कॄ (kRR)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 कॄ r. 6th cl. (किरति) To throw,  to scatter. r. 9th cl. (कृणाति) or (गि,  ञ)
गिकॄञ् (कृणाति-कृणीते) To hurt,  to injure,  r. 10th cl. (कारयते) To
know. With अप prefixed,  To draw furrows,  to make lines.
	 1.
To disperse.
	 2. With अव,  To throw,  to cast.
	 3. With आङ्,  To fill
up. to cover over.
	 4. With प्रति,  To hurt,  to injure.
	 5. With वि. To
throw,  to cast,  to send,  to scatter widely.
	 6. With सम,  To gather, 
to collect.
	 7. With अभि in the passive voice,  to be upset,  over-
come,  or overwhelmed.

Yates

English

 कॄ (श) किरति 6.
a. To throw,  or
scatter (गि,  ञ) कृणाति कृणीते 9.
c.
To hurt. (क,  ङ) कारयते 10.
d. To
know. With अप prefixed,  to
draw furrows
 with अव to
throw
 with आ to fill up,  to
cover over
 with प्रति to hurt
with वि to throw,  to send.
With सं to gather. In the
pas-
sive with अभि to be overcome.

Wilson

English

 कॄ r. 6th cl. (किरति) To throw,  to scatter. r. 9th cl. (कृणति)
or (गि,  ञ्) गिकॄञ् (कृणाति-कृणीते) To hurt,  to injure. r. 10th cl.
(कारयते) To know.
1 With अप prefixed, 
^a To draw furrows,  to make lines.
^b To disperse.
2 With अव,  To throw,  to cast.
3 With आङ्,  To fill up,  to cover over.
4 With प्रति,  To hurt,  to injure.
5 With वि,  To throw,  to caste,  to send,  to scatter widely.
6 With सम,  To gather,  to collect.
7 With अभि,  in the passive voice,  to be upset,  overcome or overwhelmed.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte

English

कॄ [k]ॄ,  I. 6 P.
  (किरति,  चकार,  अकारीत्,  अकरि-री-ष्ट,  अकीर्ष्ट,  करि-री-तुम्,  कीर्ण)

To scatter,  throw about,  pour,  cast,  disperse
 समरशिरसि चञ्चत्पञ्चचूडश्चमूनामुपरि शरतुषारं को$प्ययं वीरपोतः । किरति U.*
  5.2
6.1
 दिशि दिशि किरति सजलकणजालम् Gīt.*
  4
 Ś.*
  1.7
 Amaru.*
  11.

To strew,  cover or fill with
 उक्षान्प्रचक्रुर्नगरस्य मार्गान् Bk.*
  3.5
 सौमित्रिमकिरद् बाणैः परितो रावणिस्ततः 17.42. -II. 9 U.
  (कृणाति,  कृणीते) To injure,  hurt,  kill. -III. 1 Ā. (कारयते) To know,  inform. 

Apte 1890

English

 कॄ {vI.v} {c6c} P. (किरति,  चकार,  अकारीत्,  अकरि-री-ष्ट,  अकीर्ष्ट,  करि-री-तुं,  कीर्ण) 1 To scatter,  throw about,  pour out,  cast,  disperse
 समरशिरसि चंचत्पंचचूडश्चमूनामुपरि शरतुषारं कोप्ययं वीरपोतः किरति U. 5. 2
 6. 1
 दिशि दिशि किरति सजलकणजालं Gīt. 4
 Ś. 1. 7
 Amaru. 11. 
2 To strew,  cover or fill with
 Bk. 3. 5,  17. 42. {vII.v} {c9c} U. (कृणाति,  कृणीते) To injure,  hurt,  kill. {vIII.v} {c10c} A. (कारयते) To know,  inform. 

Monier Williams Cologne

English

 1. कॄ cl.
  6. P.
  किर॑ति (Pāṇ.  vii,  1,  100
 perf.  -चकार,  Pāṇ.
  vii,  4,  11,  Kāś.
 
 2nd fut. करिष्यति
 1st fut. करिता or करीता,  Vop.
   xiii,  2
 aor.
  अकारीत् [Ved.   सं॑ का॑रिषत्]
 ind.
 p.
  -कीर्य
 Pass.
  कीर्यते), 
to pour out,  scatter,  throw,  cast,  disperse,  RV.
   i,  32,  13
 MBh.
   &c.
  
to throw up in a heap,  heap up,  Kāṭh.
  xxviii,  4 : Ā. किरते,  to throw off from one's self,  RV.
   iv,  38,  7 : P.
  to strew,  pour over,  fill with,  cover with,  MBh.
  
 R.
 
 (perf.  3. pl.
  चकरुर्),  Bhaṭṭ.
  :
Desid.
  चिकरिषति,  Pāṇ.
  vii,  2,  75 :
Intens.
  चाकर्ति,  Pāṇ.
  vii,  4,  92,  Kāś.
 
 [cf.   Gk. κεράννυμι,  κίρνημι.]

 2. कॄ (or v.l. कृ) cl.
  5. 9.P.  Ā. कृणोति,  °णुते,  °णाति,  °णीते,  to hurt,  injure,  kill,  Dhātup.
  
 Vop.
   xvi,  2
 कृण्व॑ति,  Naigh.
  ii,  19.

 2. कॄ (or v.l. कृ) cl.
  5. 9.P.  Ā. कृणोति,  °णुते,  °णाति,  °णीते,  to hurt,  injure,  kill,  Dhātup.
  
 Vop.
   xvi,  2
 कृण्व॑ति,  Naigh.
  ii,  19.

 3. कॄ (v.l. for गॄ) cl.
  10. Ā. कारयते,  to know,  Dhātup.
   xxxiii,  33
to inform,  ib.

Monier Williams 1872

English

 कॄ 1. कॄ,  cl. 6. P. किरति,  चकार,  करिष्-
यति and करीष्यति,  अकारीत्,  करितुम् and
करीतुम्,  to pour out,  scatter,  throw,  cast,  disperse
to strew,  pour over,  fill with,  cover with: Caus.
कारयति: Desid. चिकरिषति: Intens. चेकीर्यते, 
चाकर्ति
 [cf. Gr. κεράω,  κεράννυμι,  κίρνημι.]

 कॄ 2. कॄ (or sometimes written कृ),  cl. 5.
and 9. P. A. कृणोति,  -णुते,  कृणाति,  -णीते, 
चकार,  चकरे and चक्रे,  करिष्यति,  -ते,  अक-
रीष्ट,  अकरिष्ट,  अकीर्ष्ट,  करितुम्,  करीतुम्, 
कर्तुम्,  to hurt,  injure,  kill.

