| YouTube Channel

केदारः (kedAraH)

 
Apte
English
केदारः [kēdārḥ], 1 A field under water
meadow
केदारेभ्यस्त्व- पो$गृह्णन्कर्षका दृढसेतुभिः
Bhāg.*
 1.2.41
Ms.*
 9.38, 44
cf.
 the play on words in the Subhās. के दारपोषणरताः ? and the reply is केदारपोषणरताः.
A basin for water round the root of a tree.
A mountain.
A particular mountain forming part of the Himālayas (modern Kedār).
A form of Śiva.
N.
 of a Rāga (in music).Comp. -खण्डम् a small dyke, earth raised to keep out water
गच्छ केदारखण्डं बधान
Mb.
 * 1.3.22. -नाथः a particular form of Śiva.
Apte 1890
English
केदारः 1 A field under water
meadow.
2 A basin for water round the root of a tree.
3 A mountain.
4 A particular mountain forming part of the Himālayas (modern Kedār).
5 A form of Śiva.
Comp.
खडं a small dyke, earth raised to keep out water.
नाथः a particular form of Śiva.
Apte Hindi
Hindi
केदारः
पुं*
 - के शिरसि दारोऽस्य - ब* स*
"पानी भरा हुआ खेत, चरागाह"
केदारः
पुं*
 - के शिरसि दारोऽस्य - ब* स*
"थाँवला, आलवाल"
केदारः
पुं*
 - के शिरसि दारोऽस्य - ब* स*
पहाड़
केदारः
पुं*
 - के शिरसि दारोऽस्य - ब* स*
केदार नामक एक पहाड़ जो हिमालय का एक भाग है
केदारः
पुं*
 - के शिरसि दारोऽस्य - ब* स*
शिव का नाम
केदारः
पुं*
 - केदार - अण्
"चावल, अनाज"
केदारः
"पुं* , ब*स*" - केन जलेन दारोऽस्य
संगीतशास्त्र में एक राग का नाम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 केदारः
noun
एकः रागविशेषः यः मेघस्य चतुर्थः पुत्रः।
"केदारः रात्रेः द्वितीये प्रहरे गीयते।"
Synonyms:
 कृष्णिका, राजिका, आसुरी, क्षवः, क्षुधाभिजननः, क्षुताभिजननः, सिद्धार्थः, सिद्धार्थकः, केदारः
noun
तैलबीजविशेषः, कृष्णवर्णीयाः वर्तुलाकाराः सर्षपबीजाः आयुर्वेदे अस्य कृमिवातकफकण्ठामयहरत्वादयः गुणाः प्रोक्ताः।
"सागपचनसमये कृष्णिका उपयुज्यते।"
Synonyms:
 केदारः
noun
एकः तीर्थः ।
"केदारस्य वर्णनं महाभारते वर्तते"
Synonyms:
 केदारः
noun
नक्षत्रविशेषः ।
"केदारस्य वर्णनं बृहत्संहितायां वर्तते"
Tamil
Tamil
கேதா3ர: : நீர் பாய்ந்த வயல், மலை, சிவனின் ஒரு பெயர், ஒரு புண்ய க்ஷேத்ரம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
केदारः,
पुं,
 (के जले दार आदरो यस्य । यद्वा केनजलेन द्रियते आद्रियते इति । निपातनात्एत्वम् ।) क्षेत्रम् । क्षेत् इति भाषा । इत्यमरः ।२ । ९ । ११ ॥
(यथा, मनौ ९ । ३८ ।“भूमावप्येककेदारे कालोप्तानि कृषीवलैः ।नानारूपाणि जायन्ते वीजानीह स्वभावतः” ॥
क्षेत्रस्थक्षुद्रजलाधारविशेषः । यथा, रामायणे३ । २२ । १८ ।“वृषः पिबति केदारे निश्वासाकुलितं पयः” ॥
)केदारजलगुणाः । मधुरत्वम् । विपाके गुरुत्वम् ।दोषलत्वम् । “तदेव बद्धमुक्तन्तु विशेषाद्दोषदंभवेत्” । इति राजनिर्घण्टः ॥
