| YouTube Channel

कृष्टिः (kRSTiH)

 
Apte
English
कृष्टिः [kṛṣṭiḥ],
f.
Test, trial.
Injury, trouble, pain.
कृष्टिः [kṛṣṭiḥ], [कृष्-क्तिन्] A learned man.
f.
Drawing, attracting.
Ploughing, cultivating the soil.
Apte 1890
English
कृष्टिः [कृष्-क्तिन्] A learned man.
f. 1 Drawing, attracting.
2 Ploughing, cultivating the soil.
Apte Hindi
Hindi
कृष्टिः
स्त्री*
 - कृष् - क्तिन्
विद्वान पुरुष
कृष्टिः
स्त्री*
 - कृष् - क्तिन्
"खींचना, आकर्षण"
कृष्टिः
स्त्री*
 - कृष् - क्तिन्
"हल चलाना, भूमि जोतना"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कृष्टिः,
पुं,
 (कृषत्यन्तर्भुवं विद्यालोचनाभ्यासादि-भिरसौ । कृष् + कर्त्तरि क्तिच् बाहुलकात्तिर्वा ।) पण्डितः । इत्यमरः । २ । ७ । ६ ॥
(यथा, ऋग्वेदे । ६ । १८ । २ । “वृहद्रेणुश्च्यवनोमानुषीणामेकः कृष्टीनामभवत् सहावा” ॥
)कर्षणे, स्त्री । इति मेदिनी ॥
(कृष् + भावे क्तिन् ।आकर्षणम् ॥
जनमात्रम् । इति निरुक्तम् ।यथा ऋग्वेदे । ८ । ६ । ४ । “विश्वा नमन्त कृष्टयः” ।“कृष्टयः प्रजाः” । इति भाष्यम् ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कृश तनूकरणे”@} 2 कर्शकः-र्शिका, कर्शकः-र्शिका, चिकर्शिषकः-षिका, 3 चरीकृशकः-शिका
4 कर्शिता-त्री, कर्शयिता-त्री, चिकर्शिषिता-त्री, चरीकृशिता-त्री
5 कृश्यन्-न्ती, कर्शयन्-न्ती, चिकर्शिषन्-न्ती
-- कर्शिष्यन्-न्ती-ती, कर्शयिष्यन्-न्ती-ती, चिकर्शिषिष्यन्-न्ती-ती
-- 6 व्यतिकृश्यमानः, कर्शयमानः, -- चरीकृश्यमानः
व्यतिकर्शिष्यमाणः, कर्शयिष्यमाणः, -- चरीकृशिष्यमाणः
चरीकृशितः-तवान्
7 कृट्-कृड्-कृशौ-कृशः
-- 8 कृशः, 9 प्रकृशितः, 10 कृशितवान्, 11 परिकृशः, कर्शितः, चिकर्शिषितः, कृशः, कर्शः, चिकर्शिषुः, चरीकृशः
कर्शितव्यम्, कर्शयितव्यम्, चिकर्शिषितव्यम्, चरीकृशितव्यम्
कर्शनीयम्, कर्शनीयम्, चिकर्शिषणीयम्, चरीकृशनीयम्
12 कृश्यम्, कर्श्यम्, चिकर्शिष्यम्, चरीकृश्यम्
ईषत्कर्शः-दुष्कर्शः-सुकर्शः
-- -- कृश्यमानः, कर्श्यमानः, चिकर्शिष्यमाणः, चरीकृश्यमानः
13 कर्शः, कर्शः, चिकर्शिषः, चरीकृशः
कर्शितुम्, कर्शयितुम्, चिकर्शिषितुम्, चरीकृशितुम्
कृष्टिः, कर्शना, चिकर्शिषा, चरीकृशा
कर्शनम्, कर्शनम्, चिकर्शिषणम्, चरीकृशनम्
14 कृशित्वा-कर्शित्वा, कर्शयित्वा, चिकर्शिषित्वा, चरीकृशित्वा
परिकृश्य, प्रकर्श्य, प्रचिकर्शिष्य, सञ्चरीकृश्य
कर्शम् २, कृशित्वा २, कर्शित्वा २, कर्शम् २, कर्शयित्वा २, चिकर्शिषम् २, चिकर्शिषित्वा २, चरीकृशम् २
चरीकृशित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२५४)