 कॄ 3. कॄ,  cl. 10. A. कारयते,  -यितुम्,  to
know,  inform
 (an incorrect form for गॄ।)

Macdonell

English

 कॄ KṜ,  Ⅵ. P. kirá,  pour out,  scatter
 bestrew: 🞄pp. kīrṇa,  scattered
 bestrewed
 dishevelled
 🞄covered,  filled with
 stopped (ears). 🞄apa-skira,  Ā. scrap (with the feet). ava,  🞄pour down,  scatter
 emit semen
 bestrew,  🞄cover: pp. bestrewed,  covered
 caught in
 🞄having emitted semen
 full of,  being wholly 🞄in the power of (—°). anu‿ava,  scatter about. 🞄ā,  strew,  bestow abundantly: pp. strewn
 🞄covered,  filled,  crowded
 surrounded by (in. ). 🞄apa‿ā,  abandon
 refuse. vi‿ā,  pp. dishevelled
 🞄dim.  sam-ā,  cover over,  fill up: 🞄pp. covered or filled with. ud,  throw or whirl 🞄up
 dig up,  hollow out: pp. carved,  engraved
 🞄overwhelmed with (—°). sam-ud,  pp. pierced. 🞄vi-ni,  shatter
 cover
 abandon.  saṃ-ni,  pp. 🞄stretched out. pari,  scatter round
 swarm 🞄round
 deliver up. pra,  scatter: pp. dispersed
 🞄squandered
 dishevelled
 confused
 various. 🞄vi-pra,  pp. scattered
 dishevelled
 extended. 🞄prati-skira,  lacerate: pp. skīrṇa,  injured. 🞄vi,  scatter,  disperse
 cleave,  split
 bestrew
 🞄heave (sighs)
 dishevel. pra-vi,  scatter,  spread,  🞄sam,  pour out,  bestow abundantly
 overwhelm
 🞄mix: pp. crowded with,  full of
 mixed,  combined 🞄with (—°)
 impure
 born of a mixed 🞄marriage
 in rut (elephant).

Benfey

English

 1. कॄ कॄ,  i. 6,  किर,  Par.
 1. To
pour out,  Amar. 11.
 2. To cast,  MBh.
14,  1898.
 3. To cover,  Rām.  5,  42,  10.
कीर्ण, 
 1. Scattered,  Rām.  5,  16,  17.
 2.
Dishevelled,  Daśak. in Chr. 179,  15.
 3. Covered,  Pañc. i. d. 239. -- With the
prepositions व्यति वि-अति,  To scatter, 
MBh. 4,  830. -- With अनु अनु,  To cover, 
MBh. 1,  4340. -- With अप अप,  which
forms also अपस्किर,  Ātm.  To rake (as
a bird for pleasure),  Uttararāmac. p.
31,  1. -- With अभि अभि,  To cover, 
MBh. 13,  2655. -- With अव अव, 
 1.
To diffuse,  Man.  6,  48.
 2. To cast
off,  MBh. 2,  2289.
 3. To leave,  MBh.
1,  3057.
 4. To cover,  Rām.  2,  43,  13.
Ātm.  and reflect. pass., 
 1. To spread, 
MBh. 3,  12306.
 2. To vanish, 
Bhāg. P. 7,  15,  19. -- With अन्वव अनु-अव,  To
scatter about,  Yājñ. 1,  230. Caus. To
cause to be scattered about,  MBh. 13, 
4291 (read कारयेत्). -- With अभ्यव अभि
-अव,  To cover,  Rām.  2,  33,  19. -- With
पर्यव परि-अव,  To cover round about, 
MBh. 3,  13596. -- With समव सम्-अव, 
To cover,  Bhāg. P. 8,  18,  10. -- With
आ आ,  आकीर्ण, 
 1. Crowded,  Arj. 6,  7.
 2. Frequented,  Man.  6,  51.
 3. Con-
fused,  Rājat. 5,  321. -- With अपा अप
-आ,  To repudiate,  MBh. 1,  2851. --
With अवा अव-आ,  To cover,  Rām.  2, 
42,  14 Gorr. (Schl. v.r.). -- With व्या
वि-आ,  व्याकीर्ण,  Dishevelled,  Pañc.
i. d. 207. -- With समा सम्-आ,  To cover, 
Rām.  1,  6,  24. -- With उद् उद्, 
 1. To
throw up,  Rām.  6,  90,  26.
 2. To dig
up,  MBh. 1,  5813.
 3. To engrave,  Vikr.
d. 43. -- With समुद् सम्-उद्,  To pierce, 
Ragh. 1,  4. -- With उप उप,  To cover, 
MBh. 3,  11886. -- With विनि वि-नि, 
 1.
To cast down,  Rām.  6,  8,  19.
 2. To
leave,  Kumāras. 4,  6.
 3. विनिकीर्ण, 
Crowded,  Rām.  4,  41,  33. -- With संनि
सम्-नि,  संनिकिर्ण,  Stretched out, 
Megh. 87. -- With परा परा,  To leave, 
Rām.  4,  1369. -- With परि परि, 
 1. To
surround,  MBh. 4,  585.
 2. To deliver, 
Ragh. 18. 32. -- With प्र प्र,  To scatter, 
Rām.  2,  76,  15.
 2. To spring up, 
Rām.  1,  9,  19.
 3. Pass. (anom.  कीर्येत्, 
with the termination of the Par.),  To
vanish,  MBh. 3,  14767. प्रकीर्ण, 
 1.
Dishevelled,  MBh. 3,  11755.
 2. Squan-
dered,  Lass. 74,  17.
 3. Public,  MBh.
13,  6735. -- With विप्र वि-प्र,  विप्रकीर्ण, 
 1. Scattered,  Rām.  5,  14,  53.
 2. Dis-
hevelled,  MBh. 3,  401.
 3. Extended, 
MBh. 3,  730. -- With प्रतिस् प्रतिस्, 
instead of प्रति प्रति,  To injure (cf. 
2. कॄ),  Śiś. 1,  47. -- With वि वि, 
 1. To
scatter,  Hit. 9,  14.
 2. To cover,  Man. 
3,  234.
 3. To blame,  Rām.  2,  12,  73.
विकीर्ण, 
 1. Dishevelled,  Kumāras. 4,  4.
 2. Split,  Rām.  3,  34,  25. -- With प्रवि
प्र-वि,  To scatter,  MBh. 4,  298. -- With
सम् सम्, 
 1. To mix,  MBh. 13,  6232.
 2. To confound,  MBh. 3,  13736. सं-
कीर्ण, 
 1. Crowded,  MBh. 1,  7675.
 2.
Mixed,  Man.  1,  116.
 3. Impure,  Yājñ.
3,  310. -- Cf.  कल्,  शकृत्
 and Lat.
cribrum,  cerno,  procerus
 κρίνω.

 † 2. कॄ कॄ,  also कृ कृ,  ii. 5 and
9,  Par.,  Ātm.  To injure,  to kill. -- Cf. 
1. कॄ with प्रतिस्।

 † 3. कॄ कॄ,  i. 10,  Ātm.  To know
(? v. r.).

