कृच्छ्र (kRcchra)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 कृच्छ्र mfn.
   (-च्छ्रः-च्छ्रा-च्छ्रं)
	 1. Attended with pain,  painful.
	 2. Wicked, 
sinful.
	 mn.  (-च्छ्रः-च्छ्रं) Bodily pain.  Penance,  expiation. 
	 3. Sin. 
	 4.
difficulty,  labour,  trouble.
	 5. A kind of religious penance,  accord-
ing to some,  the same as the Prajapatya: see प्राजापत्य
 (according
to others,  as the Santapana: (see सान्तपन.)
 E.
  कृत् to cut,  रक् Unadi
affix,  and छ substituted for the final.

Capeller Eng

English

 कृच्छ्र॑ a.
  troublesome,  painful,  difficult,  dangerous, 
bad,  miserable,  n.
  adv.
  —m.  n.
  trouble,  pain,  difficulty,  danger, 
misery
 austerity,  expiation,  a cert.
   slight penance. °—,  instr.
  ,  &
abl.
  (*w.  pp.
  ),  & कृच्छ्रतस् adv.
  with difficulty,  hardly.

Yates

English

 कृच्छ्र (च्छ्रः-च्छ्रं) 1.
m.
  n.
  Bodily pain, 
penance
 trouble
a. Painful.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 adj.
  	-	  causing trouble or pain
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 adj.
  	-	  attended with pain or labour
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 adj.
  	-	  evil
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 adj.
  	-	  austerity
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 adj.
  	-	  hardship
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 adj.
  	-	  penance
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 adj.
  	-	  bad
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 adj.
  	-	  causing trouble
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 adj.
  	-	  labour
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 adj.
  	-	  wicked
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 adj.
  	-	  being in a difficult or painful situation
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 adj.
  	-	  painful
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 m.
 n.
  	-	  bodily mortification
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 m.
 n.
  	-	  ischury
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 m.
 n.
  	-	  particular kind of religious penance
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 n.
  	-	  danger
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 n.
  	-	  difficulty
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 n.
  	-	  calamity
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 n.
  	-	  pain
कृच्छ्र 	-	 kRcchra 	-	 n.
  	-	  trouble

कृच्छ्र 	-	  kRcchra 	-	 adj.
  	-	 austerity
तापना 	-	  tApanA 	-	 f.
  	-	 austerity
दुष्कर 	-	  duSkara 	-	 n.
  	-	 austerity
तपस् 	-	  tapas 	-	 n.
  	-	 austerity
तपःसुत 	-	  tapaHsuta 	-	 m.
  	-	 austerity-son
मूलकृच्छ्र 	-	  mUlakRcchra 	-	 n.
  	-	  root-austerity
तपस्विंस्ता 	-	  tapasviMstA 	-	 f.
  	-	  devout austerity
तपस्य 	-	  tapasya 	-	 n.
  	-	  devout austerity
तप्यते  { तप् } 	-	  tapyate  { tap } 	-	 verb pass. 	-	  undergo austerity
तपोनिधि 	-	  taponidhi 	-	 m.
  	-	 austerity-treasury
तपःस्थल 	-	  tapaHsthala 	-	 n.
  	-	  place of austerity
तपति  { तप् } 	-	  tapati  { tap } 	-	 verb 1 	-	  practise austerity
तप्यते  { तप् } 	-	  tapyate  { tap } 	-	 verb 1 	-	  practise austerity
कार 	-	  kAra 	-	 m.
  	-	  religious austerity
तप 	-	  tapa 	-	 m.
  	-	  religious austerity
तपस् 	-	  tapas 	-	 n.
  	-	  religious austerity
श्रान्त 	-	  zrAnta 	-	 n.
  	-	  religious austerity
तपस्य 	-	  tapasya 	-	 adj.
  	-	  belonging to austerity
तपोशन 	-	  tapozana 	-	 m.
  	-	  whose food is austerity
तपरुज् 	-	  taparuj 	-	 f.
  	-	  pain of bodily austerity

 
   कृच्छ्र  kRcchra adj.
   hardship   
   बाधा  bAdhA f.
   hardship    
   पीडा  pIDA f.
   hardship   
   परिबाधा  paribAdhA f.
   hardship    
   खेद  kheda m.
   hardship   
   आयास  AyAsa m.
   hardship    
   क्लेश  kleza m.
   hardship   
   परिक्लेश  parikleza m.
   hardship    
   कष्ट  kaSTa n.
   hardship   
   कृच्छ्रम्  kRcchram n.
   hardship    
   दुःस्वम्  duHsvam n.
   hardship   
   धृतक्लेश  dhRtakleza m.
   undergoing hardships   
   मार्गक्लेश  mArgakleza m.
   hardships of a journey  
   कष्टश्रित  kaSTazrita adj.
   undergoing pain or misfortune or hardships     
            

Wilson

English

 कृच्छ्र
mfn.
   (-च्छ्रः-च्छ्रा-च्छ्रं)
1 Attended with pain,  painful.
2 Wicked,  sinful.
mn.  (-च्छ्रः-च्छ्रं) Bodily pain. 
2 Penance,  expiation. 
3 Sin. 
4 Difficulty,  labour,  trouble.
5 A kind of religious penance,  according to some,  the same as the
Prājāpatya: (see प्राजापत्य
) according to others,  as the
Sāntapana: (see सान्तपनं)
E.
  कृत to cut,  रक् Uṇādi affix,  and छ substituted for the
final.

Apte

English

कृच्छ्र [kṛcchra],  a.
  [cf.   U.*
  2.21]

Causing trouble,  painful
 तथात्यजन्निमं देहं कृच्छ्राद् ग्राहाद्विमुच्यते Ms.*
  6.78.

Bad,  miserable,  evil.

Wicked,  sinful.

Being in a difficult or painful situation. 

च्छ्रः,  च्छ्रम् A difficulty,  trouble,  hardship,  misery,  calamity,  danger
 कृच्छ्रं महत्तीर्णः R.*
  14.6
13.77.

Bodily mortification,  penance,  expiation
 Ms.*
  4.222
5.21
11.16.

Torment,  torture.

