कृ (kR)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishकृ r. 5th cl. (ञ) कृञ् (कृणोति, कृणुते) To hurt, to injure, to kill. (डु, ञ, )
डुकृञ् r. 8th cl. (करोति, कुरुते) To do, to make, to perform any kind
of action: this root admits most of the prepositions and a variety
of significations
it is also active or deponent, according to its pre-
fix and import
as, 1. With अति, (अतिकुरुते) To exceed, to do more.
2. With अधि, (अधिकुरुते) a. To surpass or overcome. b. To superint-
end, to govern. c. To hold of right. d. To bear patiently. e. To re-
frain from.
3. With अनु (अनुकरोति) To copy, to imitate, to act like
or after.
4. With अप (अपकुरुते) a. To wrong, to injure. b. To do evil.
5. With आङ् (आकुरुते) a. To call. b. To take shape or form.
6. With
उत् (उत्कुरुते) a. To kill or hurt dangerously. b. To collect, to assem-
ble.
7. With उद्, and आङ् (उदाकुरुते) To reproach.
8. With उप
(उपकुरुते) To befriend, to serve or assist.
9. With उप, and स inserted
(उपस्कुरुते, or उपस्करोति) To alter. (उपस्करोति) a. To polish, to adorn.
b. To assemble. c. To reply.
10. With तिरस् (तिरस्करोति) To abuse, to
revile.
11. With दुर (दुष्करोति) To do evil.
12. With निर् and आङ
(निराकुरुते) a. To make light of, to contemn. b. To expel. c. To
annihilate.
13. With परि, and स inserted (परिष्करोति) To polish,
to refine, to make elegant or perfect.
14. With पर and आङ्
(पराकरोति) To act well.
15. With प्र (प्रकुरुते) a. To begin. b. To
do anything quickly. c. To serve. d. To allot, to portion. e. To vio-
late.
To chaunt, to recite.
16. With प्रति (प्रतिकुरुते) a. To counter-
act. b. To retaliate. c. To remedy.
17. With प्रति and उप (प्रत्युपकुरुते)
To requite, to return a kindness
with वि (विकुरुते) a. To utter, to
sound. b. To seek, strive for. (विकरोति) a. To alter, to change in
form. b. To disturb or agitate.
18. With वि and आङ् (व्याकुरुते) a.
To explain, to expound. b. To make manifest or public.
19. With
सम् (संस्करोति) a. To polish, to perfect. b. To assemble, to bring to-
gether.
20. With सु (सुकरोति) To do well.
Capeller Eng
English1 कृ (स्कृ), कृणो॑ति, कृणुते॑, करो॑ति, कुरुते (करति &
कर्ति), कृत॑ (q.v. ) make, do, cause or produce anything in or on
one's self or others
act, work
bring or help to (dat. )
get or
procure for (gen. ), for one's self
make or begin something
(acc. , किम्) with something (instr. )
make something (acc. ) of
something (instr. or )
make (into), render 2 or & adj. or
in ई, ऊ — With the of an कृ answers to a verb of
kindred mng, प्रवेशम् = enter, मरणम् die, राज्यम्
reign
in the periphr. , विदां चकार he knew. We often
use a more special verb, perform or offer (यज्ञम्), prepare or
till (क्षेत्रम्), fix (समयम्), wait (क्षणम्), utter (वाचम् or
शब्दम्), exert (वीर्यम्), show, betray, feel (कृपाम्, भावम्,
स्नेहम्), enjoy (सुखम्), marry (दारान्), violate, dishonour
(कन्याम्) etc.
put, set in or on (पाणौ, स्कन्धे), take to (हृदि)
ponder, deliberate (चेतसि, मनसि, हृदये), turn, direct (मनस्,
), call, name (नाम्ना) etc. Note also द्विधा कृ divide into two,
भस्मसात्° reduce to ashes, तृणवत्° value like straw. For other
phrases the corr. adj. or कारयति, कृणो॑ति, कृणुते॑,
करो॑ति, कुरुते (करति & कर्ति), कृत॑ (q.v. ) make, do,
cause or produce anything in or on one's self or others
act,
work
bring or help to (dat. )
get or procure for (gen. ),
for
one's self
make or begin something (acc. , किम्) with something
(instr. )
make something (acc. ) of something (instr. or )
make
(into), render 2 or & adj. or in ई, ऊ — With the
of an कृ answers to a verb of kindred mng, प्रवेशम् =
enter, मरणम् die, राज्यम् reign
in the periphr. ,
विदां चकार he knew. We often use a more special verb,
perform or offer (यज्ञम्), prepare or till (क्षेत्रम्), fix
(समयम्), wait (क्षणम्), utter (वाचम् or शब्दम्), exert
(वीर्यम्), show, betray, feel (कृपाम्, भावम्, स्नेहम्), enjoy
(सुखम्), marry (दारान्), violate, dishonour (कन्याम्) etc.
put,
set in or on (पाणौ, स्कन्धे), take to (हृदि)
ponder, deliberate
(चेतसि, मनसि, हृदये), turn, direct (मनस्, ), call, name
(नाम्ना) etc. Note also द्विधा कृ divide into two, भस्मसात्°
reduce to ashes, तृणवत्° value like straw. For other phrases the
corr. adj. or कारय°ते cause to act or do (2 or of
th. & of ), have something put in (loc. ), also =
चि॑कीर्षति, °ते wish to act or do. करिक्रति (3 ) do
repeatedly. —अधि put before or over, place at the head, appoint to
(loc. )
make a thing the chief matter or main point
be entitled to (A.
, or ). अनु do afterwards, imitate, equal (acc.
or ). अप put off, remove
injure, offend, do wrong (acc. , or
). अभि do in behalf of (acc. )
effect, make. आ bring or call
near
bring about, perform, prepare
serve a god (gen. ), sacrifice.
call near
ask for (2 ). अपा keep off, remove, pay (a debt)
reject, desist. उदा expel, select. उपा bring near, fetch
grant,
present
acquire, get
invite, prepare, undertake, begin ((r. )). निरा
separate, select
push, away, keep off, reject, destroy
refuse,
contradict. व्या divide, separate from (instr. ), analyse, explain.