(के मस्तके शिखर-देशे दारः प्रश्रवणादिकारणस्वरूपविदीर्णस्थानंअस्य ।) पर्व्वतविशेषः । (के मस्तके शिरःस्थित-जटाभ्यन्तरे गङ्गारूपिणी दाराः पत्नी यस्यसर्व्वत्र निपातनात् एत्वम् ।) शिवः । भूमिभेदः ।आलवालम् । इति मेदिनी ॥
(भ्रूमध्यस्थानविशेषः ।यथा, हठयोगदीपिकायाम् । ३ । २४ ।“कालपाशमहाबन्धविमोचनविचक्षणः ।त्रिवेणीसङ्गमं धत्ते केदारं प्रापयेन्मनः” ॥
“केदारभ्रुवोर्मध्ये शिवस्थानं केदारशब्दवाच्यं तंमनः स्वान्तं प्रापयेत्” । इति तट्टीका ॥
तीर्थ-विशेषः । यथा, महाभारते । ३ । ८३ । ६६ ।“केदारे चैव राजेन्द्र ! कपिलस्य महात्मनः ।ब्रह्माणमधिगत्वा च शुचिः प्रयतमानसः ।सर्व्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोकं प्रपद्यते” ॥
* ॥
केदारपर्व्वतस्थलिङ्गभेदः । स तु लिङ्गमूर्त्त्याकाश्यामाविर्भावात् तन्नाम्ना एवाख्यातः तद्विवरणंयथा, काशीखण्डे । ७७ अध्याये ।श्रीपार्व्वत्युवाच ।“नमस्ते देवदेवेश ! प्रणमत्करुणानिधे ! ।वद केदारमाहात्म्यं भक्तानामनुकम्पया ॥
तस्मिन् लिङ्गे सदा प्रीतिस्तव काश्यामनुत्तमा ।तद्भक्ताश्च जना नित्यं देवदेव ! महाधियः ॥
श्रीदेवदेव उवाच ।शृण्वपर्णेऽभिधास्यामि केदारेश्वरसंकथाम् ।समाकर्ण्यापि यां पापोऽप्यपापो जायते क्षणात् ॥
केदारं यातुकामस्य पुंसो निश्चितचेतसः ।आजन्मसञ्चितं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
गृहाद्विनिर्गते पुंसि केदारगतिनिश्चिते ।जन्मद्वयार्ज्जितं पापं शरीरादपि निर्व्रजेत् ॥
मध्येमार्गं प्रपन्नस्य त्रिजन्मजनितं त्वघम् ।देहगेहाद्विनिःसृत्य निराशं याति निश्वसत् ॥
सायं केदार केदार केदारेति त्रिरुच्चरन् ।गेहेऽपि निवसन्नूनं यात्राफलमवाप्नुयात् ॥
दृष्ट्वा केदारशिखरं पीत्वा तत्रत्यमम्बु च ।जन्मजन्मकृतात्पापात् मुच्यते नात्र संशयः ॥
हरपापह्रदे स्नात्वा केदारेशं प्रपूज्य च ।कोटिजन्मार्ज्जितैनोभिर्मुच्यते नात्र संशयः ॥
सकृत्प्रणम्य केदारं हरपापकृतोदकः ।स्थाप्य लिङ्गं हृदम्भोजे प्रान्ते मोक्षं गमिष्यति ॥
हरपापह्रदे श्राद्धं श्रद्धया यः करिष्यति ।उद्धृत्य सप्त पुरुषान् स मे लोकं गमिष्यति ॥
पुरा रथन्तरे कल्पे यदभूदत्र तत् शृणु ।अपर्णे दत्तकर्णा त्वं वर्णयामि तवाग्रतः ॥
एको ब्राह्मणदायाद उज्जयिन्या इहागतः ।कृतोपनयनः पित्रा ब्रह्मचर्य्यव्रते स्थितः ॥
स्थलीं पाशुपतीं काशीं स विलोक्य समन्ततः ।द्विजैः पाशुपतैः कीर्णां जटामुकुटमण्डितैः ॥
कृतलिङ्गसमर्च्चैश्च भूतिभूषितवर्ष्मभिः ।भिक्षाहृतान्नसन्तुष्टैः पुष्टैर्गङ्गोदकामृतैः ॥
बभूवानन्दितमना व्रतं जग्राह चोत्तमम् ।हिरण्यगर्भादाचार्य्यान्महत्पाशुपताभिधम् ॥
स च शिष्यो वशिष्ठोऽभूत् सर्व्वपाशुपतोत्तमःस्नात्वा ह्रदे हरपापे नित्यं प्रातः समुत्थितः ॥
विभूत्याहरहः स्नाति त्रिकालं लिङ्गमर्च्चयन् ।नान्तरं स विजानाति शिवलिङ्गे गुरौ तथा ॥
स द्वादशाब्ददेशीयो वशिष्ठो गुरुणा सह ।ययौ केदारयात्रार्थं गिरिं गौरीगुरोर्गुरुम् ॥
यत्र गत्वा न शोचन्ति किञ्चित् संसारिणः क्वचित् ।प्राश्योदकं लिङ्गरूपं लिङ्गरूपत्वमागताः ।असिधारं गिरिं प्राप्य वशिष्ठस्य तपस्विनः ॥