A particular kind of religious penance (प्राजापत्य)
 कृच्छ्राणि चीर्त्वा च ततो यथ्क्तानि द्विजोत्तमैः Mb.
 *  13. 1.64. -च्छ्रः Ischury. -च्छ्रम् Sin.  -च्छ्रम्,  कृच्छ्रेत्,  कृच्छ्रत् ind.
  With great difficulty,  painfully,  miserably
 लब्धं कृच्छ्रेण रक्ष्यते H.*
  1.163. Comp.
   -अर्धः a.
  penance lasting for six days only. -कृत् a.
  Undergoing a penance
 कृच्छ्रकृद्धर्मकामस्तु महतीं श्रियमाप्नुयात् Y.*
  3. 327. -प्राण a.
 

one whose life is in danger.

breathing with difficulty.

hardly supporting life. -साध्यa. 

curable with difficulty (as a patient or disease).

accomplished with difficulty. -सांतपनम् a kind of expiatory vow laid down in the स्मृतिs
 गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सांतपनं स्मृतम् ॥ Ms.*
  11.212.

Apte 1890

English

 कृच्छ्र a. [cf. Uṇ. 2. 21] 1 Causing trouble,  painful
 Ms. 6. 78. 
2 Bad,  miserable,  evil. 
3 Wicked,  sinful. 
4 Being in a difficult or painful situation. 
च्छ्रः,  
च्छ्रं 1 A difficulty,  trouble,  hardship,  misery,  calamity,  danger
 कृच्छ्रं महत्तीर्णः R. 14. 6
 13. 77. 
2 Bodily mortification,  penance,  expiation
 Ms. 4. 222
 5. 21
 11. 106. 
3 Torment,  torture. 
4 A particular kind of religious penance (प्राजापत्य). 
च्छ्रः Ischury. 
च्छ्रं Sin. 
च्छ्रं,  कृच्छ्रेत्,  कृच्छ्रास् ind. With great difficulty,  painfully,  miserably
 लब्धं कृच्छ्रेण रक्ष्यते H. 1. 185. 
Comp. 
प्राण a. {1} one whose life is in danger. {2} breathing with difficulty. {3} hardly supporting life. 
साध्य a. {1} curable with difficulty (as a patient or disease). {2} accomplished with difficulty 

Monier Williams Cologne

English

 कृच्छ्र॑ mf(आ)n.  (perhaps fr.
  √ कृश्,  and connected with कष्ट),  causing trouble or pain,  painful,  attended with pain or labour,  MBh.
  
 R.
 
 Pañcat.
 
 Suśr.

 being in a difficult or painful situation,  R.
  ii,  78,  14

 bad,  evil,  wicked,  W.
 

 कृच्छ्र॑ (अस्,  अम्),  m.
  n.
  difficulty,  trouble,  labour,  hardship,  calamity,  pain,  danger (often ifc. ,  e.g. वन-वासक्°,  the difficulties of living in a forest
 मूत्र-क्°,  q.v.
 अर्थ-कृच्छ्रेषु,  in difficulties,  in a miserable situation,  MBh.
   iii,  65
 Nal.
  xv,  3
 प्राणकृच्छ्र,  danger of life,  MBh.
   ii,  6
 BhP.
  ),  RV.
   x,  52,  4
 Nir.
 
 AitBr.
   &c.
  

 ischury (=  मूत्र-क्°),  L.
 

 bodily mortification,  austerity,  penance,  Gaut.
 
 Mn.
   &c.
  

 a particular kind of religious penance,  Mn.
  
 Yājñ.

 कृच्छ्र॑ (अस्),  m.
  N.
  of Viṣṇu,  MBh.
   xii,  12864

 (in comp.  with a perf.  Pass.
  p.
  Pāṇ.
  ii,  1,  39
 vi,  3,  2.)

Monier Williams 1872

English

 कृच्छ्र कृच्छ्र,  अस्,  आ,  अम् (perhaps fr. rt.
कृष् and connected with कष्ट),  causing trouble
or pain,  painful,  attended with pain or labour
 being
in a difficult or painful situation
 bad,  miserable, 
evil,  wicked,  sinful
 (अम्),  ind. miserably,  painfully, 
laboriously,  with difficulty
 (अस् or अम्),  m. n. diffi-
culty,  trouble,  labour,  hardship,  distress,  calamity, 
pain,  evil,  misery,  danger,  sin,  (often in compounds, 
e. g. वनवास-कृच्छ्र,  the difficulties of living in
a forest
 मूत्र-कृच्छ्र,  ischury
 अर्थ-कृच्छ्रे-
षु,  in difficulties,  in a miserable situation
 प्राण-
कृच्छ्र,  danger of life)
 bodily mortification,  aus-
terity,  penance,  expiation
 torment,  torture
 a par-
ticular kind of religious penance,  according to some
= प्राजापत्य,  according to others = सान्तपन।
कृच्छ्रेण,  inst. with difficulty,  with great exertion, 
painfully,  laboriously,  hardly,  scarcely
 अल्प-कृच्-
छ्रेण,  with little difficulty,  easily.
—कृच्छ्र-कर्-
मन्,  अ,  n. a difficult act,  difficulty,  labour.
—कृच्-
छ्र-काल,  अस्,  m. a season of difficulty.
—कृच्छ्र-
गत,  अस्,  आ,  अम्,  undergoing trouble or misery,  suf-
fering pain
 being in difficulties,  distressed.
—कृच्-
छ्र-ता,  f. painful or dangerous state (especially in
disease).
—कृच्छ्र-प्राण,  अस्,  आ,  अम्,  one whose
life is in danger
 breathing with difficulty
 hardly
supporting life.
—कृच्छ्र-मूत्र-पुरीष-त्व,  अम्, 
n. pain or difficulty in the evacuations.
—कृच्छ्र-
साध्य,  अस्,  आ,  अम्,  curable with difficulty.
—कृच्-
छ्रातिकृच्छ्र (°र-अत्°),  औ,  m. du. the ordinary
and extraordinary penance,  penance
 (अस्),  m. sing. a
particular kind of penance,  taking no sustenance but
water for three,  nine,  twelve,  or twenty-one days.
—कृच्छ्रान्-मुक्त,  अस्,  आ,  अम्,  freed from trouble
&c.
—कृच्छ्राप्त (°र-आप्°) or कृच्छ्रोपनत
(°र-उप्°),  अस्,  आ,  अम्,  gained with difficulty.
—कृच्-
छ्रारि (°र-अरि),  इस्,  m.,  N. of a plant,  a species of
Vilva.
—कृच्छ्रार्ध (°र-अर्°),  अस्,  m. an inferior
penance lasting only six days.
—कृच्छ्रे-श्रित्,  त्,  त्,  त्, 
Ved. undergoing danger
 struggling with difficulties.

Macdonell

English

 कृच्छ्र kṛcchrá,  a.
  distressing,  grievous,  dire
 🞄severe,  dangerous
 wretched,  miscrable: -m,  🞄ad. miserably
 m.
  n.
  difficulty,  distress,  trouble,  🞄misery
 danger
 penance
 king of minor 🞄penance
 °—,  -tas,  ab. with difficulty,  with 🞄much ado.

