| YouTube Channel

कृश (kRza)

 
शब्दसागरः
English
कृश r. 4th cl. (इर) कृशिर (कृश्यति) To make thin or small.
कृश
mfn.
 (-शः-शा-शं)
1. Small, thin, tittle, minute.
2. Thin, spare,
emaciated.
3. Weak, feeble.
E.
 कृश् to pare or make thin, क्त affix,
deriv.
irr
 .
Capeller Eng
English
कृश॑
a.
 lean, thin, slender
weak, feeble
insignificant,
poor.
Yates
English
कृश (शः-शा-शं)
a. Small, thin.
Spoken Sanskrit
English
कृश - kRza -
adj.
 - thin
वस्तु - vastu -
n.
 - thing
द्रव्य - dravya -
n.
 - thing
मननं करोति { कृ } - mananaMkaroti{kR} - verb - think
चिन्तयति { चिन्त् } - cintayati{cint} - verb 10 - think
मन्यते { मन् } - manyate{man} - verb 4 - think
चिन्तनं करोति { कृ } - cintanaMkaroti{kR} - verb 8 - think
विचारक - vicAraka -
m.
 - thinker
चिन्तन - cintana -
n.
 - thinking
मनन - manana -
n.
 - thinking
अहम् मन्ये - ahammanye -
sent.
 - Ithink.
{ दुश्चिन्तां कृ } - {duzcintAMkR} - verb - thinkevil
कृशग्राहक - kRzagrAhaka -
n.
 - thinclient [ computer ]
तनुग्राहक - tanugrAhaka -
n.
 - thinclient [ computer ]
परिचिन्तन - paricintana -
n.
 - thinkingof
प्रगतिशील - pragatizIla -
adj.
 - forward-thinking [ broad-minded ]
माङ्गल्य - mAGgalya -
n.
 - auspiciousthing
अस्मिन् विषये पुनः अपि चिन्तयामि - asminviSayepunaHapicintayAmi -
sent.
 - Iwillthinkaboutthisagain.
अहो! सा सर्वं दृष्टवती इत्येव मम मतः - aho!sAsarvaMdRSTavatIityevamamamataH -
sent.
 - Oh!Ithinkshesaweverything
परीक्षा अन्या, योग्यता अन्या! - parIkSAanyA, yogyatAanyA! -
sent.
 - Examinationisonething, abilityanother.
कृश - kRza -
adj.
 - thin
इत्थम् - ittham - adverb - thus
तदनन्तरम् - tadanantaram - expr. - then
ताः - tAH -
f.
 pl. - they
यत् - yat -
ind.
 - that
अपेक्षया - apekSayA -
indecl.
 - than
तदानीम् - tadAnIm -
indecl.
 - then
तथा - tathA -
indecl.
 - thus
एवम् - evam -
indecl.
 - thus
ते - te -
m.
 pl. - they
एतत् - etat -
n.
 - this
तानि - tAni -
n.
 pl. - they
तत् - tat - pron. - that
घण - ghaNa -
adj.
 - thick
निबिड - nibiDa -
adj.
 - thick
स्थूल - sthUla -
adj.
 - thick
स्फीत - sphIta -
adj.
 - thick
गाढ - gADha -
adj.
 - thick
तिस्रः - tisraH -
adj.
 - three [ fem. ]
एताः - etAH -
f.
 pl. - these
कृश - kRza -
adj.
 - thin
कृश - kRza -
adj.
 - haggard
कृश - kRza -
adj.
 - weak
कृश - kRza -
adj.
 - lean
कृश - kRza -
adj.
 - emaciated
बहु कृश - bahu kRza -
m.
 - very thin
कृश kRza
adj.
 thin
इत्थम् ittham adverb thus
तदनन्तरम् tadanantaram expr. then
ताः tAH
f.
 pl. they
यत् yat
ind.
 that
अपेक्षया apekSayA
indecl.
 than
तदानीम् tadAnIm
indecl.
 then
तथा tathA
indecl.
 thus
एवम् evam
indecl.
 thus
ते te
m.
 pl. they
एतत् etat
n.
 this
तानि tAni
n.
 pl. they
तत् tat pron. that
घण ghaNa
adj.
 thick
निबिड nibiDa
adj.
 thick
स्थूल sthUla
adj.
 thick
स्फीत sphIta
adj.
 thick
गाढ gADha
adj.
 thick
तिस्रः tisraH
adj.
 three [ fem. ]
एताः etAH
f.
 pl. these
Wilson
English
कृश r. 4th cl. (इर) कृशिर (कृश्यति) To make thin or small.
