कृत्तिका (kRttikA)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 कृत्तिका f.
  (-का)
	 1. The third of the lunar mansions,  or constellations in
the moon's path,  consisting of six stars,  and corresponding to the
Pleiades.
	 2. (In mythology, ) a nymph
 one of six,  the nurses of
KARTTIKEYA.
 E.
  कृत् to cut,  क्तिन् and कन् affixes
 the figure of the
asterism is a razor or knife.

Capeller Eng

English

 कृ॑त्तिका f.
  pl.
  (later sgl.
 ) the Pleiads,  personif.  as the
nurses of Skanda. 

Spoken Sanskrit

English

कृत्तिका 	-	  kRttikA 	-	 f.
  	-	  white spots
बिन्दुराजि 	-	  bindurAji 	-	 m.
  	-	  row of spots
कलङ्कलेखा 	-	  kalaGkalekhA 	-	 f.
  	-	  line of spots
तिलकयति  { तिलकय } 	-	  tilakayati  { tilakaya } 	-	 verb 	-	  mark with spots
त्रिःश्वेत 	-	  triHzveta 	-	 adj.
  	-	  white on 3 spots
कृत्तिकाञ्जि 	-	  kRttikAJji 	-	 adj.
  	-	  having white spots
पृषत 	-	  pRSata 	-	 adj.
  	-	  having white spots
महाञ्जि 	-	  mahAJji 	-	 adj.
  	-	  having broad spots
कृत्तिकापिञ्जर 	-	  kRttikApiJjara 	-	 adj.
  	-	  red with white spots
पञ्चकृष्ण 	-	  paJcakRSNa 	-	 m.
  	-	  having 5 black spots
पञ्चशुक्ल 	-	  paJcazukla 	-	 m.
  	-	  having 5 white spots
अपगतकालक 	-	  apagatakAlaka 	-	 adj.
  	-	  free from black spots
श्वेतबिन्दुका 	-	  zvetabindukA 	-	 f.
  	-	  girl with white spots
लोहितबिन्दुचित्र 	-	  lohitabinducitra 	-	 adj.
  	-	  covered with red spots
सकलङ्क 	-	  sakalaGka 	-	 adj.
  	-	  having spots or stains
समल 	-	  samala 	-	 adj.
  	-	  having stains or spots
अकलङ्क 	-	  akalaGka 	-	 adj.
  	-	  without stains or spots
पुष्पिताक्ष 	-	  puSpitAkSa 	-	 adj.
  	-	  having spots on the eye
कृष्ण 	-	  kRSNa 	-	 m.
  	-	  black spots in the moon
मण्डलिन् 	-	  maNDalin 	-	 m.
  	-	  marked with round spots

कृत्तिका 	-	 kRttikA 	-	 f.
  	-	  vehicle
कृत्तिका 	-	 kRttikA 	-	 f.
  	-	  white spots
कृत्तिका 	-	 kRttikA 	-	 f.
  	-	  cart

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wilson

English

 कृत्तिका
f.
  (-का)
1 The third of the lunar mansions,  or constellations in the moon's path, 
consisting of six stars,  and corresponding to the Pleiades.
2 (In mythology, ) a nymph
 one of six,  the nurses of KĀRTTIKEYA.
E.
  कृत to cut,  क्तिन् and कन् affixes
 the figure of the asterism is
a razor or knife.

Apte

English

कृत्तिका [kṛttikā],  (pl. ) [कृत्-तिकन् किच्च
 Uṇ.*
  3.147]

The third of the 27 lunar mansions or asterisms,  (consisting of 6 stars) the Pleiades
 Bhāg.*
  6.14.3.

The six stars represented as nymphs acting as nurses to Kārtikeya,  the god of war. Comp.
   -अञ्जिः a kind of horse in an Aśvamedha sacrifice having a carriage as an emblem.  -तनयः,  -पुत्रः,  -सुतः epithets of Kārtikeya
 अनुगच्छति देवेशं ब्रह्मण्यः कृत्तिकासुतः Mb.
 *  3.231.54.-भवः the moon. 