Apte Hindi

Hindi

कॄ
"तुदा* पर* ,  " - -
"बिखेरना,  इधर-उधर फेंकना,  उड़ेलना,  डालना,  तितर-बितर करना"

कॄ
"तुदा* पर* ,  " - -
"छितराना,  ढँकना,  भरना"

कॄ
"क्र्या* उभ* ,  " - -
"क्षति पहुँचाना,  चोट पहुँचाना,  मार डालना"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

कॄ - विक्षेपे (तुदा० पर० सक० से०) किरति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಎರಚು /ಎಸೆ /ಬಿಸಾಡು /ಚೆಲ್ಲು
प्रयोगाः - > "आविकिरन् बाललताः प्रसूनैराचारलाजैरिव पौरकन्याः"
उल्लेखाः - > रघु० २-१०
कॄ - विक्षेपे (तुदा० पर० सक० से०) किरति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹರಡು

कॄ - हिंसायाम् (क्र्या० पर० सक० से०) कृणाति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹಿಂಸಿಸು /ಪೀಡಿಸು

L R Vaidya

English

 kF {% (I) vt. 6P (pp. कीर्ण) %} To pour out,  to scatter,  to disperse,  to strew,  e.g. धीरं वारिधरस्य वारि किरतः श्रुत्वा निशीथे धनिम् Am.S.11 or दिशि दिशि किरति सजलकणजालम् Git.G.iv.,  Bt.iii.5.With अप-,  (pres. अपकिरति) 1. to scatter,  e.g. गजोपकिरत्यंभः
(pres. अपस्किरते) to scratch out and scatter,  (with joy,  for abode or food),  e.g. अपस्किरते कुक्कुरो भक्ष्यार्था.With अपा-,  to repudiate.With अव-,  to scatter,  to throw,  अवाकिरन्वाललताः प्रसूनैः R.ii.10.With आ-,  1. to spread round
to dig up.With उद्-,  1. to throw up,  R.i.42
to dig out
to engrave,  to sculpture,  उत्कीर्णा इव वासयष्टिषु निशानिद्रालसा बर्हिणः Vikr.iii.With परि-,  1. to surround,  परिकीर्णा परिवादिनी मुनेः R.viii.35
to deliver,  R.xviii.33.With प्र-,  1. to scatter,  to throw,  प्रकीर्णः पुष्पाणां हरिचरणयोरंजलिरयम् Ve.i.
to sow,  as seed.With प्रति-,  (pres. प्रतिस्किरति) to injure,  to tear,  उरोविदारं प्रतिचस्करे नखैः Sis.i.47.With वि-,  to scatter,  to throw about,  to spread about,  K.S.iii.61,  Kir.ii.59.With विनि-,  to throw,  to abandon,  K.S.iv.6.With सम्-,  to mix,  to mix together.With समुत्-,  to bore,  to pierce,  R.i.4.

 kF {% (II) vt. 9U (pp. कीर्ण
 pres. कृणाति,  कृणीते) %} To injure,  to kill.

Bopp

Latin

 1. कॄ 6. P. किरामि (gr. 334.) conjicere,  spargere,  perfun-
dere,  obruere,  implere. GIT. GOV. 4. 14.: किरति
सजलकणजालम्
 DR. 8. 6.: शक्तितोमरनाराचैः…
कीर्यमाणः. (Gr. ϰεϱάω,  ϰεϱάννυμι,  ϰίϱνημι,  quorum
ultimum formâ cum कृणामि cl. 9. convenit,  cf. पॄ,  quod
ex कॄ mutatâ gutturali in labialem ortum esse vide-
tur.)
c. अनु implere. MAH. 1. 4340.: वणिग्भिश्चाऽ न्वकीर्यन्त
नगराणि. - अनुकीर्ण impletus. DR. 6. 2. 8. 48. A. 7. 2.
c. अभि implere. R. Schl. II. 14. 53.: अभ्यकीर्यत शोकेन.
c. अव
1) i. q. simpl. A. 3. 32.: अस्त्रपूगेत…भूतम् अवा-
किरम्. अवकीर्ण impletus,  plenus. MAH. 1. 7840.
2) de-
serere,  relinquere. MAH. 1. 3057.: अवकीर्यच मां याता
परात्मजम् इवा ऽसती.
3) Pass. deserere,  se dispan-
dere,  dilatare. R. Schl. I. 38. 14.: समन्ताद् अवकीर्यत
(omisso augmento) समन्ततस्तु तान् देवीम् अभ्य-
षिञ्चत पावकः.
c. अव preaf. सम् i. q. simpl. A. 3. 25.: तम्…शरवर्षेण
समवाकिरम्.
c. आ implere. आकीर्ण impletus,  plenus. N. 12. 2. 113.
A. 6. 7. (Cf. lat. acervus.)
c. आ praef. अप vacuefacere,  ex inanire
 MAH. 1. 2851.:
ना ऽपुष्पः पादपः कश्चित् षटपदैर् ना ऽप्य् अपा-
कीर्णः.
c. आ preaf. सम् implere. समाकीर्ण. N. 12. 38.
c. उत्
1) superfundere. UR. 37. 5.: उत्कीर्णा इव वा-
सयष्टिषु निशा निद्रालसा वर्हिणः.
2) perforare?
RAGH. 4. 59.: मत्तेभरदनोत्कीर्ण
 v. sq.
c. उत् praef. सम् id. RAGH. 1. 4.: मणौ वज्रसमुत्कीर्णे
(Schol. Calc. = हीरेण च्छिद्रिते.)
c. परि
1) circumfundere,  undique implere. RAGH. ed.
Calc. 8. 35.: भ्रमरैः…परिकीर्णा (Schol. परितः सर्वतः
कीर्णा व्याप्ता).
2) committere,  tradere. RAGH. 18. 32.:
महीम् महेच्छः परिकीर्य सूनौ.
c. प्र se dissipare,  se disspergere. RAM. I. 9. 20.: सर्वतः
प्रकिरन्ति स्म ललमाना वराङ्गनाः
 - प्रकीर्ण expan-
sus,  elatus. A. 6. 2.: फेनवत्यः प्रकीर्णाश्च…ऊर्मयः
10. 63.: प्रकीर्णकेशी. (Cf. lat. prôcêrus,  quod etiam ad
कृष् trahi potest,  unde प्रकृष्ट longus.)
c. वि spargere,  expandere. HIT. 9.: तण्डुलकणान् वि-
कीर्य
 MAN. 11. 196.: विकिरेत् यवसं गवाम्
 A. 9.
18.: विकीर्णैर् इव पर्वतैः. - श्वासान् विकरितुम् su-
spiria ducere. GIT. GOV. 5. 16.
c. सम्
1) confundere,  miscere. MAH. 1. 3479.: सङ्कीर्णा-
चारधर्म
2) implere. IN. 1. 28.: अप्सरोगणसङ्कीर्ण
 SU.
2. 24.: अस्थिकङ्कालसङ्कीर्ण.

 2. कॄ 9. P.: कृणामि (= ϰίϱνημι,  v. कॄ cl. 6.,  हिंसायाम् K.
हिंसे v.) offendere,  laedere,  ferire,  vexare,  occidere.
(Cf. चिरि,  चीर्ण,  चूर्ण्.)

 3. कॄ 10. A.: कारये (विज्ञाने v.) noscere. (Gr. ϰϱίνω,  lat.
cerno,  quae formâ cum कृणामि cl. 9. cohaerent,  v.
gr. comp. 109^a). 5. 496.