Benfey

English

 कृच्छ्र कृच्छ्र (probably from an
old pres. base कृच्छ of the vb. कृष्
cf.  e. g. इष्,  pr. base इच्छ), 
 I. adj.
 , 
f.
  रा।
 1. Painful,  Rām.  3,  74,  29.
 2.
Difficult,  Rām.  3,  46,  16.
 3. Dangerous, 
Suśr. 1,  131,  4.
 4. Wicked,  Man.  6,  78.
 5. Miserable,  MBh. 3,  15388.
 II. n.
 
and m.
 
 1. Pain,  Bhāg. P. 9,  24,  35.
 2.
Difficulty,  Rām.  3,  68,  53.
 3. Distress, 
Bhartṛ. 2,  23.
 4. Penance,  Man.  4,  222.
 III. acc. रम्,  adverbially,  Miserably, 
Rām.  4,  22,  7. Instr. रेण,  adv. With
difficulty,  Pañc. 137,  25
 with much
ado,  Pañc. 40,  10. Abl. रात्,  adv.
With difficulty,  Rām.  3,  73,  11.
 -- Comp.
 
अति-,  m.
  1. a very severe penance, 
described Man.  11,  213. 2. न अति-
कृच्छ्रात्,  easily,  MBh. 1,  1442. कृ-
च्छ्रातिकृच्छ्र,  i. e. कृच्छ्र
-अति-,  m.
  1. du. a common and a very
severe penance,  Man.  11,  208. 2. a par-
ticular penance,  Yājñ. 3,  321. अर्थ
-कृच्छ्र,  n.
  a difficult question, 
Nal. 15,  3.
तप्त-,  m.
  and n.
  a kind
of penance,  Man.  11,  214.
धर्म-,  a
moral difficulty,  a situation in which
it is difficult to act rightly,  Nal. 24,  18.
पर्ण-,  m.
  a kind of penance.
प्राण-, 
danger of life.
सौम्य-,  n.
  a kind of
penance.

Apte Hindi

Hindi

कृच्छ्र
वि* - "कृती - रक्,  छ आदेशः"
"कष्ट देने वाला,  पीड़ाकर"

कृच्छ्र
वि* - "कृती - रक्,  छ आदेशः"
"बुरा,  विपदग्रस्त,  अनिष्टकर"

कृच्छ्र
वि* - "कृती - रक्,  छ आदेशः"
"दुष्ट,  पापी"

कृच्छ्र
वि* - "कृती - रक्,  छ आदेशः"
"संकटग्रस्त,  पीडित"

कृच्छ्रः
पुं*
  - "कृती - रक्,  छ आदेशः"
"कठिनाई,  कष्ट,  कठोरता,  विपद्,  संकट,  भय"

कृच्छ्रः
पुं*
  - "कृती - रक्,  छ आदेशः"
"शारीरिक तप,  तपस्या,  प्रायश्चित्त "

कृच्छ्रम्
नपुं*
   - "कृती - रक्,  छ आदेशः"
"कठिनाई,  कष्ट,  कठोरता,  विपद्,  संकट,  भय"

कृच्छ्रम्
नपुं*
   - "कृती - रक्,  छ आदेशः"
"शारीरिक तप,  तपस्या,  प्रायश्चित्त"

कृच्छ्रम्
नपुं*
   - "कृती - रक्,  छ आदेशः"
"बड़ी कठिनाई के साथ,  दुःखपूर्वक,  बड़े कष्ट के साथ"

कृच्छ्र
वि* - कृती+छ+रक्
"कष्टप्रद,  दुःखदायी"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

कृच्छ्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಷ್ಟ /ತೊಂದರೆ
निष्पत्तिः - > कृती (छेदने) - "रक्" छकारादेशश्च (उ० २-२१)
व्युत्पत्तिः - > कृन्तति
प्रयोगाः - > "रामेण मैथिकसुतां दशकण्ठकृच्छ्रात् प्रत्यद्धृतां धृतिमतीं भरतो ववन्दे"
उल्लेखाः - > रघु० १३-७७
कृच्छ्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ ಚಾಂದ್ರಾಯಣ ಮುಂತಾದ ವ್ರತ
प्रयोगाः - > "प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रं अब्दमेकं समाहितः"
उल्लेखाः - > मनु० ११-१०५
कृच्छ्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾಪ
विस्तारः - > "कृच्छ्रमंहसि । कष्टे सान्तपने" - हेम० ।
कृच्छ्र
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾದ /ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮಾಡಬಹುದಾದ
प्रयोगाः - > "अतोऽन्यथात्वसाध्यः स्यात् कृच्छ्रोऽयं मिश्रलक्षणः"
उल्लेखाः - > सुश्रुत०
कृच्छ्र
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ತೊಂದರೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ /ಪೀಡಿಸುವ
प्रयोगाः - > "सदाहवेदनं कृच्छ्रं कुर्यातां मूत्रसङ्क्षयम्"
उल्लेखाः - > सुश्रुत० उत्तर० ५८-१७
कृच्छ्र
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಕಷ್ಟವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ /ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ
प्रयोगाः - > "कृच्छ्रं गतस्यापि दशाविपाकं धर्मान्न चेतः स्खलतु त्वदीयम्"
उल्लेखाः - > नैष० १४-८१
कृच्छ्र
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನೀಚ /ಪಾಪಿ
कृच्छ्र
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಕಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ /ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿರುವ

L R Vaidya

English

 kfcCra {% (I) a. (f. च्छ्रा) %} 1. Causing trouble,  painful
 2. bad,  miserable,  wicked
 3. being in a painful situation.

 kfcCra {% (II) m.n. %} 1. Difficulty,  trouble,  hardship,  calamity,  danger,  कृच्छ्रं महत्तीर्णः R.xiv.6,  M.vi.78
 2. bodily mortification,  penance,  expation,  M.iv.222,  xi.191.(कृच्छ्रम् is used as an indeclinable in the sense of ‘miserably, ’ ‘painfully, ’ ‘with difficulty.’)

Bopp

Latin

 कृच्छ्र (ut mihi videtur,  e कृत् vel कृत abjecto अ et zra e
श्रम abjectâ syllabâ finali)
1) difficilis,  molestus,  aerum-
nosus.
2) n. difficultas,  onus,  molestia,  miseria. H. 1. 15.
BR. 3. 11. N. 15. 16. 24. 18.