समा bring together, collect, unite
make ready, prepare. इस् ( =
निस्) arrange, make ready, prepare. उप bring near, impart, grant,
offer, render a service (gen. or of )
further, support
स्कृ prepare, cultivate (land), adorn. enchase
think of, care for
(acc. or *gen. )
deform, corrupt. प्रत्युप return a service. तिरस्
put aside, remove, cover, conceal
cut out, supplant, surpass
contemn,
despise, blame, abuse. नि bring down, humiliate. विनि wrong, injure,
offend. निस् bring forth from (abl. )
drive away (also स्कृ),
dispel, exclude
accomplish, arrange, settle, prepare, bring together
restore, requite. परि prepare (food)
स्कृ make ready, fit out,
adorn. पुरस् put before or at the head, place in front, introduce,
appoint to (loc. )
show, betray. प्र perform, effect, cause, make,
render (2 )
take, marry
appoint to (loc. )
undo, destroy, kill
violate, deflower
induce, move, cause to do
direct or turn
(मनस्ं, बुद्धिम्) upon (dat. ). resolve
gain, acquire, effect
put before, mention. पिप्र hurt, wrong, injure, disappoint (Caus. the
same*). प्रति do against, return, repay, revenge (acc. of th., ,
, of )
counteract, withstand (act. of th. and of
)
restore, requite, repay. wish to requite or revenge (acc. of
th., or of ). वि make different, change, alter, divide.
detail, specify
deform, spoil, destroy
develop, produce
(P. )
become different, alter, become hostile, unkind, or faithless (w.
or )
contend, fight. सम् (कृ & स्कृ) put together, join,
compose, prepare, arrange
consecrate, invest, initiate, marry
refine,
embellish, adorn. अभिसम् (स्कृ) arrange, perform. render (2
)
consecrate, dedicate. उपसम् (स्कृ) prepare, adorn. प्रतिसम्
restore, repair. — Cf. अधिकृत, अधिकृत्य, उपस्कृत, निकृत,
परि॑श्कृत, पुरस्कृत, पुरस्कृत्य, प्रकृत, वि॑कृत, संस्कृत.
3 कृ (स्कृ), किर॑ति, किर॑°ते, कीर्ण pour out, cast
forth, scatter, strew, cover, fill. — अनु scatter, strew
cover,
fill. अभि sprinkle, cover, fill. अव pour down, scatter, spread,
spend (semen)
cast off, reject
sprinkle, bestrew, cover, fill.
समव bestrew, cover entirely. आ scatter or bestow abundantly,
cover over, fill. समा scatter over, cover. उद् whirl up (dust)
excavate, engrave. उप scatter or throw down, besprinkle, bestrew.
विनि scatter, disperse
throw away, abandon. परि scatter or strew
about, surround. प्र scatter forth, throw down
spring forth, issue,
rise. वि throw asunder or about, cast, hurl, scatter, disperse,
dissolve, split, rend. सम् pour out, bestow richly, cover, fill
mix
together, confound. — Cf. अ॑वकीर्न, आकीर्ण, उत्कीर्ण, प्रकीर्ण,
विकीर्ण, विप्रकीर्ण, व्याकीर्ण, संकीर्ण.
Yates
Englishकृ (द, ञ, डु) करोति, कुरुते 8.
c. To make
or do, to act. In the active voice
it is used with अनु to imitate
with अप to act ill
with उप to
adorn
with उप and स inserted
(
act. or
mid.) to alter, to assemble,
to reply
with दुर् to do evil
with परि or सं to polish or per-
fect, to collect, to assemble
with प्रति or प्रति and सं to mend.
to repair
with वि to alter, to agi-
tate
with सु or पर and आ to act
well. In the middle voice with
अति to exceed
with अधि to
overcome, to govern, to bear
patiently, to refrain from
with
आ to call, to take a form
with
उत् to hurt or collect
with उप
to serve
with प्र to begin, to
violate, recite, chant, allot
with
प्रति to retaliate
with वि to ut-
ter, to seek
with उत् and आ
to reproach
with निर् and आ
to contemn, to expel
with प्रति
and उप to requite
with वि and
आ to explain, to render manifest.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
Englishकृ r. 5th cl. (ञ्) कृञ् (कृणोति कृणुते) To hurt, to injure, to
kill. (डु, ञ, ) डुकृञ् r. 8th cl. (करोति कुरुते) To do, to make,
to perform any kind of action: this root admits most of the prepositions and a
variety of significations
it is also active or deponent, according to its
prefix and import
as,
1 With अति, (अतिकुरुते) To exceed, to do more.
2 With अधि, (अधिकुरुते)
^a To surpass or overcome.
^b To superintend, to govern.
^c To hold of right.
^d To bear patiently.
^e To refrain from.
3 With अनु (अनुकरोति) To copy, to imitate, to act like or after.
4 With अप (अपकुरुते)
^a To wrong, to injure.
^b To do evil.
5 With आङ् (आकुरुते)
^a To call.
^b To take shape or form.
6 With उत् (उत्कुरुते)
^a To kill or hurt dangerously.
^b To collect, to assemble.
7 With उद् and आङ् (उदाकुरुते) To reproach.
8 With उप (उपकुरुते) To befriend, to serve or assist.
9 With उप, and स inserted (उपस्कुरुते, or उपस्करोति) To alter. (उपस्करोति)
^a To polish, to adorn.
^b To assemble.
^c To reply.
10 With तिरस् (तिरस्करोति) To abuse, to revile.
11 With दुर् (दुष्करोति) To do evil.
12 With निर् and आङ् (निराकुरुते)
^a To make light of, to contemn.
^b To expel.
^c To annihilate.
13 With परि, and स inserted (परिष्करोति) To polish, to refine, to make elegant or perfect.
14 With पर and आङ् (पराकरोति) To act well.
15 With प्र (प्रकुरुते)
^a To begin.
^b To do any thing quickly.
^c To serve.
^d To allot, to portion.
^e To violate.
^f To chaunt, to recite.
16 With प्रति (प्रतिकुरुते)
^a To counteract.
^b To retaliate.
^c To remedy.
17 With प्रति and उप (प्रत्युपकुरुते) To requite, to return a kindness
with वि (विकुरुते)
^a To utter, to sound.
^b To seek, to strive for. (विकरोति)
^a To alter, to change in form.
^b To disturb or agitate.
18 With वि and आङ् (व्याकुरुते)
^a To explain, to expound.
^b To make manifest or public.
19 With सम (संस्करोति)
^a To polish, to perfect.
^b To assemble, to bring together.
20 With सु (सुकरोति) To do well.
Apte
Englishकृ [kṛ], I. 5 (कृणोति-कृणुते) To hurt, injure, kill. -II. 8 (करोति-कुरुते, चकार-चक्रे, अकार्षीत्-अकृत
कर्तुम्, करिष्यति-ते कृत)
To do (in general)
तात किं करवाण्यहम्
To make
गणिकामवरोधमकरोत् Dk
नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक् 3.35
युवराजः कृतः
To manufacture, shape, prepare
कुम्भकारो घटं करोति
कटं करोति
To build, create
गृहं कुरु
सभां कुरु मदर्थे भोः.
To produce, cause, engender
रतिमुभयप्रार्थना कुरुते 2.1.
To form, arrange
अञ्जलिं करोति
कपोतहस्तकं कृत्वा.
To write, compose
चकार सुमनोहरं शास्त्रम् 1.
To perform, be engaged in
पूजां करोति.
To tell, narrate
इति बहुविधाः कथाः कुर्वन्
To carry out, execute, obey
एवं क्रियते युष्मदादेशः 1
or करिष्यामि वचस्तव or शासनं मे कुरुष्व
To bring about, accomplish, effect
सत्सं- गतिः कथय किं न करोति पुंसाम् 2.23.
To throw or let out, discharge, emit
मूत्रं कृ to discharge urine, make water
so पुरीषं कृ to void excrement.
To assume, put on, take
स्त्रीरूपं कृत्वा
नानारूपाणि कुर्वाणः 3. 162.