Kridanta Forms

Sanskrit

कॄ (कॄ꣡ विक्षेपे निक्षेपे - तुदादिः - सेट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  करितुम् / करीतुम्
तव्य =  करितव्यः / करीतव्यः - करितव्या / करीतव्या
तृच् =  करिता / करीता - करित्री / करीत्री
क्त्वा =  कीर्त्वा
ल्यप् =  प्रकीर्य
क्तवतुँ =  कीर्णवान् - कीर्णवती
क्त =  कीर्णः - कीर्णा
शतृँ =  किरन् - किरन्ती / किरती

कॄ (कॄ꣡ञ् हिंसायाम् - क्र्यादिः - सेट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  करितुम् / करीतुम्
तव्य =  करितव्यः / करीतव्यः - करितव्या / करीतव्या
तृच् =  करिता / करीता - करित्री / करीत्री
क्त्वा =  कीर्त्वा
ल्यप् =  प्रकीर्य
क्तवतुँ =  कीर्णवान् - कीर्णवती
क्त =  कीर्णः - कीर्णा
शतृँ =  कृणन् - कृणती
शानच् =  कृणानः - कृणाना

कॄ (कॄ꣡ हिंसायाम् - क्र्यादिः - सेट्)
ल्युट् =  करणम्
अनीयर् =  करणीयः - करणीया
ण्वुल् =  कारकः - कारिका
तुमुँन् =  करितुम् / करीतुम्
तव्य =  करितव्यः / करीतव्यः - करितव्या / करीतव्या
तृच् =  करिता / करीता - करित्री / करीत्री
क्त्वा =  कीर्त्वा
ल्यप् =  प्रकीर्य
क्तवतुँ =  कीर्णवान् - कीर्णवती
क्त =  कीर्णः - कीर्णा
शतृँ =  कृणन् - कृणती

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  कॄ
मूलधातुः:
   कॄ
धात्वर्थः:
  विक्षेपे
गणः:
  तुदादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  किरति
अनुबन्धादिविशेषः:
  ॠकारान्तः

धातुः:
  कॄ
मूलधातुः:
   कॄ
धात्वर्थः:
  हिंसायाम्
गणः:
  क्र्यादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  कृणाति
अनुबन्धादिविशेषः:
  ॠकारान्तः

धातुः:
  कॄञ्
मूलधातुः:
   कॄ
धात्वर्थः:
  हिंसायाम्
गणः:
  क्र्यादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  कृणाति-कृणीते
अनुबन्धादिविशेषः:
  प्वादिः

धातुप्रदीपः

Sanskrit

कॄ  विक्षेपे 
- किरति  अवकिरते हस्ती स्वयमेव (20)  अपस्किरते वृषभः  चकार  चकरतुः  चकरुः  करिता करीता  अकारीत्  चिकरिषति (21)  चेकीर्य्यते  विकिरः विष्किरः  उत्कारो धान्यानाम्  उत्करो रजसाम्  कीर्णः  कीर्णिः  135

कॄ हिंसायाम् 
- कृणाति  कीर्णः  कीर्णिः  कॄञित्यनेनैव सिद्धे कॄ इत्येतस्य ल्वादिवद् द्विष्पाठफलं कर्त्त्रभिप्राये क्रियाफलेऽपि परस्मैपदार्थम्  एवं वॄ इत्यस्य च  28

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  आवप्,  क्षिप्,  निर्वप्,  कॄ,  पर्यवकॄ,  प्रवप्,  प्रसृज्,  अन्वावप्,  अधिवप्,  अधिविधा,  अध्यावप्,  समावप्,  अनुवप्,  परिवप्,  संनिर्वप्,  विप्रु,  अपिवप्
verb
 
चूर्णादीनां अन्यवस्तुनि विकिरणानुकूलः व्यापारः।
 "चिकित्सकः रुजायाम् ओषधिम् आवपति।"

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 कॄ,  श विक्षेपे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (तुदां-परं-सकं-सेट् ।) श,  किरति । अस्यापि निष्ठायां कीर्णइति । सूल्वाद्योदिदित्यत्र मूर्च्छवर्जनसामर्थ्यात्येन केनापि प्रकारेण रेफान्तान्निष्ठातस्य न इतिव्याख्यानात् ॠदिरणाविति इति उरि च कृतेरान्तत्वात् निष्ठा तस्य न स्यात् । एवं गॄ श निग-रणे इत्यादेरपि गीर्ण इत्यादि बोध्यम् । इतिदुर्गादासः ॥

 कॄ,  ञ गि हिंसे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (क्र्यां-उभं-सकं-सेट् ।) ञ गि,  कृणाति कृणीते । कीर्णःकिर्णिः । इति दुर्गादासः ॥

 कॄ,  क ङ विज्ञाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (चुरां-आत्मं-सकं-सेट् ।) क ङ,  कारयते । इति दुर्गा-दासः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 कॄ विक्षेपे तुदा० पर०
  सक०
  सेट् । किरति अकारीत् ।अकारिष्टाम् चकार चकरतुः चकरिव । करीता ।क(रि)रीष्यति करी(रि)तव्यः कार्य्यः । कर्म्मणि कीर्य्यतेअकारि अकारिषाताम् अकारि(क(रि)री) सात्राम्किरन् कीर्य्यमाणः । कीर्ण्णःकीर्ण्णिः करी(रि)तुभ्अनु + पश्चात् क्षेपे अनुकिरति अनुकीर्ण्णःअप + हर्पवासभक्षणार्थतया खनने तत्र चतुष्पाजन्तु--पक्षिकर्त्तृके आ० सुट् च । अपस्किरते हृष्टो वृषः भक्षार्थीकुक्कुटः । वासार्थी श्वा वा । हर्षाभावे तु न सृट् न वातङ । अपकिरति कुसुमम् ।अव + अधःक्षेपणे दूरतःप्रक्षेपे च सक०
  अवकिरति मलार्थेसुट् अवस्करः । व्रतात् पतने अक० । अवकीण्णींआ + समन्तात् क्षेपणे विस्तारे च सक०
  “आकीर्ण्णमृषिपत्नीनामुटजद्वाररोधिभिः” रघुःउद् + उत्खनने (गाडा) उत्कीर्ण्णशब्दे उदा०सम् + उद् + छेदने विदारणे हिंसायां च सक०
  “मणौ वज्रसमुत्कीर्णे” रघुःउप + छेदने सुट् च । उपष्किरतिपरा + सम्यक क्षेपे व्याप्तौ च सक०
  पराकीर्ण्णःप्र + प्रक्षेपे सक०
  नानाजातीयैर्मेलने । प्रकीर्ण्णम्प्रति + हिंसायाम् सुट् च । “उरोविदारं प्रतिचस्करे नखैः” माघःवि + विक्षेपे सक०
  “व्यवीर्य्यत त्र्यम्बकपादमूलेः कुमा०सम् + मिश्रणे । सङ्करः सङ्कीर्ण्णः

 कॄ हिंसने क्य्रादि० उभ०
  सक०
  सेट् । कृणाति अकारीत् ।चकार चकरे करीता करो(रि)ष्यति ते । कीर्णः कीर्णिः

 कॄ विज्ञाने चुरा० आत्म० सक०
  सेट् । कारयते अचीकरत ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