Lanman

English

 kṛcchrá,  a. distressful
 troublesome
 as
n. trouble.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  वेदना,  वेदनम्,  व्यथा,  दुःखम्,  पीडा,  आर्ति,  तापः,  यातना,  कृच्छ्र,  व्याधिः
noun
 
शरीरस्य क्षतादिभ्यः जातानि कष्टानि।
 "अम्ब अत्र तीव्रा वेदना अस्ति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

dka' dpyad
१) कृच्छ्र २) दुष्कर् ३) दुष्करचर्या

dka' ba
१) कृच्छ्र २) दुःख ३) दुर्° / दुस्° ४) दुर्लभ ५) दुष्कर् ६) दुष्कृत

dka' bo
१) कवोर २) कृच्छ्र

nyam nga
१) उपायास २) कृच्छ्र ३) विषमाः ४) संकट

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
औपवस्त्रं तूपवासः कृच्छ्रं सांतपनादिकम् ॥ ८४२ ॥
-wordlist-
 
औपवस्त्र (क्ली),  उपवास (पुं),  कृच्छ्र (क्ली)

--source--
 
मनसः कर्म संकल्पः स्यादथो शर्म निर्वृतिः ।
सातं सौख्यं सुखं दुःखं त्वसुखं वेदना व्यथा ॥ १३७० ॥
पीडा बाधार्तिराभीलं कृच्छ्रं कष्टं प्रसूतिजम् ।
आमनस्यं प्रगाढं स्यादाधिः स्यान्मानसी व्यथा ॥ १३७१ ॥
-wordlist-
 
सङ्कल्प (पुं),  शर्मन् (क्ली),  निर्वृति (स्त्री),  सात (क्ली),  सौख्य (क्ली),  सुख (क्ली),  दुःख (क्ली),  असुख (क्ली),  वेदना (स्त्री),  व्यथा (स्त्री),  पीडा (स्त्री),  बाधा (स्त्री),  आर्ति (स्त्री),  आभील (क्ली),  कृच्छ्र (क्ली),  कष्ट (क्ली),  प्रसूतिज (क्ली),  आमनस्य (क्ली),  प्रगाढ (क्ली),  आधि (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

अत्यय
अत्यय,  कृच्छ्र,  अतिक्रम
अत्ययशब्दः प्राज्ञैः कृच्छ्रे चातिक्रमे च निर्दिष्टः ॥ ८२६ ॥
verse 5.1.1.826
page 0095

नाममाला

Sanskrit

विधुर,  व्यसन,  कष्ट,  कृच्छ्र,  गहन
विधुरं व्यसनं कष्टं कृच्छ्रं गहनमुद्धरेत् ॥ १८६ ॥
verse 0.1.1.186
page 0088