To send forth, utter
मानुषीं गिरं कृत्वा, कलरवं कृत्वा
To place or put on (with )
कण्ठे हारम- करोत् 212
पाणिमुरसि कृत्वा
To entrust (with some duty), appoint
अध्यक्षान् विविधान्कुर्यात्तत्र तत्र विपश्चितः 7.81.
To cook (as food) as in कृतान्नम्.
To think, regard, consider
दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा 6. 19.
To take (as in the hand)
कुरु करे गुरुमेकमयोघनं 4.59.
To make a sound, as in खात्कृत्य, फूत्कृत्य भुङ्क्ते
so वषट्कृ, स्वाहाकृ
To pass, spend (time)
वर्षाणि दश चक्रुः spent
क्षणं कुरु wait a moment.
To direct towards, turn the attention to, resolve on
(with or )
नाधर्मे कुरुते मनः 12.118
नगरगमनाय मतिं न करोति 2.
To do a thing for another (either for his advantage or injury)
प्राप्ताग्निनिर्वापणगर्वमम्बु रत्नाङ्- कुरज्योतिषि किं करोति Vikr.1.18
यदनेन कृतं मयि, असौ किं मे करिष्यति
To use, employ, make use of
किं तया क्रियते धेन्वा 1.
To divide, break into parts (with adverbs ending in धा)
द्विधा कृ to divide into two parts
शतधा कृ, सहस्रधा कृ
To cause to become subject to, reduce completely to (a particular condition, with adverbs ending in सात्)
आत्मसात् कृ to subject or appropriate to oneself
दुरितैरपि कर्तुमात्मसात्प्रयतन्ते नृपसूनवो हि यत् 8.2
भस्मसात् कृ to reduce to ashes.
To appropriate, secure for oneself.
To help, give aid.
To make liable.
To violate or outrage (as a girl).
To begin.
To order.
To free from.
To proceed with, put in practice.
To worship, sacrifice.
To make like, consider equal to, तृणीकृ (said to be Ātm. only in the last 1 senses).
To take up, gather
आदाने करोतिशब्दः 4.2.6
यथा काष्ठानि करोति गोमयानि करोति इति आदाने करोतिशब्दो भवति एवमिहापि द्रष्टव्यम् ŚB. on MS.* 4.2.6. This root is en used with nouns, adjectives, and indeclinables to form verbs from them, somewhat like the English affixes 'en' or '(i) fy', in the sense of 'making a person or thing to be what it previously is not'
e. g. कृष्णीकृ to make that which is not already black, black, i. e. blacken
so श्वेतीकृ to whiten
घनीकृ to solidify
विरलीकृ to rarefy Sometimes these formations take place in other senses also
e. g. क्रोडीकृ 'to clasp to the bosom', embrace
भस्मीकृ to reduce to ashes
प्रवणीकृ to incline, bend
तृणीकृ to value as little as straw
मन्दीकृ to slacken, make slow
so शूलीकृ to roast on the end of pointed lances
सुखीकृ to please' समयाकृ to spend time B.- This root by itself admits of either Pada
but it is Ātm. generally with prepositions in the following senses:(1) doing injury to
(2) censure, blame
(3) serving
(4) outraging, acting violently or rashly
(5) preparing, changing the condition of, turning into
(6) reciting
(7) employing, using
see I.3.32 and गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृञः ''Students' Guide to Sanskrit Composition" 338. Note. The root कृ is of the most frequent application in Sanskrit literature, and its senses are variously modified, or almost infinitely extended, according to the noun with which the root is connected
e. g. पदं कृ to set foot (fig. also)
आश्रमे पदं करिष्यसि 4.19
क्रमेण कृतं मम वपुषि नव- यौवनेन पदम् 141
मनसा कृ to think of, meditate
मनसि कृ to think
दृष्ट्वा मनस्येवमकरोत् 136
or to resolve or determine
सख्यम्, मैत्रीं कृ to form friendship with
अस्त्राणि कृ to practise the use of weapons
दण्डं कृ to inflict punishment
हृदये कृ to pay heed to
कालं कृ to die
मतिं-बुद्धिं कृ to think of, intend, mean
उदकं कृ to offer libations of water to manes
चिरं कृ to delay
दर्दुरं कृ to play on the lute
नखानि कृ to clean the nails
कन्यां कृ to outrage or violate a maiden
विना कृ to separate from, to be abandoned by, as in मदनेन विनाकृता रतिः 4.21
मध्ये कृ to place in the middle, to have reference to
मध्येकृत्य स्थितं क्रथकौशिकान् 5.2
वेशे कृ to win over, place in subjection, subdue
चमत्कृ to cause surprise
make an exhibition or a show
सत्कृ to honour, treat with respect
तिर्यक्कृ to place aside. (कारयति-ते) To cause to do, perform, make, execute
आज्ञां कारय रक्षोभिः 8.84
भृत्यं भृत्येन वा कटं कारयति Sk. -Desid. (चिकीर्षति- ते) To wish to do
14.41.
Apte 1890
Englishकृ {vI.v} {c5c} U. (कृणोति-कृणुते) To hurt, injure, kill. {vII.v} {c8c} U. (करोति-कुरुते, चकार-चक्रे, अकार्षीत्-अकृत, कर्तुं, करिष्यति-ते, कृत) 1 To do (in general)
तात किंकरवाण्यहं.
2 To make
गणिकामवरोधमकरोत् Dk
नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक् R. 3. 35
युवराजः कृतः &c.
3 To manufacture, shape, prepare
कुंभकारो घटं करोति
कटं करोति &c.
4 To build, create
गृहं कुरु
सभां कुरु मदर्थे भोः
5 To produce, cause, engender
रतिमुभयप्रार्थना कुरुते Ś. 2. 1.
6 To form, arrange
अंजलिं करोति
कपोतहस्तकं कृत्वा.
7 To write, compose
चकार सुमनोहरं शास्त्रं Pt. 1.
8 To perform, be engaged in
पूजां करोति.
9 To tell, narrate
इति बहुविधाः कथाः कुर्वन् &c.
10 To carry out, execute, obey
एवं क्रियते युष्मदादेशः Māl. 1
or करिष्यामि वचस्तव or शासनं मे कुरुष्व &c.
11 To bring about, accomplish, effect
सत्संगतिः कथय किं न करोति पुसां Bh. 2. 23.
12 To throw or let out, discharge, emit
मूत्रं कृ to discharge urine, make water
so पुरीषं कृ to void excrement.
13 To assume, put on, take
स्त्रीरूपं कृत्वा
नानारूपाणि कुर्वाणः Y. 3. 162.
14 To send forth, utter
मानुषीं गिरं कृत्वा, कलरवं कृत्वा &c.
15 To place or put on (with loc.)
कंठे हारमकरेत् K. 212
पाणिमुरसि कृत्वा &c.
16 To entrust (with some duty), appoint
अध्यक्षान् विविधान्कुर्यात्तत्र तत्र विपश्चितः Ms. 7. 81.
17 To cook (as food) as in कृतान्नं.
18 To think, regard, consider
दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा U. 6. 19.
19 To take (as in the hand)
कुरु करे गुरुमेकमयोघनं N. 4. 59.