कृश
mfn.
 (-शः-शा-शं)
1 Small, thin, little, minute.
2 Thin, spare, emaciated.
3 Weak, feeble.
E.
 कृश to pare or make thin, क्त affix,
deriv.
irr
 .
Apte
English
कृश [kṛśa],
a.
 [कृश्-क्त नि˚] (Compar. क्रशीयस्
superl. क्रशिष्ट)
Lean, weak, feeble, emaciated
कृशतनुः, कृशोदरी
&c.
कृशः काशः खञ्जः श्रवणरहितः पुच्छविकलः
Bh.*
 1.78.
Small, little, minute (in size or quantity)
सुहृदपि न याच्यः कृश- धनः
Bh.*
 2.28.
Poor, insignificant
Ms.*
 7.28.
Comp.
 -अक्षः a spider. -अङ्ग
a.
 lean, thin. (-ङ्गः) an epithet of Śiva.
(ङ्गी) a woman with a slender frame
कृशाङ्ग्याः संतापं वदति नलिनीपत्रशयनम् Ratn.
the Priyaṅgu creeper. -अतिथि
a.
 one who keeps his guests short of food
Mb.
 * 12.8.24. -उदर
a.
thin-waisted
सद्यस्त्वया सह कृशोदरि विप्रयोगः
V.*
 5.16
Ku.*
 5.42.
having the belly reduced in bulk
मेदच्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः
Ś.*
 2.5. -गव
a.
 one who has lean cattle
यः कृशार्थः कृश- गवः कृशभृत्यः कृशातिथिः । स वै राजन् कृशो नाम न शरीरकृशः कृशः ॥
Mb.
 * 12.8.24. -भृत्य
a.
 one who feeds his servants scantily
see above quotation.
Apte 1890
English
कृश a. [कृश्
क्त नि°] (Compar. क्रशीयस्
superl. क्रशिष्ठ) 1 Lean, weak, feeble, emaciated
कृशतनुः, कृशोदरि &c.
2 Small, little, minute (in size or quantity)
सुहृदपि न याच्यः कृशधनः Bh. 2. 28.
3 Poor, insignificant
Ms. 7. 208.
Comp.
अक्षः a spider.
अंग a. lean, thin. (
गः) an epithet of Śiva. (
गी) {1} a woman with a slender frame. {2} the Priyaṅgu creeper.
उदर a. {1} thin-waisted
V. 5. 16
Ku. 5. 42. {2} having the belly reduced in bulk
Ś. 2. 5.
Monier Williams Cologne
English
कृश॑ mf(आ)n. (Pāṇ. viii, 2, 55) lean, emaciated, thin, spare, weak, feeble,
RV.
AV.
&c.
small, little, minute, insignificant,
Mn.
MBh.
R.
Mṛcch.
&c.
‘poor’, see कृशी-कृत
कृश॑ (अस्),
m.
 a kind of fish,
Gal.
a kind of bird,
Inscr.
N.
 of a Ṛṣi (author of
RV.
 viii, 55), viii, 54, 2 and 59, 3
x, 40, 8
MBh.
 i, xiii
N.
 of Sāṃkṛtyāyana,
Car.
 i, 12
of Nāga,
MBh.
 i, 2152
(pl. ) the descendants of Kṛśa g. यस्कादि (Gaṇar. 27)
कृश [cf. κολοσσός.
fr.
 κολοκϳός]
Monier Williams 1872
English
कृश, अस्, आ, अम्, lean, emaciated, thin, spare,
weak, feeble
small, little, minute, insignificant,
poor
(अस्), m., N. of a man, also of a Nāga
N.
of a Ṛṣi, author of a Ṛg-veda hymn
[cf. Hib.
creas, ‘narrow, straight
’ caile, ‘narrowness.’]
—कृश-गु, उस्, उस्, उ, Ved. one who has lean
cattle.