कॄ विक्षेपे
- किरति  किरतेर्हर्षजीविका (1321 वा0) इति तङ्,  अपाच्चतुष्पाच्छकुनिष्वालेखने (61142) सुट्-अपस्किरते वृषभो हृष्टः,  अपस्किरते कुक्कुटो भक्षार्थी,  अपस्किरते श्वाश्रयार्थी  किरतेर्लवने (तु0 61140) सुट्- उपस्कारं मद्रका लुनन्ति  हिंसायां प्रतेश्च (61141)-उपस्कारस्ते जाल्म भूयात्,  प्रतिस्कारः  मरणमस्त्विति  प्रतिचस्कारे नखैः (शिशुपालवध 147) किरश्च पञ्चभ्यः (7275) सनीट्,  अस्येटो वॄतो वा (7238) इति दीर्घो नेष्यते (द्र0 7275 काशिका)-विचिकरिषति,  पक्षे विचिकीर्षति  इगुपध (31135) इति कः-किरः सूकरः,  किरिश्च (द्र0 4143)  विष्किरः शकुनिर्विकिरो वा (61150)  कॄपृवृजि (उ0 281) इति क्युः-किरणः  कृशॄशलि (उ0 3122)इत्यभः करभः  कॄवृतॄदारिभ्य उनन् (द0 उ0 552)-करुणः,  करुणा कृपा  कॄतॄभ्यामीषन् (उ0 426)-करीषः शुष्कगोमयम्  कॄशॄपॄकटि (उ0 430) इतीरन्- करीरम् अङ्कुरः  कॄगॄभ्यां किः (तु0 उ0 4142)-किरिः  कॄगॄकृपिभ्यः कीटन् (तु0 उ0 4185) किरीटम्  कॄवॄजॄसि (तु0 उ0 142) इति नः-कर्णः श्रोत्रम्  कॄग्रोरुच्च (द्र0 उ0 1109)-कुरुर्देशः  कॄगॄशॄपॄवृञ् चतिभ्यः ष्वरच् (द0 उ0 847 कपाठः)-कर्वरः  कॄ धान्ये (3330) इति घञ्-उत्कारो धान्यस्य,  निकारः,  अन्यत्रोत्करः,  निकरः  वर्चस्केऽवस्करः (61148),  अवकरोऽन्यः  128