02
=>
 (४-दिवादिः-१२२७। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[१। ‘रीगृदुपधस्य च’ (७-४-९०) इत्यभ्यासस्य रीक्। अल्लोपस्य स्थानिवद्भावात् लघूपधगुणो न। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[२। ‘पुगन्तलघूपधस्य च’ (७-३-८६) इति गुणः।]]
05
=>
 [[३। ‘दिवादिभ्यः श्यन्’ (३-१-६९) इति श्यन्। श्यनः ‘सार्वधातुकमपित्’ (१-२-४) इति ङिद्वद्भावात् अङ्गस्य गुणो न।]]
06
=>
 [[४। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्।]]
07
=>
 [[५। ‘व्रश्चभ्रस्ज--’ (८-२-३६) इत्यादिना षत्वम्। जश्त्वम्। चर्त्वविकल्पः।]]
08
=>
 [[६। ‘अनुपसर्गात् फुल्लक्षीबकृशोल्लाघाः’ (८-२-५५) इति अनुपसृष्टाद्धातोः निष्ठातकारस्य लोपः, इडभावश्च निपातितः। सोपसर्गात् तु प्रकृशित इत्येव।]]
09
=>
 [[आ। ‘मुस्तामोष्यमसः किटिस्त्वमसमो लुठ्यन् खलानोकसः मृश्यद्भ्रंशनवर्शकाकृशदयस्तृष्णाहरो हृष्य मे।।’ धा। का। २-६६।]]
10
=>
 [[७। ‘अनुपसर्गात्--’ (८-२-५५) इत्येतत् क्तवतौ नेष्यते। तेन एवं रूपम्।]]
11
=>
 [[८। कृशधात्वर्थक्रियानिरूपितोपसर्गत्वाभावात् परेः, परिगतः कृशं--परिकृशः इति प्रादिसमासः। तेन, ‘अनुपसर्गात्--’ (८-२-५५) इति निषेधो न शङ्क्यः। परेः कृशधात्वर्थक्रियानिरूपितोपसर्गत्वं नास्तीत्यर्थः।]]
12
=>
 [[९। ‘ऋदुपधात्--’ (३-१-११०) इति क्यप्।]]
13
=>
 [पृष्ठम्०२५४+ २२]
14
=>
 [[१। ‘तृषिमृषिकृशेः काश्यपस्य’ (१-२-२५) इति क्त्वायाः कित्त्वं वा। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इत्यस्यापवादः।]]
1 {@“कृष विलेखने”@} 2 विलेखनम् = आकर्षणम्।
हलोत्किरणमिति क्षीरस्वामी।
‘कर्षत्याकर्षणे, शे तु कृषते कृषतीत्युभे।’ 3 इति देवः।
कर्षकः-र्षिका, कर्षकः-र्षिका, 4 चिकृक्षकः-क्षिका, चरीकृषकः-षिका
5 क्रष्टा-कर्ष्टा-ष्ट्री, कर्षयिता-त्री, चिकृक्षिता-त्री, चरीकृषिता-त्री
कर्षन्-न्ती, कर्षयन्-न्ती, चिकृक्षन्-न्ती
-- क्रक्ष्यन्-कर्क्ष्यन्-न्ती-ती, कर्षयिष्यन्-न्ती-ती, चिकृक्षिष्यन्-न्ती-ती
6 व्यतिकर्षमाणः, कर्षयमाणः, -- चरीकृष्यमाणः
व्यतिक्रक्ष्यमाणः व्यतिकर्क्ष्यमाणः, कर्षयिष्यमाणः, -- चरीकृषिष्यमाणः
कृट्-कृड्-कृषौ-कृषः
-- -- कृष्टः-ष्टम्-ष्टवान्, कर्षितः, चिकृक्षितः, चरीकृषितः-तवान्
7 8 कृषः-कर्षः, 9 अमन्दकर्षी, 10 कर्षः, 11 सङ्कर्षणः, चिकृक्षुः, चरीकृषः
क्रष्टव्यम्-कर्ष्टव्यम्, कर्षयितव्यम्, चिकृक्षितव्यम्, चरीकृषितव्यम्
कर्षणियम्, कर्षणीयम्, चिकृक्षणीयम्, चरीकृषणीयम्
12 कृष्यम्, कर्ष्यम्, चिकृक्ष्यम्, चरीकृष्यम्
ईषत्कर्षः-दुष्कर्षः-सुकर्षः