—कृश-ता, f. or कृश-त्व, अम्, n. leanness,
thinness.
—कृश-शाख, अस्, m., N. of a plant, =
पर्पट.
—कृशाक्ष (°श-अक्°), अस्, m., a spider.
—कृशाङ्ग (°श-अङ्°), अस्, ई, अम्, emaciate, spare,
thin
(अस्), m. an epithet of Śiva
(ई), f. a woman
with a slender shape
a particular plant, commonly
called Priyaṅgu.
—कृशाश्व (°श-अश्°), अस्, m., N.
of several persons
N. of an author of directions to
players and dancers.
—कृशाश्विन्, ई, m. a pupil of
Kṛśāśva, a dancer, an actor, a tumbler.
—कृशो-
दर (°श-उद्°), अस्, आ, अम्, thin-waisted.
Macdonell
English
कृश kṛś-á,
a.
 thin, slender
feeble, sickly
🞄not full (moon)
slender, weak, insignificant
🞄poor
m.
 N.
(a) -ka,
a.
 slender
-gava,
a.
 hvg. 🞄thin cows
-tā,
f.
 , -tva,
n.
 thinness
-dhana, 🞄a. of slender means, poor
-buddhi,
a.
 of weak 🞄intellect
-bhṛtya,
a.
 having thin servants.
Benfey
English
कृश कृश् + अ,
adj.
 ,
f.
 शा।
1. Thin,
emaciated, Suśr. 1, 53, 17.
2. Weak,
Hit. i. d. 196
Man. 7, 208.
3. Poor, Man.
4, 184.
--
Comp.
अ-,
adj.
 great, Kir. 5, 52.
अति-,
adj.
 very thin, Rām. 5, 10, 17.
Hindi
Hindi
कमज़ोर
Apte Hindi
Hindi
कृश
वि* -
"दुबला पतला, दुर्बल, शक्तिहीन, क्षीण"
कृश
वि* - -
"छोटा, थोड़ा, सूक्ष्म"
कृश
वि* - -
"दरिद्र, नगण्य"
कृश
वि* - "कृश्+क्त, नि*"
"दुर्बल, बलहीन"
कृश
वि* - "कृश्+क्त, नि*"
नगण्य
कृश
वि* - "कृश्+क्त, नि*"
निर्धन
कृश
वि* - "कृश्+क्त, नि*"
तुच्छ
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कृश - तनूकरणे (दिवा० अपर० अक० से०) कृश्यति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಕೃಶವಾಗು /ತೆಳ್ಳನಾಗು /ಸಣ್ಣದಾಗು
कृश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು /ಪರಮಾತ್ಮ
निष्पत्तिः - > कृश (तनूकरणे) - "क्तः" (८-२-५५) । तलोपः इडभावश्च निपात्यते ।
प्रयोगाः - > "अणुर्बुहत् कृशः स्थूलः गुणभृन्निर्गुणो महान्"
उल्लेखाः - > वि० स०
विस्तारः - > "सर्वत्राव्याहतगतिः लघिम्ना कृश ईरितः" - निरुक्तिः ।
कृश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಷ್ಣ /ಬಿಸಿ /ಕಾವು
विस्तारः - > बहुवचनान्तं रूपम् ।
कृश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೇತುಗ್ರಹ
विस्तारः - > "केतवो विकचाः कृशाः" - वैज० ।
कृश
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತೆಳ್ಳಗಿರುವಿಕೆ /ಸಣ್ಣಗಿರುವಿಕೆ
निष्पत्तिः - > कृश भावे - "क्तः" (३-३-११४)
कृश
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಸಣ್ಣದಾದ /ತೆಳುವಾದ
प्रयोगाः - > "कृशमपि कृशतां पुनर्नयन्ती विपुलतरोन्मुखलोचनावलग्नम्"
उल्लेखाः - > माघ० ७-३३
कृश
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಚಿಕ್ಕದಾದ /ಪುಟ್ಟ
कृश
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅಲ್ಪ
प्रयोगाः - > "वनानि दहतो वह्नेः नखा भवति मारुतः । त एव दीपनाशाय कृशे कस्यास्ति गौरवम् ॥"
कृश
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ದುರ್ಬಲ /ಬಲಹೀನ
प्रयोगाः - > "क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । नावमन्येत वै भूष्णुः कृशानपि कदाचन ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ४-१३५
कृश
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಉಷ್ಣವಾದ /ಬಿಸಿಯಾದ
विस्तारः - > "उष्णं ज्वलः करः क्रूरो बालस्तिग्मः कृशश्चुपः" - वैज० ।
L R Vaidya
English
kfSa {% a. (f. शा
compar. क्रशीयस्
super. क्रशिष्ठ) %} 1. Lean, emaciated, weak, M.iv.184
2. small, little, minute (in size or quantity), e.g. सुहृदपि न याच्यः कृशधनः Bhartr.ii.28
3. poor, M.vii.208.