कॄ  हिंसायाम्
- कृणाति  कीर्णः तुदादौ कॄ विक्षेपे (6111)-किरति  24

धातुवृत्तिः

Sanskrit

कॄ (अर्थः)  विक्षेपे
( किरति किरतः )  "ऋत इद्धातोः'' इतीत्वम् ( चकार चकरतुः चकरिथ चकार चकर चकरिव )"ऋच्छत्यॄताम्'' इति लिटि गुणः,  णिति पूर्वविप्रतिषेधेन "अचो ञ्णिति''इति वृद्धिः,  कृते वा गुणे "अत उपधाया'' इति वृद्धिः ( करिता,  करीता,  करिष्यति करीष्यति ) "वॄतो वा'' इतीटो वा दीर्घः ( किरतु अकित् किरेत् कीर्यात् ) इत्वे "हलि च'' इति दीर्घः ( अकारीत् अकारिष्टाम् ) सिचि वृद्धिः "वॄतो वा'' इतीटो दीर्घस्य "सिचि च परस्मैपदेषु'' इति निषेधः ( चिकरिषति ) "सनिग्रहगुहोश्च'' इति चशब्दादुगन्तलक्षणेण्निषेधे प्राप्ते तदपवाद "इट् सनि वा'' इति विकल्पे च प्राप्ते "किरश्च पञ्चभ्य'' इति नित्यमिट् "अस्य दीर्घत्वं नेच्छन्तीति वामनः,  हरदत्तोऽपीष्टिरेवेयमिति भागवृत्तौ त्वत्रापि दीर्घविकल्पो दृश्यते ( चेकीर्यते ) परत्वादित्वादौ द्विर्वचनम् ( चाकरीति चाकर्त्ति ) अभ्यासस्य ह्रस्वोरदत्वहलादिशेषेषु "दीर्घोऽकितः'' इति दीर्घः "ऋतश्च'' इति अभ्यासस्य रुगादिविधौ तपरकरणसामर्थ्यादृकारान्तस्याङ्गस्य योऽभ्यास इति सूत्रार्थव्यवस्थापनादत्राभ्यासस्य ह्रस्वत्वेन ऋकारान्तत्वेऽपि तदाश्रयो रुगादिर्न भवति अङ्गस्य दीर्घान्तत्वात् एवं तरत्यादावपि प्रतिपादितम् ( कारयति अचीकरत् ) ( अवकिरते हस्ती स्वयमेव, अवाकीर्ष्टहस्ती स्वयमेव,  ) [ भूषाकर्मकिरादिसनां वोपसंख्यानम् ] इति यक्चिणोः प्रतिषेधः हस्तिनं कश्चित्पांश्वादिनाऽवकिरति तत्र सौकर्यांतिशयाद्धस्ती कर्तृत्वेन विवक्ष्यतइति कैयटे अत्र सिचो "लिङ्सिचोरात्मने पदेषु'' इतीडिविकल्पः इट्पक्षे सिचः कित्वाभावाद्गुणः ( अवाकरिष्ट ) इत्यादि,  "वॄत'' इतीटो दीर्घपक्षे ( अवाकरीष्ट ) इत्यादि त्रैरूप्यं,  लिङि "न लिङि " इति दीर्घनिषेधात् "लिङ्सिचोरात्मनेपदेषु''इतीटोऽभावाभावाभ्यां द्वैरूप्यम्,  ( अवकीर्षीष्ट,  अवकरिषीष्ट ) इति अनिट्पक्षे "लिङ्सिचोः'' "उश्च'' इति कित्त्वाद्गुणाभावे "ऋत'' इतीत्वम्  ( अपस्किरते वृषो हृष्टः अपस्किरते कुक्कुटो भक्षार्थी अपस्किरते श्वा आश्रयार्थी ) "किरतेर्हर्षजीविकाकुलायकरणेषु''इति तङ् "अपाच्चतुष्पाच्छकुनिष्वालेखने'' इति अपात्किरतौ परे कात्पूर्वः सुट्,  अत्रापि "किरतेर्हर्षजीविकाकुलायकरणेषु''इति पठ्यते तत्र किरत्यर्थस्य हर्षो हेतुत्वेन विषयः,  इतरे फलत्वेनेति व्याख्याकारः तत्र हृष्टत्वात् वृषभो विलिख्य विक्षिपतीत्यर्थः इतरोऽपि कुक्कुटः श्वा च जीविकायै कुलायकरणाय च विलिख्य विक्षिपतीत्यर्थः ( अपचस्करे अपास्किरत ) "अडभ्यासव्यवायेऽपि''इति सुट् लुङि तु कर्मकर्तरि चेड्दीर्घयोर्विकल्पनात्रैरूप्यम् (अपास्कीर्ष्ट,  अपास्करिष्ट,  अपास्करीष्ट )इति आशिषि लिङ्यपि "लिङ्सिचोः'' इतीटो विकल्पे " न लिङि''इति दीर्घनिषेधे च कर्मकर्तृवद् द्वैरूप्यम् ( अपस्कीर्षीष्ट,  अपस्करिषीष्ट ) इति अनिट्पक्षे पूर्ववत् "उश्च''इति लिङसिचोः कित्त्वादि ( अपस्करिता अपस्करीता ) इत्यादि ( अपचिस्करिषते ) "किरश्च'' इति "इट् सनि वा''इतिविकल्पं बाधते अस्येटो दीर्घो नेत्युक्तम् (अपचेस्कीर्यतेअपचाकर्ति ) किरताविक्श्तिपा निर्द्देशादत्र सुण्न भवति ( अपस्कारयति,  अपाचिस्किरत् ) अडभ्यासाभ्यामुभाभ्यां व्यवधानेऽपि सुड् भवति ( उपस्किरति श्वापदः) ( प्रतिस्किरति,  ) "हिंसायां प्रतेश्च'' इतिकिरतेः कात्पूर्वः सुट्,  चकारेणोप समुच्चीयते तथा विक्षिपति यथा हिंसामनुबध्नातीत्यर्थः  प्रतेः सुट्,  "उपसर्गात्''  इत्सादिना षत्वं "परिनिविभ्यः'' एव सुटः षत्वं न प्रतेः (उपस्कारं काश्मीरका लुनन्ति, ) विक्षिप्य लुनन्तीत्यर्थः "किरतौ लवने'' इति सुट् णमुलप्यत्रेष्यते,  तथा च वृत्तिः-"णमुलप्यत्र वक्तव्यः'इति ( अवस्करः ) "ऋदोरप्'' काष्ठादिना भाण्डादिभ्यो यदन्नमलपकृष्य भूमौ विक्षिप्यते तदन्नमलमवस्कर उच्यते,  तद्योगाद्देशोऽपि "वर्चस्के ऽवस्कर'' इति सुड् निपात्यते,  अन्यत्र ( अवकरः )ब्रह्मचारिणः स्त्रियां रेतःसेकः (अपस्करः) पूर्ववद्प् "अपस्करो रथाङ्गम्'' इति सुट्  (विष्किरः,  विकिरः) "इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः'' इति कः  ''विष्किरः शकुनिर्विकिरो वा'' इति सुड्विकल्पः,  ( उत्कारो धान्यस्य निकारो धान्यस्य ) "कृ धान्ये'' इतिउन्योरुपपदयोर्घञ् अन्यत्र उत्करो निकर इत्येव भवति ( कीर्णः कीर्णवान् ) "श्र्युकःकिति'' इतीण्निषेधादित्वरत्वदीर्घेषु निष्ठानत्वम् ( कीर्णिः ) "तितुत्र'' इत्यनिट्त्वम्,  ऋल्ल्वादिभ्यः क्तिन्निष्ठावदिति नत्वम्,  अत एव निष्ठावद्भावाद्वाऽनिट्त्वम्,  अवकीर्णमनेनेति ( अवकीर्णी ) "इष्टादिभ्यश्च'' इति तृतीयार्थे प्रथमान्तादिनिः अवकीर्ण नाम स्त्रियां ब्रह्मचारिणा रेतसो विक्षेपः ( कुरुः ) "कृग्रोरुच्च'' इति उप्रत्ययो धातोश्चोकारान्तादेशो रपरत्वं च,  ( कौरवः ) प्राग्दीव्यतीयोऽण् अपत्यादन्यत्र अपत्ये तु ( कौरव्यः ) तत्र "कुर्वादिभ्यो ण्यः'' इति ण्यः अत्राक्षत्रियकुरोर्ग्रहणं,  तेनास्य तद्राजसंज्ञाया अभावाद्वहुषुलुङ् न भवतीति कौरव्या इति भवति,  क्षत्रियस्य तु "कुरुणादिभ्यो ण्यः'' इति ण्यः,  तस्य "ते तद्राजाः'' इति तद्राजत्वात् "तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम्'' इति बहुषु लुकि कुरव इति  भवति "कौरव्याः पशव,  इति भट्टनारायणप्रयोगश्चिन्त्यः ब्राह्मणात्वारोपान्न लुगिति समर्थनार्थो न पुष्यति,  स्त्रियां ( कुरूः ) "स्त्रियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च'' इति तद्राजस्य लुक्,  "गोत्रं च चरणैः सह' इति जातित्वादुकारान्तत्वादूङ्,  अत्र तद्राजस्य "कौरव्यमाण्हूकाभ्यां च'' इति ष्फः,  आयनादेशः,  षित्त्वान्ङीष्,  ( कौरव्यायणी,  ) "ण्यक्षत्रियार्षञितो यूनि लुगणिञोः'' इति लुकि पिता पुत्रश्च कौरव्यः अयमप्यक्षत्रियकौरव्यस्य,  क्षत्रियस्य तु तिकादिपाठात्फिञा भाव्यं (कौरव्यायणिः)इति,  तत्र ह्यौरसशब्देन क्षत्रियवचनेन साहचर्यात्कौरव्यशब्दोऽपि तादृशो गृह्यते यस्तु जनपदवाची कुरुशब्दस्तस्य "कच्छादिभ्यश्च'' इति भवादौ शैषिकोऽण्,  जनपदवुञोऽपवादः (कौरवो गौरिति) भवादौ मनुष्ये तत्स्थे कच्दादिभ्यो "मनुष्यतत्स्तयोर्वुञ्'' इति वुञ्विधानात् (कौरवको मनुष्यः,  कौरवकं हसतम् ) इति कृणाति कृणीतइति श्ने करोतीत्यौ कृणोति कृणुतइति श्नौ 125

कॄ (अर्थः)  हिंसायाम्
( कृणाति ) इत्यादि कॄञ्वत् तेनैव सिद्धे पुनः पाठः कर्त्रभिप्राये क्रियाफलेऽपि वृणातिवत्परस्मैपदार्थः मॄ हिंसायामित्येक इति मैत्रेयः,  एवं वदतोऽस्य पूर्वं मृणातेः पाठोऽनभिमत इति प्रतीयते 25