Apte 1890

English

 कृत्तिका (pl.) [कृत्-तिकन् किच्च
 Uṇ. 3. 147] 1 The third of the 27 lunar mansions or asterisms,  (consisting of {6} stars) the Pleiades. 
2 The six stars represented as nymphs acting as nurses to Kārtikeya,  the god of war. 
Comp. 
अंजिः a kind of horse in an Aśvamedha sacrifice having a carriage as an emblem. 
तनयः,  
पुत्रः,  
सुतः epithets of Kārtikeya. 
भवः the moon. 

Monier Williams Cologne

English

 कृ॑त्तिका f.
  pl.
  (rarely sg. MBh.
   iii,  14464
 BhP.
   vi,  14,  30),  N.
  of a constellation (the Pleiads,  originally the first,  but in later times the third lunar mansion,  having Agni as its regent
 this constellation,  containing six stars,  is sometimes represented as a flame or as a kind of razor or knife
 for their oldest names See TS.
  iv,  4,  5,  1
 in mythol. the six Kṛttikās are nymphs who became the nurses of the god of war,  Kārttikeya),  AV.
  
 TS.
 
 ŚBr.
   &c.
  

 white spots,  VarBṛS.
  lxv,  5,  Sch.

 a vehicle,  cart,  ŚBr.
   xiii,  Sch.

Monier Williams 1872

English

 कृत्तिका,  आस्,  f. pl.,  N. of a constellation,  = the
Pleiades,  (originally the first,  but in later times the
third lunar mansion,  having Agni as its regent
 this
constellation,  containing six stars,  is sometimes re-
presented as a flame or as a kind of razor or knife
in mythology the six Kṛttikās are nymphs who
became the nurses of the god of war,  Kārttikeya)
a vehicle,  carriage,  cart.
—कृत्तिकाञ्जि (°का-अञ्°),  इस्, 
इस्,  इ,  having a carriage as an emblem or sign.
—कृत्तिका-भव,  अस्,  m. ‘being in the lunar
mansion Kṛttikā, ’ an epithet of Candra,  the moon.
—कृत्तिका-सुत,  अस्,  m. ‘son of the Kṛttikās, ’ an
epithet of Skanda or Kārttikeya
 (the nymphs called
Kṛttikās being his foster-mothers.)

Macdonell

English

 कृत्तिका kṛttikā,  f.
  (pl.  V.,  sg. C.) the Pleiades 🞄(a lunar mansion): personified as the six 🞄nurses of Skanda. 

Benfey

English

 कृत्तिका कृत्तिका,  f.
 ,  generally pl.
The third of the lunar mansions,  MBh.
1,  2588.

Hindi

तीसरा नक्षत्र

Apte Hindi

Hindi

कृत्तिका
"स्त्री* , ब* व*" - "कृत् - तिकन्,  कित्,  टाप्"
२७ नक्षत्रों में से तीसरा कृत्तिका नक्षत्र

कृत्तिका
"स्त्री* , ब* व*" - "कृत् - तिकन्,  कित्,  टाप्"
"छः तारे जो,  युद्ध के देवता कार्त्तिकेय की परिचारिका का कार्य करने वाली अप्सराओं के रूप में वर्णित हैं"

L R Vaidya

English

 kfttikA {% f. pl. %} 1. The third of the 27 constellations consisting of 6 stars,  the Pleiades
 2. those six stars represented as six nymphs nursing Kārtikeya,  the god of war.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