Bopp
Latin
कृश (r. कृश् s. अ) macer, tenuis. N. 16. 9. (Hib. creas
«narrow, straight», cuile «narrow ness, small» = कार्श्य
q. v., mutato r in l
lat. parcus, parvus
v. r. कृश्.)
Lanman
English
kṛśá, a. lean, haggard. [√kṛś, 958.]
Kridanta Forms
Sanskrit
कृश् (कृ꣡शँ꣡ तनूकरणे - दिवादिः - सेट्)
ल्युट् = कर्शनम्
अनीयर् = कर्शनीयः - कर्शनीया
ण्वुल् = कर्शकः - कर्शिका
तुमुँन् = कर्शितुम्
तव्य = कर्शितव्यः - कर्शितव्या
तृच् = कर्शिता - कर्शित्री
क्त्वा = कर्शित्वा / कृशित्वा
ल्यप् = प्रकृश्य
क्तवतुँ = कृशितवान् - कृशितवती
क्त = कृशः - कृशा
शतृँ = कृश्यन् - कृश्यन्ती
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 कृश्
मूलधातुः:
 कृश
धात्वर्थः:
 तनूकरणे
गणः:
 दिवादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 कृश्यति
अनुबन्धादिविशेषः:
 पुषादिः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
कृशँ कृश तनूकरणे
- कृश्यति अकृशत् कृशित्वा कर्शित्वा कृशः क्रशिमा क्रशीयान् क्रशिष्ठः कार्श्यम् कृशानुः कृशानुरेताः 120
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
कृश m. auch ein best. Vogel, JAOS, Proc. 1883, Oct. VIII.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सुपेश, तनु, कृश, सुतनु, सरु, श्लक्ष्ण, शीर्ण, शात, पात्रट, अपचित, तलिन, अणु, अणुतर, आम, चटुल, प्रतनु, पेलव, परिपेलव
adjective
यस्य घनत्वम् अल्पम् अस्ति।
"एतद् अंशुकं सुपेशम् अस्ति।"
Synonyms:
 क्षीण, कृशकाय, कृश
adjective
यस्य काया कृश्यति।
"व्याधिना सः क्षीणः जातः।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skam pa
१) कृश २) कृशलक ३) शुड् ४) श्हुष्क ५) शोष ६) शोषक ७) सन्दिश (?) ८) सूक्ष्म ९) हत
skams pa
१) कृश २) हत
ske
१) कृश २) स्कन्ध
skem pa
१) कृश २) कृशलक ३) प्रस्कन्ध ४) शोष ५) शोषक ६) सूक्ष्म
dngos ngan
कृश
rid pa
कृश
sbed pa
कृश
nyam chung
कृश
nyam chung
१) कृश (?) २) दुर्बल
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
चक्षुष्यः सुभगो द्वेष्योऽक्षिगतोऽथांसलो बली ॥ ४४८ ॥
निर्दिग्धो मांसलश्चोपचितोऽथ दुर्बलः कृशः ।
क्षामः क्षीणस्तनुश्छातस्तलिनामांसपेलवाः ॥ ४४९ ॥
-wordlist-
चक्षुष्य (पुं), सुभग (पुं), द्वेष्य (पुं), अक्षिगत (पुं), अंसल (पुं), बलिन् (पुं), निर्दिग्ध (पुं), मांसल (पुं), उपचित (पुं), दुर्बल (पुं), कृश (पुं), क्षाम (पुं), क्षीण (पुं), तनु (पुं), शात (पुं), तलिन (पुं), अमांस (पुं), पेलव (पुं)
--source--
स्तोकं क्षुल्लं तुच्छमल्पं दभ्राणुतलिनानि च ॥ १४२६ ॥