20 To make a sound, as in खात्कृत्य, फूत्कृत्य भुंक्ते
so वषटकृ, स्वाहाकृ &c.
21 To pass, spend (time)
वर्षाणि दश चक्रुः spent
क्षणं कुरु wait a moment.
22 To direct towards, turn the attention to, resolve on
(with loc. or dat.)
नाधर्मे कुरुते मनः Ms. 12. 118
नगरगमनाय मतिं न करोति Ś. 2.
23 To do a thing for another, either for his advantage or injury
प्राप्ताग्निनिर्वापणगर्वमंबु रत्नांकुरज्योतिषि किं करोति Vikr. 1. 18
यदनेन कृतं मयि, असौ किं मे करिष्यति &c.
24 To use, employ, make use of
किं तया क्रियते धेन्वा Pt. 1.
25 To divide, break into parts (with adverbs ending in धा)
द्विधा कृ to divide into two parts
शतधा कृ, सहस्रधा कृ &c.
26 To cause to become subject to, reduce completely to (a particular condition, with adverbs ending in सात्)
आत्मसात् कृ to subject or appropriate to oneself
R. 8. 2
भस्मसात् कृ to reduce to ashes.
27 To appropriate, secure for oneself.
28 To help, give aid.
29 To make liable.
30 To violate or outrage (as a girl).
31 To begin.
32 To order.
33 To free from.
34 To proceed with, put in practice.
35 To worship, sacrifice.
36 To make like, consider equal to, cf. तृणीकृ (said to be Atm. only in the last 10 senses). This root is often used with nouns, adjectives, and indeclinables to form verbs from them, somewhat like the English affixes ‘en’ or ‘(i) fy’, in the sense of ‘making a person or thing to be what it previously is not’
e. g. कृष्णीकृ to make that which is not already black, black, i. e. blacken
so श्वेतीकृ to whiten
घनीकृ to solidify
विरलीकृ to rarefy &c. &c. Sometimes these formations take place in other senses also
e. g. क्रोडीकृ ‘to clasp to the bosom’, embrace भस्मीकृ to reduce to ashes
प्रवणीकृ to incline, bend
तृणीकृ to value as little as straw
मंदीकृ to slacken, make slow
so शूलाकृ to roast on the end of pointed lances
सुखाकृ to please
समयाकृ to spend time &c. N. B. This root by itself admits of either Pada
but it is Atm. generally with prepositions in the following senses:
(1) doing injury to
(2) censure, blame
(3) serving
(4) outraging, acting violently or rashly
(5) preparing, changing the condition of, turning into
(6) reciting. (7) employing, using
see P. I. 3. 32 and “Student's Guide to Sanskrit Composition” § 338. Note. The root कृ is of the most frequent application in Sanskrit literature, and its senses are variously modified, or almost infinitely extended, according to the noun with which the root is connected
e. g. पदं कृ to set foot (fig. also)
आश्रमे पदं करिष्यसि Ś. 4. 19
क्रमेण कृतं मम वपुषि नवयौवनेन पदं K. 141
मनसा कृ to think of, meditate
मनसि कृ to think
दृष्ट्वा मनस्येवमकरोत् K. 136
or to resolve or determine
सख्यं, मैत्रीं कृ to form friendship with
अस्त्राणि कृ to practise the use of weapons
दंडं कृ to inflict punishment
हृदये कृ to pay heed to
कालं कृ to die
मतिं दुद्धिं-कृ to think of, intend, mean
उदकं कृ to offer libations of water to the Manes
चिरं कृ to delay
दर्दुरं कृ to play on the lute
नखानि कृ to clean the nails
कन्यां कृ to outrage or violate a maiden
विना कृ to separate from, to be abandoned by, as in मदनेन विनाकृता रतिः Ku. 4. 21
मध्ये कृ to place in the middle, to have reference to
मध्येकृत्य स्थितं क्रथकैशिकान् M. 5. 2
वशे कृ to win over, place in subjection, subdue
चमत्कृ to cause surprise
make an exhibition or a show
सत्कृ to honour, treat with respect
तिर्यक्कृ to place aside.
Caus. (कारयति-ते) To cause to do, perform, make, execute &c.
आज्ञां कारय रक्षेभिः Bk. 8. 84
भृत्यं भृत्येन वा कटं कारयति Sk.
Desid. (चिकीर्षीति-ते) To wish to do &c.
Śi. 14. 41.
Monier Williams Cologne
English1. कृ
I) 2. 2. sg. क॑र्षि कृथ॑स् कृथ॑
Ā. 2. sg. कृषे॑
2. and 3. sg. अ॑कर्, 3. sg. rarely अ॑कत् (ŚBr. iii, xi)
3. अ॑कर्ताम्
अ॑कर्म, अ॑कर्त (also, ix), अ॑क्रन् (aor. , according to, iv, 2, 80, )
Ā. अ॑क्रि (RV. x, 159, 4 and 174, 4), अ॑कृथास् (RV. v, 30, 8), अ॑कृत (RV. )
अक्राताम् (ŚāṅkhŚr. ), अ॑क्रत (RV.
) : कृधि॑ (also, i, 5141 and viii), कृत॑म्, कृत॑
Ā. कृष्व॑, कृध्व॑म्
Subj. 2. and 3. sg. कर् क॑र्म, क॑र्त and कर्तन, क्रन्
Ā. 3. sg. कृत (RV. ix, 69, 5), 3. क्र॑न्त (RV. i, 141, 3) : क्रियाम (RV. x, 32, 9)
(nom. ) क्र॑न्तस् Ā. क्राण॑.
II) 1. क॑रसि, क॑रति, क॑रथस्, क॑रतस्, क॑रन्ति
Ā. क॑रसे, क॑रते, क॑रामहे: अ॑करम्, अ॑करस्, अ॑करत् (aor. , according to, iii, 1, 59) : क॑र, क॑रतम्, क॑रताम्: Subj. क॑रम्, क॑राणि, क॑रस्, क॑रत्, क॑राम, क॑रन्
Ā. करामहै
क॑रन्ती (Naigh. )
III) 5. कृणो॑मि, °णो॑षि, °णो॑ति, कृणुथ॑स्, कृण्म॑स् and कृण्मसि, कृणुथ॑, कृण्व॑न्ति
Ā. कृण्वे॑, कृणुषे॑, कृणुते॑, 3. कृण्वै॑ते (RV. vi, 25, 4)
कृण्म॑हे, कृण्व॑ते: अ॑कृणोस्, अ॑कृणोत्, अ॑कृणुतम्, अ॑कृणुत and °णोतन (RV. i, 110, 8), अ॑कृण्वन्
Ā. 3. sg. अ॑कृणुत अ॑कृणुध्वम्, अ॑कृण्वत: कृणु॑ or कृणुहि॑ or कृणुता॑त्, कृणो॑तु, कृणुत॑म्, कृणुता॑म्, 2. कृणुत॑ or कृणो॑त or कृणो॑तन, 3. कृण्व॑न्तु
Ā. कृणुष्व॑, कृणुता॑म्, कृण्वा॑थाम्, कृणुध्व॑म्: Subj. कृण॑वस्, °ण॑वत् or °ण॑वात्, कृण॑वाव, °ण॑वाम, °ण॑वाथ, °ण॑वथ, °ण॑वन्
Ā. कृण॑वै (once °णवा, x, 95, 2), कृणवसे (also, ii, 7 v.l. °ण्वसे), कृणवते, कृण॑वावहै, कृण॑वामहै, 3. कृण॑वन्त (RV. ) or कृणवन्ते or कृण्वत (RV. ) :
Ā. कृण्वीत॑
कृण्व॑त् (f. °वती॑) Ā. कृण्वाण॑.