Mahabharata

English

Kṛcchra = Mahāpurusha (Mahāpurushastava).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 कृच्छ्रं,  क्ली,
   (कृन्तति सुखम् । कृति छेदने “कृतेश्छ-क्रू च” । उणां । २ । २१ इति रक् छश्चान्तादेशः ।)कष्टम् । (यथा,  मनुः ६ । ७८ ।“नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं वा शकुनिर्यथा ।तथा त्यजन्निमन्देहं कृच्छ्राद्ग्राहाद्विमुच्यते” ॥
“मिवोपला वा समयावशूकाकृच्छ्रेय सर्व्वेष्वपि भेषनं स्यात्” ॥
“रेतोविघातप्रभवे तु कृच्छ्रेसमीक्ष्य दोषं प्रतिकर्म कुर्य्यात्” ॥
इति चरके चिकित्सास्थाने २६ अध्याये ॥
)तद्वति त्रि ॥
 कृन्तत्यनेन पापमिति । सान्तपनादि-व्रतम् । इत्यमरः । २ । ७ । ४२ ॥
 (यथा,  याज्ञवल्क्ये ।“गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिःकुशोदकम् ।जग्ध्वा परेह्न्युपवसेत् कृच्छ्रं सान्तपनं चरन्” ॥
)स्मृतौ व्रते पुंलिङ्गोऽप्ययम् ॥
पापम् । इति मेदिनी ॥
 मूत्रकृच्छ्ररोगः । इतिराजनिर्घण्टः ॥
(“हरीतकीगोक्षुरराजवृक्ष-पाषाणभिद्धन्नयवासकानाम् ।क्वाथं पिबेन्माक्षिकसंप्रयुक्तम् ॥
”इति वैद्यकचक्रपाणिसङ्ग्रहे मूत्रकृच्छ्राधिकारे ॥
व्यसनम् । यथा,  रामायणे ४ । १४ । १४ ।“अनृतं नोक्तपूर्व्वं मे चिरं कृच्छ्रेऽपि तिष्ठता ।धर्म्मलोभपरीतेन न च वक्ष्ये कथञ्चन” ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 कृच्छ्र पु०
  न०
  कृत--रक् छोऽन्तादेशः उणा० । १ सान्तापनादिव्रतेकृच्छ्रश्च नानाविधः मिता० दर्शितः यथा“गोमूत्रं गोमयं क्षीरन्दधि सर्प्पिः कुशोदकम् । जग्ध्वा-परेऽह्न्युपवसेत् कृच्छ्रं सान्तपनञ्चरन्” या० । “पूर्वेद्युरा-हारान्तरपरित्यागेन गोमूत्रादीनि गव्यानि पञ्च द्रव्याणिकुशोदकसहितानि संयुज्य पीत्वा अपरेद्युरुषवसेदिति द्वै-रात्रिकः सान्तपनः कृच्छ्रः सान्तपनञ्चोत्तरश्लोके पृथग्वि-धानादवगम्यते । कृच्छ्र इति चान्वर्थसंज्ञेयम् तपोरूपत्वेनक्लेशसाध्यत्वात् । गोमूत्रादीनाम्परिमाणं वक्ष्यते । यदापुनः पूर्बेद्युरुपोष्यापरेद्युः समन्त्रकं संयुज्य समन्त्रकमेवपञ्चगव्यम्पीयते तदा ब्रह्मकूर्च इत्याख्यायते यथाहपराशरः “गोमूत्रङ्गोनयं क्षीरन्दधि सर्प्पिः कुशोदकम् ।निर्दिष्टम्पञ्चगव्यन्तु पवित्रं कायशोधनम् । गोमूत्रन्ता-म्रवर्णायाः,  श्वेतायाश्चापि गोमयम् । पवः काञ्चनव-र्णाया,  नीलायाश्च तथा दधि । घृतञ्च कृष्णवर्णायाः-सर्वं कापिलमेव वा । अलाभे सर्ववर्णानाम्पञ्चगव्येष्वयंविधिः । गोमूत्रमाषकास्त्वष्टौ गोमयस्य तु षोडश ।क्षीरस्य द्वादश प्रोक्ता दध्नस्तु दश कीर्त्तिताः । गोमूत्रव-द्वृतस्येष्टास्तदर्द्धन्तु कुशोदकम् । गायत्र्यादाय गोमूत्रं, गन्धद्वारेति गोमयम् । आप्यायस्वेति च क्षीरन्दधि-क्राव्णेति वै दधि । तेजोऽसि शुक्रमित्याज्यन्देवस्य त्वाकुशोदकम् । पञ्चगव्यमृचा पूतं होमयेदग्निसन्निधौ ।सप्तपत्रास्तु ये दर्भा अच्छिन्नाग्राः शुकत्विषः । एतैरु-द्धृत्य होतव्यम्पञ्चगव्यं यथाविधि । इरावती इदंवि-ष्णुर्मानस्तोके च शंवतीः । एताभिश्चैव होतव्यं हुत्वाशेषं पिबेद्द्विजः । प्रणवेन समालोष्ट्य प्रनवेनाभिमन्त्र्यच । प्रणवेन समुद्धृत्य पिबेत्तत् प्रणवेन तु । मध्यमेनपलाशस्य पद्मपत्रेण वा पिबेत् । स्वर्णपात्रेण रौप्येणब्रह्मतीर्थेन वा पुनः । यत्त्वगस्थिगतम्पापं देहे तिष्ठतिमानवे । ब्रह्मकूर्चोपवासस्तु दहत्यग्निरिवेन्धनमिति” ।यदात्ये तदेव विमिश्रितम्पञ्चगव्यं त्रिरात्रमभ्यस्यते तदायतिसान्तपनसंज्ञां लभते “एतदेव त्र्यहाभ्यस्तं यति-सान्तपनं स्मृतमिति” शङ्खस्मरणात् । जावालेन तु स-प्ताहसाध्यं सान्तपनमुक्तम् “गोमूत्रङ्गोमयं क्षीरन्द-धि सर्प्पिः कुशोदकम् । एकैकं प्रत्यहम्पीत्वा त्वहोरात्र-मभोजनम् । कृच्छ्रः सान्तपनो नाम सर्वपापप्रणाशनः”इति । एषाञ्च गुरुलघुकृच्छ्राणां शक्त्याद्यपेक्षया व्यवस्थाविज्ञेया । एवमुत्तरत्रापि व्यवस्था बोद्धव्या । महासा-न्तपनाख्यं कृच्छ्रमाह “पृथक् सान्तपनद्रव्यैः षडहःसोपवासकः । सप्ताहेन तु कृच्छ्रोऽयं महासान्तपनःस्मृतः” या० सप्ताहेनापवर्त्तितो महासान्तपनाख्यः कृच्छ्रोविज्ञेयः कथमित्यपेक्षायामुक्तम् पृथग्भूतैः षड्भिर्गो-मूत्रादिभिरेकैकेनैकैकमहरतिवाहयेत्सप्तमञ्चोपवासेनेति ।यमेन तु पञ्चदशाहसम्पाद्यो महासान्तपनोऽभि-हितः “त्र्यहम्पिबेत्तु गोमूत्रन्त्र्यहं वै गोमयम्पिबेत् ।त्र्यहन्दधि त्र्यहं क्षीरन्त्र्यहं सर्पिस्ततः शुचिः ।महासात्तपनं ह्येतत्सर्वपापप्रणाशनमिति” । जावालेनत्वेकविंशतिरात्रनिर्वर्त्यो महासान्तपन उक्तः । “षण्णामे-कैकमेतेषां त्रिरात्रमुपयोजयेत् । त्र्यहञ्चीपवसे-दन्त्यं महासान्तपनं विदुरिति” । यदा तु षण्णां सान्त-पनद्रव्याणामेकैकस्य द्व्यहमुपयोगस्तदातिसान्तपनम्यथाह मनुः “एतान्येव तथा पेयान्येकैकन्तु द्व्यहंद्व्यहम् । अतिसान्तपनन्नाम श्वपाकमपि शोधयेदिति” ।श्वपाकमपि शोधयेदित्यर्थवादः । इति महासान्तपनातिसान्तपने । पर्णकृच्छ्राख्यं व्रतमाह “पर्णोदुम्बररा-जीवविल्वपत्रकुशोदकैः । प्रत्येकस्प्रत्यहम्पीतैः पर्णकृच्छ्रउदाहृतः” या० । “पलाशोदुम्बरारावन्दश्रीवृक्षपर्णा-नामेकैकेन क्वाथितमुदकम्प्रत्यहम्पिबेत् कुशोदकञ्चैकस्मिन्न-हनीति पञ्चाहसाध्यः पर्णकृच्छ्र । यदा तु पर्णादीनामे-कीकृतानां क्वाथस्त्रिरात्रान्ते पीयते तदा पर्णकूर्चःयथाह यमः “एतान्येव समस्तानि त्रिरात्रोपोवितःशुचिः । क्वाथयित्वा पिबेदद्भिः प्रर्णकूर्चोऽभिधीयते”इति । यदा तु विल्वादिफलानि प्रत्येकं क्वथितानिभासम्पीयन्ते तदा फलकृच्छादिव्यपदेशं लभते यथाहमार्कण्डेयः “फलैर्मासेन कथितः फलकृच्छो मनीषिभिः ।