तनु क्षुद्रं कृशं सूक्ष्मं पुनः श्लक्ष्णं च पेलवम् ।
-wordlist-
स्तोक (क्ली), क्षुल्ल (क्ली), तुच्छ (क्ली), अल्प (क्ली), दभ्र (क्ली), अणु (पुं), तलिन (क्ली), तनु (क्ली), क्षुद्र (क्ली), कृश (क्ली), सूक्ष्म (क्ली), श्लक्ष्ण (क्ली), पेलव (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
क्षाम
क्षाम, शात, कृश, क्षीण, पेलव, तलिन, तनु
क्षामं शातं कृशं क्षीणं पेलवं तलिनं तनु ।
verse 4.1.1.717
page 0083
नाममाला
Sanskrit
क्षाम, शान्त, कृश, क्षीण, हीन, जीर्ण, शीर्ण, अवसान, दून
क्षामं शान्तं कृशं क्षीणं हीनं जीर्णं च वैरिणाम् ।
शीर्णावसानं दूनं च धैर्यं शौर्यं च पौरुषे ॥ १७१ ॥
verse 0.1.1.171
page 0083
Mahabharata
English
Kṛśa^1, a son of a ṛshi. § 51 (Parikshit): I, 40, 1682 (ṛshiputreṇa), (1683)
41, 1691, (1692), (1696).
Kṛśa^2, a serpent. § 63 (Sarpasattra): I, 57, 2152 (of Airāvata's race).
Kṛśa^3, a ṛshi. § 734 (Ānuśāsanik.): XIII, 26, 1764 (among the ṛshis who came to see Bhīshma).
Kṛśa^4 = Śiva: XII, 10365 (1000 names^1), 10387 (do.): XIV, 194.--Do.^5 = Vishṇu (1000 names).
पुराणम्
English
कृश / KṚŚA. I. A friend of sage Śṛṅgī. Since kṛśa underwent a lot of sacrifices for the protection of dharma (righteousness) his body became very kṛśa (lean). Hence he was called kṛśa. It was kṛśa, who told Śṛṅgī about King parīkṣit who had once thrown a dead snake round his (Śṛṅgī's) father's neck. (Ādi Parva, Chapters 41 and 42).
कृश २ / KṚŚA II. A prominent serpent born in the airāvata family. The serpent was reduced to ashes at the serpent yajña of janamejaya. (Ādi Parva, Chapter 57, Verse 11).
कृश ३ / KṚŚA III. A great sage endowed with divine powers. He was also present in the company of sages who visited bhīṣma on his arrow-bed. (anuśāsana parva, Chapter 26, Verse 7).
Vedic Reference
English
Kṛśa is mentioned with Saṃvarta as a pious sacrificer to
Indra in one of the Vālakhilya hymns of the Rigveda^1 and in
another^2 as a speaker of truth, while a third is traditionally^3
ascribed to his authorship. He seems also to be mentioned
with Śayu as a protégé of the Aśvins in another hymn of the
Rigveda, ^4 but here the word may merely denote the ‘feeble
man.’^5
1) viii. 54, 2.
2) viii. 59, 3.
3) Indische Studien, 1, 293, n.
4) x. 40, 8.
5) Roth, St. Petersburg Dictionary,
s.v.