IV) 8. (this is the usual formation in the Brāhmaṇas
Sūtras, and in classical Sanskṛt)
करो॑मि (ep. कुर्मि, iii, 10943
ii, 12, 33)
कुर्व॑स्, कुरुथ॑स्, कुरुत॑स्, कुर्म॑स् [कुल्मस् in an interpolation after, x, 128], कुरुथ॑, कुर्व॑न्ति
Ā. कुर्वे॑, , 3. कुर्व॑ते (Pāṇ. vi, 4, 108-110) : अकरवम्, अकरोस्, अकरोत्, अकुर्व,
Ā. 3. sg. अकुरुत अकुर्वत: कुरु, करोतु (in the earlier language 2. and 3. sg. कुरुतात्, 3. sg. also, vi, 4, 34), कुरुत or कुरुतन (Nir. iv, 7)
Ā. कुरुष्व, कुरुध्वम्, कुर्व॑ताम्: Subj. करवाणि, करवस्, °वात्, °वाव or °वावस् (Pāṇ. iii, 4, 98, ), °वाम or °वामस् (ib.), °वाथ, °वन्
Ā. करवै, कुरुथास्, करवावहै (TUp.
°हे, iii, 10762), करवैथे, °वैते (Pāṇ. iii, 4, 95, ), °वामहै (°हे,
i, 18, 12) :
कुर्याम्
Ā. कुर्वीय (Pāṇ. vi, 4, 109 and 110)
कुर्व॑त् (f. °वती॑)
Ā. कुर्वाण॑: perf.
चका॑र, चक॑र्थ, चकृव॑, चकृम॑, चक्र॑ (Pāṇ. vii, 2, 13)
Ā. चक्रे॑, चक्रिरे॑
चकृवस् (acc. चक्रु॑षम्, x, 137, 1)
Ā. चक्राण (Vop. ) : 2nd fut. करिष्य॑ति
Subj. 2. sg. करिष्या॑स् (RV. iv, 30, 23)
1st fut. क॑र्ता: Prec. क्रियासम्:
चकरम् (RV. iv, 42, 6), अचक्रत् (RV. iv, 18, 12), अ॑चक्रिरन् (RV. viii, 6, 20)
Ā. 1. sg. कृस्के (RV. x, 49, 7)
अकार्षीत् (Pāṇ. vii, 2, 1,
once अकारषीत्, i, 10, 1)
reflex. अकारि and अकृत (Pāṇ. iii, 1, 62, ) : क॑र्तुम्, क॑र्तवे, क॑र्तवै॑, क॑र्तोस् (See ss.vv.)
कृत्वा॑, कृत्वी॑ [RV. ] and कृत्वा॑य [TS. iv, v]
to do, make, perform, accomplish, cause, effect, prepare, undertake,
to do anything for the advantage or injury of another (gen. or ),
to execute, carry out (as an order or command), ib.
to manufacture, prepare, work at, elaborate, build, ib.
to form or construct one thing out of another (abl. or instr.), i, 2, 44
to employ, use, make use of (instr.),
x, 91
to compose, describe, i
to cultivate, ii, 158 (cf. x, 114)
to accomplish any period, bring to completion, spend (e.g. वर्षाणि दश चक्रुः, ‘they spent ten years’, xv, 6
क्षणं कुरु, ‘wait a moment’,
कृतक्षण)
to place, put, lay, bring, lead, take hold of (acc. or or instr., e.g. अर्धं॑-√ कृ, to take to one's own side or party, cause to share in (gen.
See 2. अर्ध॑)
हस्ते or पाणौ-√ कृ, to take by the hand, marry, i, 4, 77
हृदयेन-√ कृ, to place in one's heart, love, Mṛcch.
हृदि-√ कृ, to take to heart, mind, think over, consider, v, 313
मनसि-√ कृ id., ii, 64, 8
to determine, purpose [ind. °सि-कृत्वा or °सि-कृत्य] i, 4, 75
वशे-√ कृ, to place in subjection, become master of ii, 100)
to direct the thoughts, mind, (म॑नस् [RV.
] or बुद्धिम् [Nal. xxvi, 10] or मतिम् [MBh.
] or भावम् [ib.], ) towards any object, turn the attention to, resolve upon, determine on (loc. , or a sentence with इति, e.g. मा शोके मनः कृथाः, do not turn your mind to grief, xiv, 22
गमनाय मतिं चक्रे, he resolved upon going, i, 9, 55
अलाबुं समुत्स्रष्टुं मनश् चक्रे, he resolved to create a gourd, iii, 8844
द्रष्टा तवास्मीति मतिं चकार, he determined to see him, iii, 12335)
to think of (acc. ), i, 21, 14
to make, render (with two , e.g. आदित्यं काष्ठाम् अकुर्वत, they made the sun their goal, iv, 7),
to procure for another, bestow, grant (with or ),
Ā. to procure for one's self, appropriate, assume,
vii, 10
to give aid, help any one to get anything (dat. ),
to make liable to (dat. ), iii, 41, 6
iv
to injure, violate (e.g. कन्यां-√ कृ, to violate a maiden), viii, 367 and 369
to appoint, institute,
to give an order, commission,
ii, 2, 8
to cause to get rid of, free from (abl. or -तस्), v, 4, 49,
to begin (e.g. चक्रे शोभयितुम् पुरीम्, they began to adorn the city), ii, 6, 10
to proceed, act, put in practice,
to worship, sacrifice,
iii, 210
to make a sound (स्वरम् or शब्दम्, iii, 11718
iv, 4, 34
), utter, pronounce (often ifc. with the sounds फट्, फुत्, भाण्, व॑षट्, स्वधा॑, स्वा॑हा, हिं), pronounce any formula (Mn. ii, 74 and xi, 33)
(with numeral adverbs ending in धा) to divide, separate or break up into parts (e.g. द्विधा-√ कृ, to divide into two parts, द्विधा कृत्वा or द्विधा-कृत्य or -कारम्, iii, 4, 62
सहस्रधा-√ कृ, to break into a thousand pieces)
(with adverbs ending in वत्) to make like or similar, consider equivalent (e.g. राज्यं तृण-वत् कृत्वा, valuing the kingdom like a straw, )
(with adverbs ending in सात्) to reduce anything to, cause to become, make subject (See आत्म-सात्, भस्म-सात्), v, 4, 52 ff. The above senses of √ कृ may be variously modified or almost infinitely extended according to the noun with which this root is connected, as in the following examples: सख्यं-√ कृ, to contract friendship with
पूजां-√ कृ, to honour
राज्यं-√ कृ, to reign
स्नेहं-√ कृ, to show affection
आज्ञां or निदेशं or शासनं or कामं or याचनां or वचः or वचनं or वाक्यं-√ कृ, to perform any one's command or wish or request
धर्मं-√ कृ, to do one's duty, vii, 136
नखानि-√ कृ, ‘to clean one's nails’, see कृत-नख
उदकं [Mn.