-- -- कृष्यमाणः, कर्ष्यमाणः, चिकृक्ष्यमाणः, चरीकृष्यमाणः
कर्षः, निष्कर्षः, कर्षः, चिकृक्षः, चरीकृषः
क्रष्टुम्-कर्ष्टुम्, कर्षयितुम्, चिकृक्षितुम्, चरीकृषितुम्
कृष्टिः, 13 कृषिः, कर्षणा, चिकृक्षा, चरीकृषा
कर्षणम्, कर्षणम्, चिकृक्षणम्, चरीकृषणम्
कृष्ट्वा, कर्षयित्वा, चिकृक्षित्वा, चरीकृषित्वा
विकृष्य-आकृष्य, सङ्कर्ष्य, सञ्चिकृक्ष्य, सञ्चरीकृष्य
14 पाण्युपकर्षं-पाणावुपकर्षं-पाणिनोपकर्षं 15
16 द्व्यङ्गुलोत्कर्षं 17, द्व्यङ्गुलेनोत्कर्षं18द्व्यङ्गुले उत्कर्षं, कर्षम् २, कृष्ट्वा २, कर्षम् २, कर्षयित्वा २, चिकृक्षम् २, चिकृक्षित्वा २, चरीकृषम् २
चरीकृषित्वा २। 19 नक् प्रत्ययः।
‘रषाभ्यां नो णः समानपदे’ 20 इति णत्वम्।
भक्तानामार्तिं कर्षतीति कृष्णः इति व्युत्पत्तिः।]] कृष्णः, 21 22
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२५५)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९९०। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १७८)
04
=>
 [[२। ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वम्। ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति कः। सनः कित्त्वात्, अमागमविधायके ‘अकिति’ इत्युक्तेः अमागमो न। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[३। ‘अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्’ (६-१-५९) इत्यङ्गस्यामागमः। यण्।]]
06
=>
 [[४। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०२५५+ २४]
08
=>
 [[१। पचदिषु (३-१-१३४) पाठत् ‘कर्षः’ इति क्षीरतरङ्गिणी। इगुपधलक्षणे (३-१-१३५) कप्रत्यये ‘कृषः’ इति माधवधातुवृत्तौ।]]
09
=>
 [[२। ‘सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]
10
=>
 [[आ। ‘तान् लक्ष्मणः सन्नतवामजङ्घो जघान शुद्धेषुरमन्दकर्षी।।’ भ। का। २-३१।]]
11
=>
 [[३। नन्द्यादिपाठात् (३-१-१३४) ण्यन्ताम् कर्तरि ल्युः।]]
12
=>
 [[४। ‘ऋदुपधात्--’ (३-१-११०) इति क्यप्।]]
13
=>
 [[५। ‘इक् कृष्यादिभ्यः’ (वा। ३-३-१०८) इति भावे इक् प्रत्ययः।]]
14
=>
 [[६। ‘सप्तम्यां चोपपीडरुधकर्षः’ (३-४-४९) इति णमुल्। ‘तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतर- स्याम्’ (२-२-२१) इति समासविकल्पः।]]
15
=>
 (धानाः संगृह्णाति)
16
=>
 [[७। ‘प्रमाणे च’ (३-४-५१) इति णमुल्। पूर्ववत् समासविकल्पः।]]
17
=>
 [इक्षुखण्डं च्छिनत्ति]
18
=>
 [वा]
19
=>
 [[८। औणादिकः [द। उ। ५-३७]
20
=>
 (८-४-१)
21
=>
 [[B। ‘कृत्वा स कृत्यं दशनांशुगौरं कृष्णं ययौ दैत्यनिदाघमेघम्।।’ धा। का। २-४०।]]
22
=>
 [पृष्ठम्०२५६+ २५]