Cf. Ludwig, Translation of the
Rigveda, 3, 132, 164.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कृश, इर् य कार्श्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(दिवां-परं-सकं-सेट् । इरित् ।) कार्श्यं कृशकरणम् ।इर्, अकृशत् अकर्शीत् । अस्मात् पुषादित्वान्नित्येङ इत्यन्ये । य, कृश्यति चन्द्रं कष्णपक्षः । इतिदुर्गादासः ॥
कृशः, त्रि, (कृशधातोः क्तप्रत्यये “अनुपसर्गात्फुल्लक्षीवेति” । ८ । २ । ५५ । निपातनात् साधुः ।)अल्पः । (यथा, मनौ । ४ । १८४ ।“आकाशेशाश्च विज्ञेया बालवृद्धकृशातुराः” ॥
)सूक्ष्मः । इत्यमरः । ३ । १ । ६१ ॥
(यथा, आर्य्यासप्तशती । ४९५ ।“राजसि कृशाङ्गि ! मङ्गलकलसी सहकारपल्ल-वेनेव । तेनैव चूम्बितमुखी प्रथमाविर्भूतरागेण” ॥
“व्यायाममतिसौहित्यं क्षुत्पिपासामथौषधम् ।कृशो न सहते तद्वदतिशीतोष्णमैथुनम् ॥
प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मार्शांस्युदराणि च ।कृशं प्रायोऽभिधावन्ति, रोगाश्च ग्रहणीमताः” ॥
“सततं व्याधितावेतावतिस्थूलकृशौ नरौ ।सततञ्चोपचय्यौ हि कर्षणैर्वृंहणैरपि” ॥
“स्थौल्यकार्श्ये वरं कार्श्यं समोपकरणौ हितौ ।यद्युभौ व्याधिरागच्छेत् स्थूलमेवाति पीडयेत्” ॥
इति चरके सूत्रस्थाने २१ अध्याये ॥
“कश्चिदन्यः कृशोऽतीव बलवान् दृश्यते तदा” ॥
तत्र हेतुमाह ।“आधानसमये यस्य शुकभागोऽधिको भवेत् ।मेदोभागस्तु हीनः स्यात् स कृशोऽपि महाबलः” ॥
यस्याधानसमये जनयितुः शुक्रस्याधिक्यं भवति ।मेदसोऽल्पता तस्य कृशस्यापि बहु बलमित्यर्थः ॥
अथ कार्श्यस्य चिकित्सा ।“रूक्षान्नादि निमित्ते तु कृशे युञ्जीत भेषजम् ।वृंहणं बलकृद्वृष्यं तथा वाजीकरञ्च यत् ॥
पीताश्वगन्धा पयसार्द्धमासंघृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा ।कृशस्य पुष्टिं वपुषो विधत्तेबालस्य शस्यस्य यथाम्बुवृष्टी ॥
अश्वगन्धस्य कल्केन क्वाथे तस्मिन् पयस्यपि ।सिद्धं तैलं कृशाङ्गानामभ्यङ्गादङ्गपुष्टिदम्” ॥
इति अश्वगन्धातैलम् ॥
* ॥
इति भावप्रकाशस्य मध्यखण्डे तृतीयभागे कार्श्या-धिकारे ॥
) (अक्षमः । यथा, मनौ । ४ । १३५ ।“क्षत्त्रियञ्चैव सर्पञ्च ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।नावमन्येत वै भूष्णुः कृशानपि कदाचन” ॥
पुं,
 सर्व्वाकारवत्त्वात् विष्णुः । यथा, महाभारते ।१३ । १४९ । १०३ ।“अणुर्वृहत्कृशः स्थूलो गुणभृन्निर्गुणो महान्” ॥
स्वनामख्यातो मुनिपुत्त्रः । स तु परीक्षिच्छाप-प्रदातुः शृङ्गिणः सखा ।यथा, महाभारते । १ । ४१ । २ ।“स तं कृशमभिप्रेक्ष्य सूनृतां वाचमुत्सृजन् ।अपृच्छत्तं कथं तातः स मेऽद्य मृतधारकः” ॥
ऐरावतकुलोत्पन्नो नागविशेषः । यथा, तत्रैव ।१ । आस्तीकपर्व्वणि । ५७ । ११ ।“पारावतः पारिजातः पाण्डरो हरिणः कृशः ।ऐरावतकुलादेते प्रविष्टा हव्यवाहनम्” ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कृश तनूकरणे दिवा०
पर०
सक०