] or सलिलं [R. i, 44, 49] √ कृ, to offer a libation of water to the dead
to perform ablutions
अस्त्राणि-√ कृ, to practise the use of weapons, iii, 11824
दर्दुरं-√ कृ, to breathe the flute, iv, 4, 34
दण्डं-√ कृ, to inflict punishment ,
कालं-√ कृ, to bring one's time to an end i.e. to die
चिरं-√ कृ, to be long in doing anything, delay
मनसा (for °सि See above) √ कृ, to place in one's mind, think of, meditate,
शिरसा-√ कृ, to place on the head
मूर्ध्ना-√ कृ, to place on one's head, obey, honour. Very rarely in Veda (AV. xviii, 2, 27), but commonly in the Brāhmaṇas, Sūtras, and especially in classical Sanskṛt the perf. forms चकार and चक्रे auxiliarily used to form the periphrastical perfect of verbs, especially of causatives, e.g. आसां चक्रे, ‘he sat down’
गमयां॑ चकार, ‘he caused to go’
[see, iii, 1, 40
in Veda some other forms of √ कृ are used in a similar way, viz. करोति,
अकर्, &
3. अक्रन्, &
Prec. क्रियात्, (See iii, 1, 42)
according to, iii, 1, 41, also करोतु with √ विद्].
कारयति, °ते, to cause to act or do, cause another to perform, have anything made or done by another (double , instr. and [see i, 4, 53], e.g. सभां कारितवान्, he caused an assembly to be made,
राज-दर्शनं मां कारय, cause me to have an audience of the king
वाणिज्यं कारयेद् वैश्यम्, he ought to cause the Vaiśya to engage in trade, viii, 410
न शक्ष्यामि किंचित् कारयितुं त्वया, I shall not be able to have anything done by thee, ii, 6)
to cause to manufacture or form or cultivate,
ii, 158
to cause to place or put, have anything placed, put upon, (e.g. तं चित्रपटं वास-गृहे भित्ताव् अकारयत्, he had the picture placed on the wall in his house, v, 30), viii, 251. Sometimes the of √ कृ is used for the simple verb or without a causal signification (e.g. पदं कारयति, he pronounces a word, i, 3, 71,
मिथ्या क्°, he pronounces wrongly, ib.
कैकेयीम् अनु राजानं कारय, treat or deal with Kaikeyī as the king does, ii, 58, 16) :
चि॑कीर्षति (aor. 2. sg. अचिकीर्षीस्, iii), also °ते, to wish to make or do, intend to do, design, intend, begin, strive after, xii, 4, 19
to wish to sacrifice or worship, v, 8, 3 :
3. करिक्रति (pr. क॑रिक्रत् See ii, 1 and vii, 4, 65),
to do repeatedly,
चर्कर्ति or चरिकर्ति or चरीकर्ति [Pāṇ. vii, 4, 92, ], also चर्करीति or चरिकरीति or चरीकरीति or चेक्रीयते [ib., Sch.
]
कृ [cf. caraim, ‘I perform, execute’
ceard, ‘an art, trade, business, function’
sucridh, ‘easy’
Old karawan, ‘to prepare’
gar, ‘prepared (as food)’
creo, ceremonia
κραίνω, κρόνος.]
Monier Williams 1872
Englishकृ 1. कृ। The conjugational tenses are
formed in the Veda according to four different
methods, as follows: I) According to the rule for
cl. 2, Pres. 2nd sing. P. कर्षि, du. कृथस्, pl.
कृथ
A. कृषे
Impf. 2nd sing. P. अकर्, 3rd अकर्
and अकत्
3rd du. अकर्ताम्
pl. अकर्म, अकर्त,
अक्रन्
A. अक्रि, अकृथास्, अकृत, अक्राताम्,
अक्रत
Impv. P. कृधि, कृतम्, कृत
A. कृष्व,
कृध्वम्: Leṭ, 2nd and 3rd sing. कर्, pl. कर्म,
कर्त and कर्तन, क्रन्
A. 3rd sing. कृत
3rd
pl. क्रन्त: Pot. क्रियाम
Part. nom. pl. m.
क्रन्तस्
A. क्राण। II) According to the rule
for cl. 1. Pres. P. करसि, करति, करथस्, कर-
तस्, करन्ति
A. करसे, करते, करामहे
Impf. अकरम्, अकरस्, अकरत्
Impf. कर,
करतम्, करताम्: Leṭ, करम्, कराणि, करस्,
करत्, कराम, करन्
A. करामहै
Part.
करन्ती। III) According to the rule for cl. 5, Pres.
P. कृणोमि, &c.
A. कृण्वे, du. कृण्वैते
Impf.
P. अकृणवम्, &c., 2nd pl. अकृणुत and अकृणो-
तन
A. 3rd sing. अकृणुत
Impv. P. कृणु
or कृणुहि or कृणुतात्, कृणोतु
कृणुतम्,
कृणुताम्
कृणुत or कृणोत or कृणोतन
कृण्वन्तु
A. कृणुष्व, कृणुताम्, कृण्वाथाम्,
कृणुध्वम्
Leṭ, कृणवस्, कृणवत् and कृण-
वात्, कृणवाव, कृणवाम, कृणवाथ, कृणव-
थ, कृणवन्
A. कृणवै, कृणवसे, कृण-
वते, कृणवावहै, कृणवामहै, 3rd pl. कृण-
वन्त or कृणवन्ते or कृण्वत: Pot. A. कृण्वीत
Part. P. कृण्वत्, A. कृण्वान। IV) According to
the rule for cl. 8, (this is the usual formation in the
Brāhmaṇas, Sūtras, and in classical Sanskrit), Pres.
P. करोमि (ep. कुर्मि), करोषि, &c., कुर्मस्
A.
कुर्वे
Impf. P. अकरवम्
A. 3rd sing. अकुरुत
Impv. P. कुरु, करोतु (in the earlier language for
2nd and 3rd sing. कुरुतात्), कुरुत or कुरुतन
A. कुरुष्व, कुरुध्वम्, कुर्वताम्: Leṭ, P.
करवाणि, करवस्, करवात्, &c.
A. करवै,
कुरुथास्, करवावहै (ep. करवावहे), कर-
वैथे, करवैते, करवामहै (ep. करवा-
महे)
Pot. P. कुर्याम्, A. कुर्वीय
Part. P.
कुर्वत्, A. कुर्वाण: Perf. P. चकार, चकर्थ,
&c.
A. चक्रे, &c.
Part. P. चकृवस् (Acc. sing.
Ved. चक्रुषम्)
A. चक्राण
2nd Fut. करिष्यति
Leṭ, 2nd sing. करिष्यास्
1st Fut. कर्ता
Prec.
क्रियासम्
Aor. P., Ved. चकरम्, अचक्रिरन्,
अचक्रत्
A. कृषे
Class. अकार्षीत् (poet. अका-
रषीत्)
Pass. Aor. reflex. अकारि and अकृत
Inf.