६,  अङ्ग,  अब्द,  अराति अरि,  ऋतु,  काय,  कारक,  कार्तिक,  काल,  कुमार,  कुमारवदन,  कृत्तिका,  कोष,  क्ष्माखण्ड,  खर,  गुहक,  गुहवक्त्र,  गुहास्य,  चक्रार्ध,  चमू,  चरक,  जीव,  तर्क,  दर्शन,  द्रव्य,  भार्ध,  मासार्ध,  रस,  राग,  रासभ,  रिपु,  लेख्य,  लेश्या,  वर्ण,  शक्ति,  शास्त्र,  शिलीमुखपद,  शिशु,  षट्,  षण्मुख,  समास,  सेना,  स्कन्द,  स्वाद

Bopp

Latin

 कृत्तिका f. (a कृत्ति actio findendi s. क in fem.)
1) pl. sex
nymphae,  Kârtikêyi nutrices. RAGH. 14. 22.
2) tertia
constellatio lunaris,  sex stellas complectens.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

बहुला
स्त्री
बहुला,  कृत्तिका,  गो
बहुला कृत्तिका ज्ञेया गावश्च बहुला मताः ॥ ४२ ॥
verse 2.1.1.42
page 0010

Lanman

English

 kṛ́ttikā,  f. pl. the Pleiads. [cf. kṛtti:
perhaps the constellation was conceived
as having the shape of a pelt.]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 कृत्तिका 1. कृत्तिकास् तस्य नक्षत्रम् असेर् अग्निश् च दैवतम्,  MBh. 12,  166,  82. — Fell,  Damayantīk. 44,  85.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  कृत्तिका
noun
 
षट् स्त्रियः याः कार्तिकेयं पोषणं कृत्वा तम् अपालयन्।
 "कृत्तिकायाः नाम्ना स्कन्दः कार्तिकेयः इति कथ्यते।"

Synonyms:
  कृत्तिका
noun
 
अश्विन्यादिसप्तविंशतिनक्षत्रान्तर्गततृतीयनक्षत्रम्।
 "भरण्याः कृत्तिकायां प्रविशति चन्द्रः।"

Synonyms:
  कृत्तिका
noun
 
सः कालः यदा चन्द्रमाः अश्विन्यादिषु सप्तविंशतिषु नक्षत्रेषु तृतीये नक्षत्रे वर्तते।
 "सः कृत्तिकायां जातः।"

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
कृत्तिका बहुलाश्चाग्निदेवा ब्राह्मी तु रोहिणी ।
-wordlist-
 
कृत्तिका (स्त्री),  बहुला (स्त्री),  अग्निदेवा (स्त्री),  ब्राह्मी (स्त्री),  रोहिणी (स्त्री)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

कृत्तिका
कृत्तिका,  बहुला
कृत्तिका बहुला प्रोक्ताः पक्षस्तु बहुलोऽसितः ॥ ५० ॥
verse 1.1.1.50
page 0007

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: कृत्तिके
Root: कृत्तिका
Gender: स्त्री
Number: बहु
अर्थः ⇒ कृत्तिका-नक्षत्रम्
Meaning(s):
⇒ One of the 27 nakṣatras
Shloka(s):
2|1|43|1 ► आषाढाकृत्तिकाश्लेषामघा भूम्नि स्त्रियश्च ताः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|43|1 ⇢ कृत्तिके (कृत्तिका) (स्त्री) ⇒ One of the 27 nakṣatras ⇒ कृत्तिका-नक्षत्रम्
Related word(s):
isa_k ➡ २७ नक्षत्राः
परा_अपरासंबन्धः ➡ नक्षत्रम्
जातिः ➡ नक्षत्रम्
    