 सेट् । कृश्यति इरित् अकृशत्अकर्शीत् । णिचि कर्शयति ते अचीकृशत्--त अचकर्श-त्त । कर्शयाम् बभूव आस चकार चक्रे । कृशः ।
कृश
त्रि०
 कृश--क्त नि० । १ अल्पे, २ सूक्ष्मे च । “आकाशे-शास्तु विज्ञेया बालवृद्धकृशातुराः” ष्ठपवासकृशं तन्तु”“क्षत्रियञ्चैव सर्पञ्चब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । नावमन्येत वैभूयः कृशानपि कदाचन” मनुः “ब्राह्मणस्य सुरश्रेष्ठ! कृशवृत्तेः कदाचन” भा० आनु० ६२ अ० । सूक्ष्मे कृशो-दरी । कृशस्य भावः इमनिच् क्रशिमत् तद्भावे
पु०
 ।ष्यञ् । कार्श्य
न०
 । तल् । कृशता स्त्री, त्व “कृशत्वन० तद्भावे “त्वय्येवं कृशता कुतः” सा० द० । अतिशयेनकृशः इष्ठन् क्रशिष्ठ ईयसुन् क्रशीयस् । अतिशयकृशेत्रि० ईयसौ स्त्रियां ङीप् ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
कृशँ कृश तनूकरणे
- कृश्यति अकृशत् के (द्र0 31135) कृशः अनुपसर्गात् फुल्लक्षीब (8255) इति क्ते कृशः, उपसर्गात्तु प्रकृशितः तुषिमृषिकृशेः काश्यपस्य (1225) इति वा कित्-कृशित्वा कर्शित्वा ऋतन्यञ्जि (उ0 42) इति कृशानुः 115
धातुवृत्तिः
Sanskrit
कृशँ कृश (अर्थः) तनूकरणे
(कृश्यति) इत्यादि भृशिवत् अस्याप्यनुदितत्वं विशेषः ( कृशः ) "अनुपसर्गात्फुल्लक्षीबकृशोल्लाघाः'' इति निष्ठायां ननिपातितः सोपसर्गत्वे तु (प्रकृशितः परि कृशि) प्रादिसमासः (क्रशिमा क्रशिष्टः क्रशीयान् क्रशयति) भृशिवद् रत्वं इमनिच्चा ( कृशित्वा, कर्शित्वा ) "तृषिमृषिकृशेः कास्यपस्य'' इति वा कित्वम् (कृशानुः "ऋतन्यञ्चि'' इत्यादिना नुक् 119
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कृश तनूकरणे”@} 2 कर्शकः-र्शिका, कर्शकः-र्शिका, चिकर्शिषकः-षिका, 3 चरीकृशकः-शिका
4 कर्शिता-त्री, कर्शयिता-त्री, चिकर्शिषिता-त्री, चरीकृशिता-त्री
5 कृश्यन्-न्ती, कर्शयन्-न्ती, चिकर्शिषन्-न्ती
-- कर्शिष्यन्-न्ती-ती, कर्शयिष्यन्-न्ती-ती, चिकर्शिषिष्यन्-न्ती-ती
-- 6 व्यतिकृश्यमानः, कर्शयमानः, -- चरीकृश्यमानः
व्यतिकर्शिष्यमाणः, कर्शयिष्यमाणः, -- चरीकृशिष्यमाणः
चरीकृशितः-तवान्
7 कृट्-कृड्-कृशौ-कृशः
-- 8 कृशः, 9 प्रकृशितः, 10 कृशितवान्, 11 परिकृशः, कर्शितः, चिकर्शिषितः, कृशः, कर्शः, चिकर्शिषुः, चरीकृशः
कर्शितव्यम्, कर्शयितव्यम्, चिकर्शिषितव्यम्, चरीकृशितव्यम्
कर्शनीयम्, कर्शनीयम्, चिकर्शिषणीयम्, चरीकृशनीयम्
12 कृश्यम्, कर्श्यम्, चिकर्शिष्यम्, चरीकृश्यम्
ईषत्कर्शः-दुष्कर्शः-सुकर्शः
-- -- कृश्यमानः, कर्श्यमानः, चिकर्शिष्यमाणः, चरीकृश्यमानः
13 कर्शः, कर्शः, चिकर्शिषः, चरीकृशः
कर्शितुम्, कर्शयितुम्, चिकर्शिषितुम्, चरीकृशितुम्
कृष्टिः, कर्शना, चिकर्शिषा, चरीकृशा
कर्शनम्, कर्शनम्, चिकर्शिषणम्, चरीकृशनम्
14 कृशित्वा-कर्शित्वा, कर्शयित्वा, चिकर्शिषित्वा, चरीकृशित्वा
परिकृश्य, प्रकर्श्य, प्रचिकर्शिष्य, सञ्चरीकृश्य
कर्शम् २, कृशित्वा २, कर्शित्वा २, कर्शम् २, कर्शयित्वा २, चिकर्शिषम् २, चिकर्शिषित्वा २, चरीकृशम् २