श्रीकृच्छ्रः श्रीफलैः प्रोक्तः पद्माक्षैरपरस्तथा । मासेना-मलकैरेवं श्रीकृच्छ्रमपरं स्मृतम् । पत्रैर्मतः पत्रकृच्छ्रःपुष्पैस्तत्कृच्छ्र उच्यते । मूलकृच्छः स्मृतो मूलैस्तोयकृच्छ्राजलेन तु” इति पर्णकृच्छ्रमेकादशविधम् । अथतप्तकृच्छ्रं व्रतमाह “तप्तक्षीरघृताम्बूनामेकैकं प्रत्य-हम्पिबेत् । एकरात्रोपवासश्च तप्तकृच्छ्र उदाहृतः” या० ।दुग्धसर्पिसदकानान्तप्तानामेकैकम्प्रतिदिवसम्प्राश्यापरेद्युरु-पवसेदेवंदिवसचतुष्टयसम्पाद्यो महातप्तकृच्छ्रः । एभिरेवसमस्तैः सोपवासैर्द्विरात्रसम्पाद्यः सान्तपनवत्त-पकृच्छ्रः । मनुना तु द्वादशरात्रनिवर्त्योऽभिहितः “तप्त-कृच्छ्रं चरन् विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् । प्रतित्र्य-हम्पिबेदुष्णान् सकृत् स्नायी समाहितः” इति । क्षीरादि-परिमाणन्तु पराशरेणोक्तन्द्रष्टव्यम् “अपाम्पिबेत्तु त्रि-पलं द्विपलन्तु पयः पिबेत् । पलमेकम्पिबेत्सर्पिस्त्रिरात्रंचोष्णमारुतमिति” । त्रिरात्रं चोष्णमारुतमिति त्रि-रात्रमास्यपूरणमुष्णोदकवाष्पं पिबेदित्यर्थः । यदातु शीतं क्षीरादि पीयते तदा शीतकृच्छ्रः “त्र्यहं शीतंपिबेत्तोयन्त्र्यहं शीतं पयः पिबेत् । त्राहं शीतंघृतम्पीत्वा वायुभक्षः परन्त्र्यहमिति” यमस्मरणात् ।इति तप्तकृच्छ्रश्चतुर्विधः । षादकृच्छ्रमाह “एकभक्तेननक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन चैकेन पादकृच्छ्रःप्रकीर्त्तितः” या० । एकभक्तेन सकृद्भोजनेन दिवैव,  नक्ते-नेति पृथगुपादानात् । अतश्च दिवैव एकवारमेव भोज-नेनैवैकमहोरात्रमतिवाहयेदिति । तत्र दिवेति रात्रि-व्युदासः एकवारमिति द्विवारादिव्युदासः । भोज-नेनेत्यभोजनव्युदासः । एतच्च कृच्छ्रादीनां ब्रतरूपत्वात्पुरुषार्थभोजनपर्य्युदासेन कृच्छ्राङ्गभूतम्भोजनं विधीयते ।तथा चापस्तम्बः “त्र्यहमनक्ताश्यदिवाशी च ततस्त्र्य-हम् । त्र्यहमयाचितव्रतस्त्र्यहं नाश्नाति किञ्चि-दिति” । अत्र चानक्ताशीत्यनेन व्रते विहितणिनिब्रत्ययेन नक्तपयुदासेन दिवाभोजननियमं दर्शयति ।गौतमेनापीदमेव स्पष्टीकृतम् “हविष्यान् प्रातराशान्भक्त्वा तिस्रो रात्रीर्नाश्नीयादिति” । एवं नक्तभोजनवि-धावपि । न विद्यते याचितं यस्मिन् भोजने तदयाचि-तम् तेन कालविशेषानुपानाद्दिवारात्रौ वा सकृदित्येवतपोरूपत्वात् कृच्छ्राणां,  द्वितीयभोजने तदनुपपत्तेः ।अयाचितमिति न केवलं परकीयान्नयाचनप्रतिषेधोऽ-पि तु स्वीयमपि परिचारकभार्य्यादिभ्यो न याचितव्यम्प्रेषणाध्येषणयोः साधारणत्वाद्याच्ञायाः । अतः स्वगृ-हेऽपि भृत्यभार्य्यादयोऽनाज्ञाप्ता एव यदि भोजनमुपह-रन्ति तर्हि भोक्तव्यं नान्यथा । अमुनैवाभिप्रायेणोक्त-ङ्गौतमेन “अथापरत्र्यहं न कञ्चन याचेतेति” । अत्र चग्राससंख्यानियमः पराशरेण दर्शितः “सायन्तु द्वाद-श ग्रासाः प्रातः पञ्चदश स्मृताः । चतुर्विंशतिरायाच्याःपरन्निरशनं स्मृतमिति” । आपस्तम्बेन त्वत्यथोक्तम्“सायं द्वाविंशतिर्ग्रासाः प्रातः षड्विंशतिः स्मृताः । चतु-र्विंशतिरायाच्याः परे निरशनायस्त्रः । कुक्कुटाण्डप्रमाणास्तु यथा वा संविशेन्मुखमिति” । अनयोश्चकल्पयोःशक्त्यपेक्षो विकल्पः । आपस्तम्बेन तु प्राजा-पत्यं चतुर्द्धा विभज्य चतुरः पादकृच्छ्रान् उक्त्व्य वर्णानु-रूपेण व्यवस्था कृता “त्र्यह निरशनं पादः पादश्चाया-चितंत्र्यहम् । सायं त्र्यहन्तथा पादः प्रातः पादस्तथा-त्र्यहम् । प्रातः पादं चरेच्छूद्रः सायं वैश्ये तु दापयेत् । अ-याचितन्तु राजन्ये त्रिरात्रंब्राह्मणे स्मृतमिति” । यदातु याचितोपवासात्मकत्र्यहद्वयानुष्ठानं तदार्द्धकृच्छ्रः साय-व्यतिरिक्तापरत्र्यहत्रयानुष्ठानन्तु पादोनमिति विज्ञे-यम् “सायंप्रातर्विनार्द्धः स्यात्पादोनं नक्तवर्जितमिति”तेनैवोक्तत्वात् । अर्द्धकृच्छ्रस्य प्रकारान्तरमपि तेनैव द-र्शितम् “सायंप्रातस्तथैकैकन्दिनद्वयमयाचितम् । दिन-द्वयञ्च नाश्रीयात्कृच्छ्रार्द्धं तद्विधीयते” प्राजा-पत्यकृच्छ्रमाह “यथा कथञ्चित्त्रिगुणः प्राजापत्योऽयमुच्यते” या० । अयमेव पादकृच्छ्रः । यथाकथञ्चिद्दण्डक-लितवदावृत्त्या स्वस्थानविवृद्ध्या वा । तत्राप्यानुलोम्येनप्रातिलोम्येन वा । तथा वक्ष्यमाणजपादियुक्तं तद्रहितवा त्रिरभ्यस्तः प्राजापत्योऽभिधीयते । तत्र दण्डकलित-वदावृत्तिपक्षोवशिष्ठेन दर्शितः “अहः प्रातरहर्न्नक्तमह-रकमयाचितम् । अहः पराकन्तत्रैकमेवञ्चतुरहोऽपरः ।अनुग्रहार्थं विप्राणां मनुर्द्धर्मभृतां वरः । बालवृद्धातु-रेष्वेव शिशुकृच्छ्रमुवाच हेति” । आनुलोम्येन स्वस्थानविवृद्धिपक्षस्तु मनुना दर्शितः “त्र्यहं प्रातः त्र्यहं-सायंत्र्यहमद्यादयाचितम् । त्र्यहम्परञ्च नाश्नीयात् प्रा-जापत्यं चरन् द्विजः” इति । प्रातिलोम्यावृत्तिस्तु वशि-ष्ठेन दर्शिता । “प्रतिलोमञ्चरेत्पुष्ट कृच्छ्रं चान्द्रायणो-त्तरमिति” । जपादिरहितपक्षस्तु स्रीशूद्रादिविष-योऽङ्गिरसा दर्शितः “तस्माच्छूद्रं समासाद्य सदा धर्मपथे स्थितम् । प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं जपहोमविवर्जित-मिति” । जपादियुक्तपक्षस्तु पारिशेष्याद्योग्यतया चत्रैवर्णिकविषयः स च गौतमेन दर्शितः । “अथातःकृच्छ्रान् व्याख्यास्यामोहविष्यान् प्रातराशान् भुक्त्वा ति-स्रोरात्रीर्न्नाश्नीयादथापरन्त्य्रहं नक्तम्भुञ्जीताथापर-न्त्र्यहं न कञ्चन याचेताथापरन्त्र्यहमुपबसेत्तिष्ठेद-हनि रात्रावासीत क्षिप्रकामः सत्यंवदेदनार्यैर्नसम्भाषेत रौरवयौधाजपेन्नित्यं प्रयुञ्जीतानुसवनमुदको-पस्पर्शनमापोहिष्ठेति तिसृभिः पवित्रवतीभिर्मार्जयीतहिरण्यवर्णाः शुचियः पावका इत्यष्टाभिरथोदक-तर्पणं नमोहनाय नमोमोहनाय नमोधन्वने ताप-साय पुनर्वसवे नमः मौञ्ज्यायोर्म्याय वसुविन्दाय स-र्वविन्दाय नमः । पाराय सुपाराय महापाराय पार-टाय पारपाराय पारयिष्णवे नमः । रुद्राय प्रशुपतये म-हते देवाय त्र्यम्बकायैकचरायाधिपतये हराय शर्व्वाया-घनाशायोग्राय वज्रिणे घृणिने कपर्दिने नमः । सूर्याया-दित्याय नमः । नीलग्रीवाय शितिकण्ठाय नमः । कृष्णा-यापिङ्गलाय नमः । ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय वृद्धायेन्द्राय ह-रिकेशायोर्द्धरेतसे नमः । सत्याय पावकाय पावकवर्णायैकवर्णाय कामाय कामरूपिणे नमः । दीप्ताय दीप्तरूपि-णे नमः । तीक्ष्णाय तीक्ष्णरूपिणे नमः । सौम्याय सु-पुरुषाय महापुरुषाय मध्यमपुरुषायोत्तमपुरुषाय ब्रह्म-चारिणे नमः । चन्द्रललाटाय कृत्तिवाससे नमः इतिएतदेवोदित्योपस्थानमेता एवाज्याहुतयो द्वादशरा-त्रस्यान्ते चरुं श्रपयित्वैताभ्यो देवताभ्यो जुहुयाद-ग्नये स्वाहा । सोमाय स्वाहा । अग्नीषोमाभ्यामिन्द्रायविश्वेभ्यो देवेभ्यो व्रह्मणे प्रजापतयेऽग्नये स्विष्टकृतइति । अन्ते ब्राह्मणभोजनमिति” । तत्र “तिष्ठेदहनि-रात्रावासीत क्षिप्रकामः” इत्यस्यायमर्थः यस्तु महतोऽप्ये-नसः क्षिप्रमेकेनैव कृच्छ्रेण मुच्ये यमित्येवं कामयते अ-सावहनि कर्माविरुद्धेषु कालेषु तिष्ठेद्रात्रावासीत ।एवं रौरवयौधाजपसामजपौ नमोहनायेत्यादिभिस्तर्पणादित्योपस्थानादिकञ्चरुश्रपणादिकञ्च योगीश्वराद्य-नुक्तंक्षिप्रकामः कुर्वीत । अतश्च योगीश्वराद्युक्तपा-जापत्यद्वयस्थाने गौतमीयमनेकेतिकर्त्तव्यतासहित-न्द्रष्टव्यम् । एवमन्यन्यापि च स्मृत्यन्ततरतो विशेषा-न्तराण्यन्वेषणीयानि । अतिकृच्छ्रमाह “अयमेवातिकृच्छ्रःस्वात्पाणिपूरान्नभोजनः” या० । एतद्धर्मक एवएकभक्तादिप्राजापत्यधर्मयुक्तीऽतिकृच्छ्रःस्यात् । इयांस्तु विशेषः आद्ये त्र्यहत्रये पाणिपूरणमात्रमन्नंभु-ञ्जीत न पुनर्द्वाविंशतिग्रासान् । अत्र च प्राप्तभोजनानु-वादेन पाणिपूरान्नभोजनविधानादन्त्यत्र्यहेऽतिदेशप्राप्तउपवासोऽप्रतिपक्षएव । अत्रापि पादशो व्यवस्थापूर्वव-देव द्रष्टव्या । यत्तुमनुनोक्तम् “एकैकं ग्रासमश्नीयात्त्र्य-हानि त्रीणि पूर्ववत् । त्र्यहं चोपवसेदन्त्यमतिकृच्छ्रंच-रन् द्विजः” इति तत्पाणिपूरणपरिमितादल्पत्वाच्छक्तविष-यम् । छच्छ्रातिकृच्छ्रमाह “कृच्छ्रातिकृच्छ्रः पयसा-दिवसानेकविंशतिम्” या० एकविंशतिरात्रं पयसा वर्त्तनंकृच्छ्रातिकृच्छ्राख्यं व्रतं विज्ञेयम् । गौतमेन तु द्वादश-रात्रमुदकेन वर्त्तनं कृच्छ्रातिकृच्छ्रौक्तः “अम्भक्षस्मृतीयःम कृच्छ्रातिकृच्छ्र” इति । अतश्च शक्त्यपेक्षयाऽनयोर्व्यवस्था । पराकमाह “द्वादशाहोपवासेन पराकः परि-कीर्त्तितः” या० ऋज्वर्थोऽयमर्द्धश्लोकः । सौम्यकृच्छ्रमाह“पिण्याकाचामतक्राम्बुसक्तूनां प्रतिवासरम् । एकरात्रो-पवासश्च कृच्छ्रः सौम्योऽयमुच्यते” । पिण्याकोनिःसृततैलस्तिलस्तस्यौदननिस्रावोदस्विदुदकसक्तूनाञ्च पञ्चानामेकैकंप्रतिदिवसमुपभुज्य षष्ठेऽह्नि उपबसेदेवं सौम्याख्यः कृच्छ्रो-ऽभिधीयते । द्रव्यपरिमाणन्तु प्राणयात्रामात्रनिबन्धनम-धिगन्तव्यम् । जावालेन चतुरहव्यापी सौम्यकृच्छ्रौक्तः“पिण्याकं सक्तवस्तक्रञ्चतुर्थेऽहन्यभोजनम् । वासोवैदक्षि-णां दद्यात्सौम्योऽयं कृच्छ्रौच्यत” इति । तुलापुरुषाख्यंकृच्छ्रमाह “एषान्त्रिरात्रमभ्यासादेकैकस्य यथाविधि ।तुलापुरुष इत्येष ज्ञेयः पाञ्चदशाहिकः” या० “एषां पि-ण्याकादीनाम्पञ्चानां क्रमेणैकैकस्य त्रिरात्राभ्यासेन पञ्च-दशाहव्यापी तुलापुरुषाख्यः कृच्छ्रोवेदितव्यः । अत्र पाञ्च-दशाहिकत्वविधानादुपवासस्य निवृत्तिः । यमेन त्वेक-विंशतिरात्रिकस्तुलापुरुषौक्तः “आचाममथ पिण्याकंतक्रञ्चोदकसक्तुकान् । त्र्यहन्त्र्यहम्प्रयुञ्जानोवायुभक्षस्त्र्य-हद्वयम् । एकविंशतिरात्रस्तु तुलापुरुष उच्यते” इति ।अत्र हारीताद्युक्तेतिकर्त्तव्यता ग्रन्थगौरवभयान्न लि-ख्यते” मिता० । चान्द्रायणकृच्छ्रस्तु चान्द्रायणषब्दे व-क्ष्यते । २ कष्टे दुःखे “अमन्त्रयत कृच्छ्वञ्च तस्याः सर्वःसभाजनः” रामा० । “महत् खलु कृच्छ्रमनुभूतं तत्रभव-त्या” मालवा० । ३ कष्टसाधने ४ कष्टयुक्ते च त्रि०
  अ-मरः “इत्थञ्च देशाननुसञ्चरामः बनानि कृच्छ्राणि च कृ-च्छरूपाः” भा० व० ३४ अ० । “कृच्छ्रां प्राप स आपदम्”रामा० । ५ कष्टसाध्ये त्रि०
  “अमन्त्रयित्वा सचिवैः योऽ-र्थं कृच्छं नृपश्चरेत्” रामा० । “अतोऽत्यथा त्वसाध्यः स्यात्कृच्छ्रोऽयं मिश्रलक्षणः” सुश्रु० । ६ प्रजापत्यव्रते “विप्रद-ण्डोद्यमे कृच्छमतिकृच्छ्रं निपातने” मनुः । “तांश्चारयित्वात्रीन् कृच्छ्रान् यथाविध्युपयनाययेत्” मनुः । “एकवर्षेगवि हते कृच्छ्रपादोविधीयते । अबुद्धिपूर्बं पुंसः स्याद्-द्विपादस्तु द्विहायने । त्रिहायणे त्रिपादस्तु प्राजाप-त्यमतः परम्” प्रा० त० वृद्धप्रचेताः । “चतुर्हायणादौप्राजापत्यविधानात् कृच्छ्रपदं प्राजापत्यपरम्” प्रा० त०रघु० । ७ पापे न०
  मेदि० ८ मूत्रकृच्छ्ररोगे पु०
  राजनि०कृच्छ्रं वेदयते सुखा० क्यङ् पापचिकीर्षायाम् । कृ-च्छ्रायते पापं चिकीर्षति । सुखा० अस्त्यर्थे वा मतुप् मस्यवः । कृच्छ्रवत् पक्षे इनि । किच्छ्रिन् तद्युक्ते त्रि०
  “सहकृच्छ्री बभूव” छा० उ० । स्त्रियां ङीप् । असत्वपरत्वे-ततोहेतौ पञ्चमी कृच्छ्रान्मुक्तः सत्वपरत्वे तृतीयाकृच्छेण विषेणं मुक्तः । एतत्पञ्चम्या अलुक्स० ।