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“कॄ विक्षेपे”@} 2 ‘कृणन् कृणीते हिंसायाम्,  विक्षेपे किरतीति शे।।’ 3 इति देवः। 
 4 कारकः-रिका,  कारकः-रिका,  5 चिकरिषकः-षिका,  6 चेकिरकः-रिका
   7 करिता-करीता-त्री,  कारयिता-त्री,  चिकरिषिता-त्री,  चेकिरिता-त्री
   8 9 किरन्-न्ती-ती,  10 उपस्किरन् 11,  12 प्रतिस्किरन् 13,  कारयन्-न्ती,  चिकरिषन्-न्ती
   -- करिष्यन्-करीष्यन्-न्ती-ती,  कारयिष्यन्-न्ती-ती,  चिकरिषिष्यन्-न्ती-ती
   14 व्यतिकिरमाणः,  15 अपस्किरमाणः 16,  अपस्किरमाणः 17,  अपस्किरमाणः 18,  कारयमाणः,  चेकीर्यमाणः,  19 अपचेस्कीर्यमाणः
   अपस्करिष्यमाणः-अपस्करीष्यमाणः,  कारयिष्यमाणः,  चेकिरिष्यमाणः
   20 कीः-किरौ-किरः
   -- -- -- 21 कीर्णम्-कीर्णः-कीर्णवान्,  कारितः,  चिकरिषितः,  चेकिरितः-तवान्
   22 किरः,  23 विष्किरः-विकिरः,  24 विकिरम्,  उत्किरः,  कारः,  25 चिकरिषुः,  चेकिरः
   26 करितव्यम्-करीतव्यम्,  कारयितव्यम्,  चिकरिषितव्यम्,  चेकिरितव्यम्
   करणीयम्,  कारणीयम्,  चिकरिषणीयम्,  चेकिरणीयम्
   27 कार्यम्,  कार्यम्,  चिकरिष्यम्,  चेकीर्यम्
   ईषत्करः-दुष्करः-सुकरः
   -- -- -- कीर्यमाणः,  28 व्यतिकीर्यमाणः,  कार्यमाणः,  चिकरिष्यमाणः,  चेकीर्यमाणः
   29 करः,  30 अवस्करः 31-अवकरः,  32 अपस्करः 33 अपकरः,  34 आकरः 35,  36 उत्कारः 37 -निकारो 38,  उत्करः- निकरश्च 39,  कारः,  चिकरिषः,  चेकिरः
   40 करितुम्-करीतुम्,  कारयितुम्,  चिकरिषितुम्,  चेकिरितुम्
   41 कीर्णिः,  कारणा,  चिकरिषा,  चेकिरा
   करणम्,  कारणम्,  चिकरिषणम्,  चेकिरणम्
   42 कीर्त्वा,  कारयित्वा,  चिकरिषित्वा,  चेकिरित्वा
   विकीर्य,  विकार्य,  विचिकरिष्य,  विचेकीर्य
   कारम् २,  43 उपस्कारं कीर्त्वा २,  44 कारम् २,  कारयित्वा २,  चिकरिषम् २,  चिकरिषित्वा २,  चेकिरम् २
   चेकिरित्वा २
   45 कीटन् प्रत्यये रूपम्। 
 किरीटम् = मुकुटम्।]] किरीटम्,  46 क्युप्रत्ययेऽनादेशः। 
 किरणः = रश्मिः।]] किरणः,  47 नप्रत्ययान्तः। 
 कर्णः = श्रोत्रम्।]] कर्णः,  48 इत्युनन्प्रत्ययः। 
 करुणः = शोचनीयः। 
 करुणा = कृपा।]] करुणा,  49 अभच् प्रत्यये रूपम्। 
 करभः = त्रिवर्ष उष्ट्रः। 
 ‘मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः’ इत्यमरः।]] करभः,  50 ईरन् प्रत्यये रूपम्। 
 करीरम् = वृक्षः।]] करीरम्,  51 इति ईषन् प्रत्ययः। 
 करीषम् = गोमयबिकारः।]] करीषम्।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (२५७)
 02 =>
  (६-तुदादिः-१४०९। सक। सेट्। पर। किरादिः।)
 03 =>
  (श्लो। ३९)
 04 =>
  [[३। ‘इत्त्वोत्त्वाभ्यां गुणवृद्धी विप्रतिषेधेन’ (वा। ७-१-१०२) इति वचनात् इत्त्वं बाधित्वा वृद्धिः। ‘उरण् रपरः’ (१-१-५१) इति रपरत्वम्।]]
 05 =>
  [[४। ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इति प्राप्तं वैकल्पिकमिटं बाधित्वा,  ‘किरश्च पञ्चभ्यः’ (७-२-७५) इति नित्यमिट्। ‘अत्रेटो दीर्घो नेष्टः’ (वा। ७-२-७५) इति दीर्घो न। भागवृत्तिकारस्तु दीर्घविकल्पं सन्नन्तेऽपि ब्रूते--इति माधवधातु- वृत्तिः। तदानीं ‘चिकरीषकः--’ इत्यादीनि रूपाण्यपि सर्वत्र सन्नन्ते ज्ञेयानि।]]
 06 =>
  [[५। ‘ॠत इद्धातोः’ (७-१-१००) इतीत्त्वम्। रपरत्वम्। द्वित्वम्। ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इत्यभ्यासे गुणः। ‘यस्य हलः’ (६-४-४९) इति यकारलोपः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
 07 =>
  [[६। ‘वृतो वा’ (७-२-३८) इति दीर्घविकल्पः। एवं तव्यदादिष्वपि बोध्यम्।]]
 08 =>
  [पृष्ठम्०२५७+ २७]
 09 =>
  [[१। ‘तुदादिभ्यः--’ (३-१-७७) इति शः विकरणप्रत्ययः। इत्वं,  रपरत्वम्। ‘आ- च्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुम्विकल्पः।]]
 10 =>
  [[२। ‘किरतौ लवने’ (६-१-१४०) इति उपपूर्वकात् सुट्।]]
 11 =>
  (श्वापदः)
 12 =>
  [[३। ‘हिंसायां प्रतेश्च’ (६-१-१४१) इति प्रतिपूर्वकात् सुट्।]]
 13 =>
  (श्वापदः)
 14 =>
  [[४। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्।]]
 15 =>
  [[५। ‘किरतेर्हर्षजीविकाकुलायकरणेष्विति वक्तव्यम्’ (वा। १-३-२१) इति शानच्। ‘अपाच्चतुष्पाच्छकुनिष्वालेखने’ (६-१-१४२) इति सुट्। सुडपि ‘हर्षजीविकाकुला- यकरणेष्विति वाच्यम्’ (वा। ६-१-१४२) इति वचनात् उक्तेष्वर्थेष्वेव। यथासंख्यम् उदाहरणेषु अर्थमेदोऽनुसन्धेयः। ‘अवाच्चतुष्पात्--’ (६-१-१४२) इति दाक्षि- णात्यपाठ इति धातुरूपप्रकाशिकायां श्रीकण्ठशास्त्रिणः।]]
 16 =>
  (वृषभो हृष्टः)
 17 =>
  (कुक्कुटो भक्षाथीं)
 18 =>
  (श्वा आश्रयाथीं)
 19 =>
  [[६। ‘सुट् कात् पूर्वः’ (६-१-१३५),  ‘अडभ्यासव्यवायेऽपि’ (६-१-१३६) इत्यनुवर्त- माने,  ‘अपाच्चतुष्पात्--’ (६-१-१४२) इति सुट् कात् पूर्वः।]]
 20 =>
  [[७। इत्वे,  रपरत्वे,  ‘र्वोरुपधाया दीर्घ इकः’ (८-२-७६) इति दीर्घे रुत्वविसर्गौ।]]
 21 =>
  [[८। ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्णिषिध्यते। इत्वे रपरत्वे च ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घे,  ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः--’ (८-२-४२) इति निष्ठानत्वम्। ‘रषाभ्यां नो णः--’ (८-४-१) इति णत्वम्।]]
 22 =>
  [[९। ‘इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कः। किरः = वराहः। ‘कोलः पोत्री किरः किटिः।’ इत्यमरः।]]
 23 =>
  [[१०। ‘विष्किरः शकुनिर्विकिरो वा’ (६-१-१५०) इति विकल्पेन सुट् शकुनौ वाच्ये। यदा सुट्,  तदानीं,  ‘परिनिविभ्यः--’ (८-३-७०) इति षत्वम्।]]
 24 =>
  [[११। ‘विष्किरः शकुनौ वा’ (६-१-१५०) इति सूत्रपाठमालम्ब्य महाभाष्ये,  वाग्रहणस्य निपातनेन सम्बन्धकथनात्,  ‘विकिरान्नं च वैष्णवम्।’,  ‘विकिरं वैश्वदेविकम्’ इत्यादिप्रयोगा अपि साधव इति ज्ञेयम्। स्पष्टमिदं सि। कौमुद्याम्।]]
 25 =>
  [[आ। ‘वने चिकरिषोर्वृक्षान् बलं जिगरिषुः कपेः।।’ भ। का। ९-५४।]]
 26 =>
  [पृष्ठम्०२५८+ २६]
 27 =>
  [[१। ‘ऋहलोर्ण्यत्’ (३-१-१२४) इति ण्यत्।]]
 28 =>
  [[आ। ‘सरित्प्रवाहैर्व्यतिकीर्यमाणैः सङ्कल्पयोनेरिव शिल्पभेदैः। पश्य प्रिये त्वं परिवृत्य किञ्चिद् दिव्योपमान् जानपदान् विशेषान्।।’ यादवाभ्युदये १८-७४।]]
 29 =>
  [[२। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इत्यप् भावे।]]
 30 =>
  [[३। ‘वर्चस्केऽवस्करः’ (६-१-१४८) इति सुट् वर्चस्केऽभिधेये। वर्चस्कम् = भाण्डात् काष्ठादिना आकृष्टम् अन्नमलम्। तत्सम्बन्धात् देशोऽपि तथोच्यते। अन्यत्र अवकर इत्येव। अवकरः = सम्मार्जन्या क्षिप्ता धूलिः। ‘सम्मार्जनी शोधनी स्यात्,  सङ्करोऽवकरस्तया। क्षिप्ते--’ इत्यमरः।]]
 31 =>
  (वर्चस्कम्)
 32 =>
  [[४। ‘अपस्करो रथाङ्गम्’ (६-१-१४९) इति सुट्। रथाङ्गम् = रथावयवः,  न तु चक्रम्।]]
 33 =>
  [रथाङ्गम्]
 34 =>
  [[५। आकीर्यन्ते धातवोऽत्रेति--आकरः = खनिः। ‘पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण’ (३-३-११८) इति संज्ञायामधिकरणे घः।]]
 35 =>
  [[B। ‘देहव्रश्चनतुण्डाग्रं तं विलोक्याशुभाकरम्। पापगोचरमात्मानमशोचन् वानरा मुहुः।।’ भ। का। ७-८०।]]
 36 =>
  [[६। ‘कॄ धान्ये’ (३-३-३०) इति,  भावे कर्तृभिन्ने कारके च घञ्--धान्ये वाच्ये। ‘उत्कारश्च निकारश्च द्वौ धान्योत्क्षेपणार्थकौ।’ इत्यमरः। ‘निकारः स्यात् परिभवे,  धान्यस्योत्क्षेपणेऽपि च’ इति धरणिकोशः। धान्यभिन्नविषयके त्वर्थे उत्करः,  निकरः इत्यबेव।]]
 37 =>
  [[C। ‘सदोद्गारसुगन्धीनां फलानामलमाशिताः। उत्कारेषु च धान्यानामनभीष्टपरिग्रहाः।।’ भ। का। ७-३८।]]
 38 =>
  [वा धान्यस्य]
 39 =>
  [पुष्पस्य]
 40 =>
  [पृष्ठम्०२५९+ २२]
 41 =>
  [[१। ‘ॠल्वादिभ्यः क्तिन् निष्ठावद् वाच्यः’ (वा। ८-२-४४) इति क्तिनस्तकारस्य नकारः।]]
 42 =>
  [[२। ‘श्रथुकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्णिषेधः।]]
 43 =>
  [[३। ‘किरतौ लवने’ (६-१-१४०) इति किरतिसामान्ये विहितोऽपि सुट् ‘णमुलत्र वक्तव्यः’ इति काशिकावचनात् णमुल्येव,  इति पक्षमवलम्बयात्र णमुलन्तं रूपं लिखितम्।]]
 44 =>
  [मद्रका लुनन्ति]
 45 =>
  [[४। औणादिके [द। उ। ५-३]
 46 =>
  [[५। औणादिके [द। उ। ५-२६]
 47 =>
  [[६। औणादिकः [द। उ। ५-४२]
 48 =>
  [[७। ‘कॄवॄतॄदारिभ्य उनन्’ [द। उ। ५-५२]
 49 =>
  [[८। औणादिके [द। उ। ७-१८]
 50 =>
  [[९। औणादिके [द। उ। ८-७२]
 51 =>
  [[१०। ‘कॄतॄभ्यामीषन्’ [द। उ। ९-९]