Mahabharata

English

Kṛttikā,  pl. (ºāḥ),  the six wives of the seven ṛshis,  name of a constellation (the Pleiads). § 116 (Vasu,  pl.): I,  66,  2588 (ºābhyupapatteś ca Kārttikeya iti smṛtaḥ,  sc. Skanda).--§ 370 (Tīrthayātrāp.): III,  84,  8029 (º-Maghayoś caiva tīrthaṃ).--§ 412 (Ashṭāvakrīya): III,  134,  †10663 (shaṭ).--§ 488 (Āṅgirasa): III,  217,  14103 (Radrāc ca sambhūto Gaṅgāyāṃ Kºāsu ca,  sc. Skanda).--§ 501 (Skandopākhyāna): III,  229,  14429 (Pāvakasyendriyaṃ Śvete Kºābhiḥ kṛtaṃ nage).--§ 502 (Manushyagrahak.): III,  230,  14464 (when Svāhā had assumed the forms of the six wives of the saptarshis and cohabited with Agni,  and Skanda was born,  their husbands divorced them
 then they adopted Skanda,  rose to the sky,  and became a nakshatra--tridivaṃ Kºā gatā nakshatraṃ saptaśīrshābhaṃ bhāti tad Vahnidaivataṃ).--§ 509 (Kārttikeyastava): III,  232,  14642 (Svāhā-Mahī-Kºānāṃ,  sc. sutaḥ,  i.e. Skanda).--§ 574 (Jambūkh.): VI,  3,  96 (sg. ºāṃ pīḍayaṃs tīkshṇair nakshatraṃ,  sc. Ṛāhu,  omens).--§ 592 (Saṃśaptakavadhap.): VII,  20,  809 (ºyogayuktena paurṇamāsyāṃ ivendunā).--§ 615u (Skanda): IX,  44,  2459,  2462 (reared Skanda)
 46,  2717 (ºānāṃ,  sc. sutaḥ,  i.e. Skanda).--§ 656 (Khaḍgotpattik.): XII,  166,  6201 (ºās tasya nakshatram Aser Agniś ca daivataṃ).--§ 733f (Mahāgaṅgā): XIII,  25,  1708 (ºāṅgārake,  name of a tīrtha?,  at the conjunction of the Kṛttikās and Aṅgāraka,  i.e. the planet Mars,  BR.).--§ 733k (Vaimānika): XIII,  25,  1711 (ºānām āśrame,  a tīrtha).--§ 733u (Punarāvartanandā): XIII,  25,  1732 (ºyoge).--§ 746 (Ānuśāsanik.): XIII,  64,  3256 (merit of gifts of food made under the nakshatra K.).--§ 747b (Suvarṇotpatti): XIII,  85,  4097 (reared Skanda,  who therefore was called Kārttikeya).--§ 748b (Tārakavadhop.): XIII,  86,  4190,  4193,  4195 (reared Skanda),  4198.--§ 749 (Ānuśāsanik.): XIII,  89,  4256 (ºyoge).--§ 759 (do.): XIII,  90,  5390 (description of the candravrata).

पुराणम्

English

कृत्तिका १ / KṚTTIKĀ I. When subrahmaṇya was born the devas deputed six mothers to breast-feed him,  and they are called Kṛttikās. Certain Purāṇas hold the view that six faces were caused to subrahmaṇya as he had to feed on six breasts at the same time while others opine that six mothers were deputed to feed him as he was born with six faces. Again,  according to certain Purāṇas it was pārvatī,  who deputed the Kṛttikās. The child came to be known as kārttikeya also as it was fed by the Kṛttikās. (skanda purāṇa,  vālmīki rāmāyaṇa,  Bālakāṇḍa,  Canto 37 and kathāsaritsāgara,  Lāvāṇakalambaka,  Taraṅga 6).
After having fed skanda the Kṛttikās entered into the sphere of the stars. (Vana Parva,  Chapter 236,  Verse 11). The star into which the Kṛttikās entered is called the kṛttikā star. nārada said once that if one feeds brahmins with ghee and pudding on Kārttika day one may ascend to Devaloka. (anuśāsana parva,  Chapter 64,  Verse 5).

कृत्तिका २ / KṚTTIKĀ II. A holy place. He who bathes here will derive the benefits of performing an atirātra yajña. (Vana Parva,  Chapter 84,  Verse 51).