गुरुर्हिरण्यगर्भाख्यः पञ्चत्वमगमत् तदा ।पश्यतां तापसानाञ्च विमाने सार्व्वकामिके ॥
आरोप्य तं पारिषदाः कैलासमनयन् मुदा ।यस्तु केदारमुद्दिश्य गेहादर्द्धपथेऽप्यहो ॥
अकातरस्त्यजेत् प्राणान् कैलासे स चिरं वसेत् ।तदाश्चर्य्यं समालोक्य स वशिष्ठस्तपोधनः ॥
केदारमेव लिङ्गेषु बह्वमंस्त सुनिश्चितम् ।अथ कृत्वा स कैदारीं यात्रां वाराणसीमगात् ॥
अग्रहीन्नियमं चापि यथार्थं चाकरोत् पुनः ।प्रतिचैत्रं सदा चैत्र्यां यावज्जीवमहं ध्रुवम् ॥
विलोकयिष्ये केदारं वसन् वाराणसीं पुरीम् ।तेन यात्राः कृताः सम्यक् षष्टिरेकाधिका मुदा ॥
आनन्दकानने नित्यं वसता ब्रह्मचारिणा ।पुनर्यात्रां स वै चक्रे मधौ निकटवर्त्मनि ॥
परमोत्साहसन्तुष्टः पलिताकलितोऽप्यलम् ।तपोधनैस्तन्निधनं शङ्कमानैर्निवारितः ॥
कारुण्यपूर्णहृदयैरन्यैरपि च सङ्गिभिः ।ततोऽपि न तदुत्साहभङ्गोऽभूद्दृढचेतसः ॥
मध्ये मार्गं मृतस्यापि गुरोरिव गतिर्मम ।इति निश्चितचेतस्के वशिष्ठे तापसे शुचौ ॥
अशूद्रान्नपरीपुष्टे तुष्टोऽहं चण्डिकेऽभवम् ।स्वप्ने मया स संप्रोक्तो वशिष्टस्तापसोत्तमः ।दृढव्रत ! प्रसन्नोऽस्मि केदारं विद्धि मामिह ॥
अभीष्टञ्च वरं मत्तः प्रार्थयस्वाविचारितम् ।इत्युक्तवत्त्यपि मयि स्वप्नो मिथ्येति सोऽब्रवीत् ॥
ततोऽपि स मया प्रोक्तः स्वप्नो मिथ्याशुचिष्मताम् ।भवादृशाममिथ्यैव स्वाध्यायवशवर्त्तिनाम् ॥
वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि स्वप्नशङ्कां त्यज द्विज ! ।तव सत्ववतः किञ्चित् मयाऽदेयं न किञ्चन ॥
इत्युक्तं मे समाकर्ण्य वरयामास मामिति ।शिष्यो हिरण्यगर्भस्य तपस्विजनसत्तमः ॥
यदि प्रसन्नो देवेश ! तदा मे सानुगा इमे ।सर्व्वे शूलिन्ननुग्राह्या एष एव वरो मम ॥
देवि ! तस्येदमाकर्ण्य परोपकृतिशालिनः ।वचनं नितरां प्रीतस्तथेति तमुवाच ह ॥
पुनः परोपकरणात् तत्तपोद्विगुणीकृतम् ।तेन पुण्येन स मया पुनः प्रोक्तो वरं वृणु ॥
स वशिष्ठो महाप्राज्ञो दृढपाशुपतव्रतः ।देवि ! मे प्रार्थयामास हिमशैलादिहस्थितिम् ॥
ततस्तत्तपसा तुष्टः कलामात्रेण तत्र हि ।हिमशैले स्थितश्चात्र सर्व्वभावेन संस्थितः ॥
ततः प्रभाते संजाते सर्व्वेषां पश्यतामहम् ।हिमाद्रेः प्रस्थितः प्राप्तः स्तूयमानः सुरर्षिभिः ॥
वशिष्ठं पुरतः कृत्वा सर्व्वसार्थसमायुतम् ।हरपापह्रदे तीर्थे स्थितोऽहं तदनुग्रहात् ॥
मत्परिग्रहतः सर्व्वे हरपापे कृतोदकाः ।आराध्य मामनेनैव वपुषा सिद्धिमागताः ॥
तदाप्रभृति लिङ्गेऽस्मिन् स्थितः साधकसिद्धये ।अविमुक्ते परे क्षेत्रे कलिकाले विशेषतः ॥
तुषाराद्रिं समारुह्य केदारं वीक्ष्य यत् फलम् ।तत् फलं सप्तगुणितं काश्यां केदारदर्शने ॥
गौरीकुण्डं यथा तत्र हंसतीर्थञ्च निर्म्मलम् ।यथा मधस्रवा गङ्गा काश्यां तदखिलं तथा ॥
इदं तीथ हरपापं सप्तजन्माघनाशनम् ।गङ्गायां मिलितं पश्चाज्जन्मकोटिकृताघहम्” ॥
केदाराख्यः पर्व्वतश्च तीर्थयात्रिभिः प्रायेणवदर्य्याश्रमात् सप्तदिनैः समागमनीयः ॥
* ॥
)