चरीकृशित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२५४)
02
=>
 (४-दिवादिः-१२२७। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[१। ‘रीगृदुपधस्य च’ (७-४-९०) इत्यभ्यासस्य रीक्। अल्लोपस्य स्थानिवद्भावात् लघूपधगुणो न। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[२। ‘पुगन्तलघूपधस्य च’ (७-३-८६) इति गुणः।]]
05
=>
 [[३। ‘दिवादिभ्यः श्यन्’ (३-१-६९) इति श्यन्। श्यनः ‘सार्वधातुकमपित्’ (१-२-४) इति ङिद्वद्भावात् अङ्गस्य गुणो न।]]
06
=>
 [[४। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्।]]
07
=>
 [[५। ‘व्रश्चभ्रस्ज--’ (८-२-३६) इत्यादिना षत्वम्। जश्त्वम्। चर्त्वविकल्पः।]]
08
=>
 [[६। ‘अनुपसर्गात् फुल्लक्षीबकृशोल्लाघाः’ (८-२-५५) इति अनुपसृष्टाद्धातोः निष्ठातकारस्य लोपः, इडभावश्च निपातितः। सोपसर्गात् तु प्रकृशित इत्येव।]]
09
=>
 [[आ। ‘मुस्तामोष्यमसः किटिस्त्वमसमो लुठ्यन् खलानोकसः मृश्यद्भ्रंशनवर्शकाकृशदयस्तृष्णाहरो हृष्य मे।।’ धा। का। २-६६।]]
10
=>
 [[७। ‘अनुपसर्गात्--’ (८-२-५५) इत्येतत् क्तवतौ नेष्यते। तेन एवं रूपम्।]]
11
=>
 [[८। कृशधात्वर्थक्रियानिरूपितोपसर्गत्वाभावात् परेः, परिगतः कृशं--परिकृशः इति प्रादिसमासः। तेन, ‘अनुपसर्गात्--’ (८-२-५५) इति निषेधो न शङ्क्यः। परेः कृशधात्वर्थक्रियानिरूपितोपसर्गत्वं नास्तीत्यर्थः।]]
12
=>
 [[९। ‘ऋदुपधात्--’ (३-१-११०) इति क्यप्।]]
13
=>
 [पृष्ठम्०२५४+ २२]
14
=>
 [[१। ‘तृषिमृषिकृशेः काश्यपस्य’ (१-२-२५) इति क्त्वायाः कित्त्वं वा। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इत्यस्यापवादः।]]
Capeller
German
कृश॑ mager, kränklich, schlank, dünn,
schwächlich, unbedeutend
m.
 Mannsname.
Grassman
German
kṛśá, a., abgemagert, mager, schwächlich, kränklich [von karś]
2〉 m., Eigenname eines Mannes.
-ám {469, 6}
{684, 8}. — 2〉 {866, 8}.
-ā́ya ánnakāmāya {943, 3}.
-ásya {203, 6}
{865, 3}. — 2〉 tád {1028, 3}.
-é 2〉 {1023, 2}.
Burnouf
French
कृश कृश a. mince, grèle, petit
maigre.
Stchoupak
French
कृश-
a. maigre, émacié, faible, chétif
petit, menu, insignifiant
m.
n.
 d'un Nāga
d'un Ṛṣi
-ता-
f.
 -त्व- nt. maigreur
-ई-कृ-
faire maigrir (-ई-कृत- a. v. maigri, appauvri).
°गव- a. qui a du bétail maigre.
°धन- a. qui a une petite fortune, pauvre.
°नाश-°नास-
m.
 ép. de Śiva.
°भृत्य- a. qui nourrit chichement ses serviteurs.
°वृत्ति- a. qui a une pénurie de subsistance.
कृशाङ्ग- -ई- a. qui a un corps maigre, maigre, émacié.
कृशातिथि- a. qui nourrit chichement ses hôtes.
कृशाश्व-
m.
n.
 de divers personnages.
कृशोदर- a. qui n'a pas de ventre, qui a la taille fine.