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  कृत्तिका
Root:  कृत्तिका
Gender:  undefined
Number:  undefined
Meaning(s): 
⇒ cow
Shloka(s): 
3|3|199|2 ► बहुलाः कृत्तिका गावो बहुलोऽग्नौ शितौ त्रिषु॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 3|3|199|2 ⇢ बहुला (बहुला) (स्त्री)
Related word(s): 
जातिः ➡ नक्षत्रम्
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 कृत्तिका,  स्त्री,
   (कृन्तति उग्रत्वात् । कृत् + “कृति-भिदिलतिभ्यः कित्” । उणां ३ । १४७ । इतितिकन् किच्च ।) अश्विन्यादिसप्तविंशत्यन्तर्गततृ-तीयनक्षत्रम् । तत्पर्य्यायः । बहुला २ अग्निदेवा३ । इति हेमचन्द्रः ॥
 तस्या रूपम् । अग्निशि-खाकृतिषट्तारकामयम् । इति कालिदासः ।क्षुरनिभषट्तारामयम् । इति केचित् । तस्याअधिष्ठात्री देवता अग्निः । सा तु मिश्रगणान्त-र्गता । इति दीपिका ॥
 तत्र जातस्य फलम् ।“क्षुधाधिकः सत्यधनैर्व्विहीनोवृथाटनोत्पन्नमतिः कृतघ्नः ।कठोरवाक् चाहितकर्म्मकृत् स्यात्चेत् कृत्तिकायां मनुजः प्रसूतः” ॥
इति कोष्ठीप्रदीपः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 कृत्तिका स्त्री कृन्तति उग्रत्वात् कृत--तिकन् किच्च । अश्वि-न्यादिषु तृतीये नक्षत्रे तस्याः क्षुरतुल्याकारत्वं षट्तारात्मकत्वञ्च अश्लेषाशब्दे ४९७ पृ० दर्शितम् अन्येतुशकटाकारत्वमाहुः । सा च ३६० अंशात्मके राशिचक्रे२६ । ४० अंशकलोत्तरम् १३ । २० अंशकलात्मिका मेषवृषोभयराशिघटिका । तथा च तस्या आद्यचरणः मेष-राशिघटकः अन्त्यचरणत्रयं वृषराशिघटकम् । अश्वि-न्यादयश्च सप्तविंशतिः दक्षसुता चन्द्रपत्न्यः । तत्र भरणीकृत्तिकाद्याः २ । ३ । ६ । ९ । १० । १२ । १६ । २१ । २६ संख्यकाःसपत्नींरोहिणीं प्रति चन्द्रस्यातिशयानुरागदर्शनेन चन्द्र-स्य भर्त्सनां कृतवत्यः । ततः चन्द्रेण ताः प्रति गमना-प्रशस्ततादिशापदानं कालिकापु०  २० अध्याये उक्ततच्चे कालिकापुराणशब्दे २०१४ पृ० दृश्यम् । दक्षसुतानांच चेतनत्वात् कृत्तिकामिः षड्भिः कार्त्तिकेयस्य पोषणंकृतं कार्त्तिकेयशब्दे विवृतिः । तस्या अग्निरधिष्ठातृदेवः सा च मिश्रगणान्तर्गता “मिश्रोऽग्निः सविशाखभः, शुभकराः सर्व्वे स्वकृत्ये गणाः” ज्यो० त०! कृत्तिकान-क्षत्रयुक्ता पौर्ण्णमासी अण् ङीप्,  कार्त्तिकी सास्मिन् मासेपुनरण् । कार्त्तिक कार्तिक्यायुक्ते चान्द्रे मासभेदे पु०
 

Capeller

German

 कृ॑त्तिका f.
  Pl.,  (sp. Sgl.) die Plejaden,  ein
Mondhaus
 auch personif.  als die Ammen
des Kriegsgottes Skanda.

Stchoupak

French

 कृत्तिका-
 f.
  pl.
  (sg.) constellation des (6) Pléiades,  aussi
personnifiées en nymphes.
°पिञ्जर- a. rouge tacheté de blanc.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.