Capeller

German

 कृच्छ्र॑ beschwerlich,  schlimm,  gefährlich
m.
  n.
  Beschwerde,  Kasteiung,  Buße
Schwierigkeit,  Not,  Gefahr. °—,  Instr., 
Abl. u.
°तस् mit Mühe,  mit genauer Not.

Grassman

German

 kṛchrá,  n.,  Beschwerde,  Noth,  Drangsal [ob zu karś gehörend ?].
-ā́ {878, 4}.

Burnouf

French

 कृच्छ्र कृच्छ्र a. pénible
 difficile
 fâcheux.
Affligé,  malheureux.
		 Coupable. -- S. m.
  n.
  peine
 difficulté, 
obstacle
 chagrin,  affliction
 inquiétude,  tourment.
		 Faute,  crime.
		 Punition,  expiation
 pénitence religieuse.
कृच्छ्रकाल m.
  temps de peine,  moment difficile.
कृच्छ्रातिकृच्छ्र m.
  (अति) esp. de pénitence,  où
l'on ne prend que de l'eau pour toute nourriture.

Stchoupak

French

 कृच्छ्र-
 a. qui cause de la peine,  fâcheux,  difficile,  mauvais,  grave
(maladie),  dangereux 
 m.
  nt. difficulté,  contrariété,  trouble,  besoin, 
misère,  danger 
 pénitence 
 n.
  d'une certaine pénitence 
 -एण -आत् -तस्
ou iic. avec difficulté,  avec peine,  avec effort,  à peine 
 -अम् id., 
misérablement 
 -शस् avec difficulté,  à peine 
 -ई-भू- se trouver
en difficulté.
°कर्मन्- nt. peine,  difficulté.
°काल- m.
  temps difficiles.
°गत- a. v. qui rencontre des difficultés,  des contrariétés, 
tourmenté 
 qui se soumet à une pénitence.
°पतित- a. v. tombé dans l'adversité.
°प्राण- a. dont la vie est en danger,  qui vit à peine.
°भाज्- ag. entouré de difficultés.
°भोजिन्- a. qui se soumet à des pénitences.
°रूप- a. qui se trouve dans des difficultés.
°साध्य- a. difficile à exécuter.
कृच्छ्रातिकृच्छ्र- m.
  du. la pénitence ordinaire et la pénitence
rigoureuse.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.