कर्तुम्
Ved. कर्तवे, कर्तवै, कर्तोस्
Ind.
Part. कृत्वा, Ved. कृत्वी and कृत्वाय
to do,
make, perform, accomplish, cause, effect, prepare,
undertake
to do anything for the advantage or injury
of another (with gen. or loc. of the person)
to
execute, carry out (as an order or command)
to
manufacture, prepare, work at, elaborate, build
to
form, construct one thing out of another (with abl.
or inst. of the thing)
to compose, describe
to
cultivate
to make a sound, utter, pronounce (often
in comp. with the sounds फट्, फुट्, भाण्, वषट्,
स्वधा, स्वाहा, हिम्)
to employ, use
to make
use of (with inst.)
to accomplish any period, bring
to completion, spend (e. g. वर्षाणि दश चक्रुः,
they spent ten years
क्षणं कुरु, wait a mo-
ment)
to place, put, lay, bring, lead, to take hold
of (with acc. or loc. or inst., e. g. अर्धं कृ, to
win over to one's own side or party
हस्ते or पाणौ
कृ, to take by the hand, to marry
हृदयेन कृ,
to place in one's heart, love)
to direct the thoughts,
mind &c. (मनः or मतिम् or बुद्धिम् or भा-
वम् &c.) towards any object, turn the attention to,
resolve upon, determine on (with loc., dat., or inf.
of the object, e. g. मा शोके मनः कृथाः, do not
turn your mind to grief
गमनाय मतिं चक्रे,
he resolved upon going
अलाबुं स्रष्टुं चक्रे,
he resolved to create a gourd)
to consider, turn in
the mind, think
to make, to render (with two acc.,
e. g. आदित्यं काष्ठाम् अकुर्वत, they made the
sun their goal)
to procure for another, bestow,
grant
A. to procure for one's self, appropriate,
assume
to give aid, help any one to perform an
action
to make liable
to injure, violate (e. g.
कन्यां कृ, to violate a maiden)
to appoint,
institute
to give an order, commission
to cause to
get rid of, free from (with abl.)
to begin (e. g.
चक्रे शोभयितुम् पुरीम्, he began to adorn the
city)
to proceed with, put in practice
to worship,
sacrifice
(with numeral adverbs ending in धा)
to divide, separate, or break up into parts, e. g.
द्विधा कृ, to divide into two parts
सहस्रधा
कृ, to break into a thousand pieces
(with adverbs
ending in वत्) to make like or similar, to consider
equivalent, e. g. राज्यं तृणवत् कृत्वा, valuing
the kingdom like a straw
(with adverbs ending in
सात्) to reduce anything to, cause to become, make
subject, e. g. भस्मसात् कृ, to reduce to ashes
आत्मसात् कृ, to subject to one's self. The above
senses of कृ may be variously modified or almost
infinitely extended according to the noun with which
this root is connected, as in the following exam-
ples: सख्यं कृ, to contract friendship with
पूजां कृ, to honour
राज्यं कृ, to reign
स्नेहं कृ, to show affection
आज्ञां or निदेशं
or शासनं or कामं or याचनां or वचः or
वचनं or वाक्यं कृ, to perform any one's
command or wish or request &c.
धर्मं कृ, to
do one's duty
नखानि कृ, to clean one's nails
उदकं or सलिलं कृ, to offer a libation to the
dead, to perform ablutions &c.
अस्त्राणि कृ, to
practice the use of weapons
दर्दुरं कृ, to play
on the flute
दण्डं कृ, to inflict punishment &c.
स्वरं कृ, to utter a sound
शब्दं कृ, to make
a noise
कालं कृ, to bring one's time to an end,
i. e. to die
चिरं कृ, to be long in doing any-
thing, to delay
मनसि कृ, to take to heart, to
mind, to determine, resolve upon
मनसा कृ, to
place in one's mind, think of, meditate
हृदि
कृ, to place in the heart, remember
वशे कृ, to
place in subjection, become master of
शिरसा कृ,
to place on the head
मूर्ध्ना कृ, to place on one's
head, to obey, to honour: Caus. कारयति, -ते, -यि-
तुम्, to cause to act or do, to cause another to perform,
to have anything made or done by another (with acc.
or double acc., e. g. सभां कारितवान्, he caused
an assembly to be made
राज-दर्शनम् मां
कारय, cause me to have an audience of the king
बानिज्यं कारयेद् वैश्यम्, he ought to cause the
Vaiśya to engage in trade
or with acc. and inst.,
e. g. न शक्ष्यामि किञ्चित् कारयितुं त्वया,
I shall not be able to have anything done by thee)
to cause to manufacture or form or cultivate
to
cause to place or put, to have anything placed, put
upon, &c. (e. g. तं चित्र-पटं वास-गृहे
भित्ताव् अकारयत्, he had the picture placed on the
wall in his house). Sometimes the Caus. of कृ is
used for the simple verb or without a causal significa-
tion (e. g. पदं कारयति, he pronounces a word
&c.
मिथ्या कारयति, he pronounces wrongly
कैकेयीम् अनु राजानं कारय, treat or deal with
Kaikeyī as the king does): Desid. चिकीर्षति, -ते, to
wish to make or do
to intend to do, to design,
intend, begin, strive after
to wish to sacrifice or
worship: Intens. चर्कर्ति, चरिकर्ति, चरीकर्ति,
चर्करीति, चरिकरीति, चरीकरीति, चेक्रीयते, Ved.
3rd pl. करिक्रति, to do repeatedly
[cf. Hib. caraim,
‘I perform, execute
’ ceard, ‘an art, trade, business,
function
’ sucridh, ‘easy
’ Cambro-Brit. creu, ‘to
form
’ Island. gerdh, ‘action
’ Old Germ. kara-
wan, ‘to prepare
’ Mod. Germ. gar, ‘prepared (as
food)
’ Lat. creo, cœremonia, ars (for cars)
Gr.
κραίνω, κρόνος.]
Macdonell
Englishकृ 1. KṚ (skṛ after upa, pari, sam), Ⅷ. 🞄káro strong, kuru weak
V. + Ⅰ. kára, Ⅱ. 🞄kár, Ⅴ. kṛṇó
make, do
fashion, build
🞄perform, fulfil
produce
execute
effect
conclude 🞄(friendship), display, show, exercise
🞄prepare, cook
compose
cultivate
make anything 🞄out of (in. , ab.)
do anything to or for 🞄(g., lc.)
make any one anything 2 ac.
do 🞄violence to (ac.)
perform the usual action 🞄with (ac.)
used thus with great latitude, e. g. 🞄udakaṃkṛ, offer the usual oblation of water 🞄(allied with this is the use of kri in the periphr. 🞄pf. with an abst. ɴ. in ā)
utter, pronounce, 🞄use
describe
fix, determine
pass (time)
🞄await (a moment)
procure for (g., lc.)
assume 🞄(shape, voice: Ā.)
place or in, direct to 🞄(in. , lc.), turn, the mind or thoughts, give the 🞄heart (manas, buddhim, matim, bhāvam) 🞄to, resolve on (d., lc., inf. or oratio racta with 🞄iti)
appoint to (lc.)