1 {@“कॄ हिंसायाम्”@} 2 प्वादिः,  ल्वादिश्च। 
 कारकः-रिका,  कारकः-रिका,  चिकरीषकः-चिकरिषकः-चिकीर्षकः-र्षिका,  चेकिरकः-रिका
   कृणन्-ती,  इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि पूर्वोक्तकॄ 3 धातुवत् ज्ञेयानि। 
 एकस्मिन्नेव विकरणे पुनः पाठः,  कर्तृगामिन्यपि क्रियाफले परस्मैपदार्थः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (२५८-आ)
 02 =>
  (९-क्र्यादिः-१४९६। सक। सेट्। पर।)
 03 =>
  (२५८)

Capeller

German

 कॄ s. 3. कर्.

Burnouf

French

 *कॄ कॄ। किरामि 6
 p. चकार
 f1.
करितास्मि et करीतास्मि
 f2. करिष्यामि et
करीष्यामि
 a1. अकारिषम्। Ps. कीर्ये
 pp.
कीर्ण। Répandre: मिहम् la pluie,  Vd.
		 Lancer: शरान्
des flèches.
		 Couvrir [en versant ou en lançant] वाणैस् de
traits,  पृथिवीम् वर्षेण la terre de pluie.
		 Gr.
ϰεράννυμι,  ϰέρας.

 *कॄ कॄ। कारये 10. Connaître
 apprendre
distinguer.
		 Faire savoir,  avertir
 cf.  गॄ। Gr.
ϰρίνω
 lat. cerno.

 *कॄ कॄ। कृणोमि 5 et कृणामि 9
चकार
 f1. करितास्मि,  कारितास्मि et कर्तास्मि।
Moy. कृण्वे et कृणे। Tailler,  mettre en pièces
frapper,  blesser,  tuer.

Stchoupak

French

 कॄ-
 {%kirati -te 
 cakāra cakre 
 kīryāt 
 kariṣyati 
 kīryate %}
(कीरयेत्) 
 कीर्ण- °कीर्य -- répandre,  jeter,  disséminer 
arroser,  couvrir de (instr.).

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.