नखादन्ताः सिरास्तथा । धमन्यः स्नायवः शुक्रमेतानि पितृजानिहि” भावप० । तस्य सर्व्वदा वृद्धिमत्त्वमाह तत्रैव“शरीरे क्षीयमाणेऽपि बर्द्धेते द्वाविमौ सदा । स्वभावंप्रकृतिं कृत्या नखकेशाविति स्थितिः” चेतनानामधि-ष्ठानं मनोदेहश्च सेन्द्रियः केशलोमनखाग्रान्तर्मलद्रव्य-गुणैर्विना” तस्योत्पत्तिप्रकारः भावप्र० दर्शितो यथा“ततोऽस्थ्यग्निना पुनः पच्यमानं पञ्चाहोरात्रात् सार्द्धंदण्डञ्च यावदस्थिवेव तिष्ठति । ततः पच्यमानात् तस्मा-त् मलो र्निगच्छति । स च व्यानवायुना प्रेरितः सिरा-मिः मार्गेणागत्याङ्गुलिषु नखाः तनौ लोमानि च भ-भन्तीति” अत्र लीमसाम्यात् केशस्यापि तनौ प्ररो-हादस्थिधातुजत्वमुन्नेयम् । एवं गर्भे षष्ठे मासि तस्यलोमसाम्यात् प्रादुर्भावः “षष्ठे बलस्य वर्णस्य नखलोम्नांच सम्भवः” या० उक्तेः । जनानां केशवत्त्वे कारणम्शत० ब्राह्मणे उक्तं तद्वाक्यञ्च (केशिन्) शब्दे वक्ष्यते ।केशनाशकारणञ्च इन्द्रलुप्तशब्दे दर्शितम् केशकौक्ल्यहे-तुस्तु “क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः । पित्तंच केशान् पचति पलितं तेन जायते” सुश्रुतेनोक्तः“लताप्रतानोद्ग्रथितैः स केशैः” । रघु०“अलक्तकाङ्कानि पदानि पादयोः” “विकीर्णकेशासु परेतभूमिषु” कुमा० “केशः काशस्तवकविकाशः” सा० द०“केशेषु चमरीं हन्ति” सि० कौ० । “क्लुप्तकेशनखश्मश्रुः”मनुः “केशश्मश्रु घारयतामग्र्या भवति सन्ततिः” शु०त० दानधर्म्मे । केशश्मश्रु इत्यत्र श्मश्रुशब्दस्य घ्यन्तत्वेऽपिराजद० परनिपातः । तस्य मूलं कर्णा० जाहच् ।केशजाह तन्मूले न०
  । अस्य स्वाङ्गत्वात् उपसर्जनत्वेअतिकेशी सुकेशीत्यादौ स्त्रियां वा ङीष् । केशेषुप्रसितः(तत्परः) कन् । केशक तद्रचनातत्परे त्रि०
  ।

Capeller

German

 1. के॑श m.
  (adj. — ° f.
  आ u. ई) Haupthaar, 
Mähne
 Schweif. 

 2. केश n.
  N. eines Mondhauses.

Grassman

German

 (kéśa),  m. [Fi. 〔46〕,  Delbr. 〔136〕],  das Haupthaar,  AV.,  VS.
 s. ghṛtá-,  vāyú-,  hárihíranya-keśa u. s. w.
 2〉 die Mähne
 liegt zu Grunde in den beiden folgenden,  vgl. vṛkṣá-keśa.

Burnouf

French

 केश केश m.
  (क tête
 शी?) chevelure.
		 Sorte
de parfum. 
		 Surnom de Viṣṇu et de Varuṇa
		 np. synon.  de
केशिन्।
केशकलाप m.
  chevelure abondante.
केशगर्भक m.
  tresse de cheveux.
केचघ्न n.
  (हन्) chute des cheveux
 calvitie morbide.
केशछिद् m.
  perruquier,  coiffeur.
केचट m.
  bouc
		 pou.
		 Frère.
		 Surnom de Viṣṇu
 cf. 
केश।
		 L'arbre nommé शोणक।
		 Une des flèches de
l'Amour
 cf.  शोषण।
केचपक्ष m.
  chevelure abondante ou ajustée.
केचपर्णी f.
  achyranthes aspera,  bot.
केशपार m.
  ( पश्) cf.  केचपक्ष। -- केचपाची
f.
  meche de cheveux qu'on laisse croître sur le sommet de la tête.
केचमार्जक m.
  et केशमार्जन n.
  (मृज्)
peigne,  démêloir.
केशमुष्टि m.
  esp. d'arbre.

Stchoupak

French

 केश-
 m.
  cheveu,  chevelure,  crinière 
 ifc. qqf.  -ई-।
°कर्मन्- nt. arrangement des cheveux.
°कलाप- m.
  mèche de cheveux.
°कल्पना- f.
  arrangement d'une crinière (de cheval).
°कारिन्- a. qui arrange ses cheveux.
°कीट- m.
  pou 
 कीटावपतित- a. v. sur quoi est tombé un pou.
°ग्रन्थि- m.
  nœud de cheveux.
°ग्रह- m.
  °ग्रहण- nt. fait de prendre aux cheveux.
°धारण- nt. fait de garder intacte (de ne pas couper) sa chevelure.
°पक्ष- m.
  mèche de cheveux.
°पाश- m.
  mèche de cheveux,  masse de cheveux.
°प्रधर्षण- nt. fait de prendre (violemment) aux cheveux.
°प्रसार- m.
  nettoyage de la chevelure.
°बन्ध- m.
  ruban dans les cheveux.
°रचना- f.
  fait d'arranger ou d'orner sa chevelure.
°लुञ्चन- m.
  ascète Jaina 
 nt. fait d'arracher les cheveux.
°व्यपरोपण- nt. fait de tirer les cheveux.
°शूल- nt. une certaine maladie des cheveux.
°संस्कार- m.
  soins donnés à la chevelure.
°हस्त- m.
  mèche de cheveux,  masse de cheveux,  poignée de cheveux.
केशान्त- m.
  extrémité des cheveux,  naissance des cheveux 
 cheveux
longs et épars,  boucle de cheveux,  mèche de cheveux 
 cérémonie de la
coupe des cheveux 
 -इक- a. qui va jusqu'à la naissance des cheveux.
केशा-केशि adv. cheveux contre cheveux,  (se prenant) l'un l'autre aux
cheveux.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.