commission
act, fare
🞄sacrifice
do anything with, make use of (in. 🞄[Page72-2] 🞄and kim?)
avail, be of use (with kim?)
with 🞄adverbs in ī (e. g. atithī-), ū (e. g. mṛdū-), 🞄make turn into
with -sāt, reduce to, turn 🞄into
vaśe kṛ, subdue
-hṛdi —, take to heart, 🞄remember
hṛdayena-, love
evaṃ kṛtvā, 🞄for this reason
tathā-, yathā‿uktam-, do so, 🞄consent
cs. kāraya, cause to make (2 ac.), 🞄cause to be made by (in. )
cause to be prepared
🞄cause to be made (2 ac.)
cause to be 🞄placed in (lc.)
cause to be performed
cause 🞄to be cultivated
— to be put or buried
order 🞄to make, — to prepare, — to practise: often = simple 🞄verb
des. cikīṣa, wish to do, — perform, 🞄— establish
intend
strive after. ati, transgress. 🞄adhi, place at the head of, appoint to (lc.)
🞄put forward, make a subject of discussion: 🞄pp. entrusted with, appointed to (lc., —°)
concerned 🞄in (lc.). anu, imitate (ac.)
equal, 🞄rival (ac., g.), equal (ac.) in (in. ). apa, take 🞄away, remove
injure (ac., g., lc.)
cs. id. prati‿apa 🞄take vengeance on (g.). abhi, do, make
🞄des. wish to do, undertake. aram, prepare
🞄serve, satisfy (d.). alam, prepare, produce
🞄adorn (Ā. adorn oneself)
do violence to (g.). 🞄abhi-, upa-, adorn, sam-alam, id.
violate. 🞄ava, direct downwards. ā, bring hither
🞄produce
appropriate (g.)
cs. call
ask for 🞄(2 ac.)
des. intend to perform. apa‿ā, remove, 🞄drive away, dispel, counteract, repel
🞄give up, desist from
pay. upa‿ā, bring near, 🞄fetch
deliver
grant
prepare for a sacred 🞄rite
consecrate. ni‿ā, keep back. nir-ā, set 🞄apart
put away, remove
drive away
reject, 🞄repel
deny. vi‿ā, separate, distinguish
explain. 🞄sam-ā, unite, keep together. upa, 🞄confer
offer, present
serve, do a service to, 🞄oblige (g., lc.)
Ā. cherish. upa-skṛ, prepare, 🞄compose
equip, adorn
care for (ac.): 🞄pp. furnished with (in. ). prati‿upa, repay
do 🞄a service in return. ni, bring down, humble, 🞄overcome: pp. humbled
dejected
mortified. 🞄vi-ni, mortify
injure
defraud. nis, remove
🞄prepare
deck out
cure
expiate. 🞄pari-ṣkṛ, prepare
adorn, deck, furnish with 🞄(in. ). puras, place in front
show, display
🞄appoint to (lc.)
choose, prefer
honour
gd. 🞄-kṛtya, regarding, about, on account of (ac.): 🞄pp. accompanied by, furnished with (—°): -m, 🞄ad. accompanied with (—°). pra, do
fashion, 🞄make
perform
show, cause
make into (2 ac.)
🞄marry (a wife, a girl)
violate, pollute (a girl)
🞄appoint to (lc.)
put forward
make the subject 🞄of discussion
buddhim or manas-, 🞄apply oneʼs heart to, make up oneʼs mind to 🞄(d., lc.), resolve: pp. begun
accomplished
🞄mentioned, under discussion
in question
cs. 🞄cause to prepare. vi-pra, injure
harass
obstruct. 🞄prati, make (ac.) out of (ac.) in 🞄opposition
repay (good and evil) with ac. of 🞄thing and d., g., lc. of person
resist
make 🞄good, repair
pay
des. wish to take revenge 🞄on (ac., lc.) for (ac.). vi, make different, 🞄change, alter
compare
disfigure, destroy, 🞄mutilate
develop
be hostile to (g., lc.)
become 🞄unfaithful to (lc.)
Ā. ps. be changed 🞄or modified
become alienated or disloyal: 🞄pp. changed, altered, qualified
mutilated, deformed, 🞄disfigured
unnatural, repulsive: cs. 🞄cause to change oneʼs sentiments. pra-vi (for 🞄vi-pra): pp. sinned. sam (generally -skṛ), 🞄put together, unite
accumulate
prepare
🞄invest (with the sacred thread)
hallow (a girl 🞄at a wedding or the dead with sacred fires)
🞄adorn, polish, form grammatically: pp. saṃskṛta, 🞄hallowed, invested
adorned, polished, 🞄elaborate, refined, Sanskrit. prati-sam, repair.
Benfey
English1. कृ कृ (originally स्कृ
cf.
अव-,
उप-, परि-, सम्-, अभि-सम्-, उप-सम्-,
प्रति-सम्-, and कोशस्कृत्), ii. 8, Par.,
Ātm. , करोमि (in epic poetry also
कुर्मि, MBh. 3, 10943)
ved. ii. 5, कृ-
णोमि
ii. 2, e. g. कर्षि
i. 1, करसि।
1.
To make, Chr. 293, 3 = Rigv. i. 88, 3
(कृणवन्ते, ved. conjunct.)
Pañc. i.
d. 436
Man. 2, 154
Rām. 1, 1, 59.
2.
To do, Rām. 1, 9, 10.
3. To perform,
Chr. 293, 4 = Rigv. i. 88, 4 (कृण्वन्तः)
Man. 1, 55 (one's natural functions)
Rām. 3, 53, 11 (an order)
1, 2, 2 (to
show respect)
Pañc. 82, 14 (to show
pride).
4. To tell, Rām. 1, 2, 34.
5.
To compose, Rām. 1, 3, 38.
6. To ap-
point, Man. 7, 78
9, 127.
7. To sacri-
fice, Man. 3, 210.
8. To act for or
against a person
with the gen. of the
person, MBh. 3, 2160
with the loc.,
Rām. 2, 64, 61.
9. To assume, Man. 7,
10.
10. To prepare, MBh. 13, 2794
to
cook, Man. 9, 219.
11. To cultivate,
Yājñ. 2, 158
to till, Man. 10, 114.
12.
With nouns designing sounds, speech,
To utter, MBh. 3, 11718.
13. With
nouns designing time, To pass, MBh.
15, 6
to wait, 1. 2294
with चिरम्, To
delay, Hiḍ. 4, 13.
14. With nouns de-
noting mind, To give one's heart to,
Man. 12, 118
to resolve, Chr. 11, 11
Rām. 1, 9, 55.
15. With अस्त्राणि, To
practise, MBh. 3, 11824
with उदकम्
or सलिलम्, To make the oblation of
water to a deceased one, Man. 5. 188
Rām. 1, 44, 49
with कन्याम्, To con-
taminate, Man. 8, 367
with कार्यम्,
To put up with, Pañc. iv. 28
with
दण्डम्, To inflict a punishment, Lass.
14, 14
with दारान्, To give a wife in
marriage, Rām. 1, 77, 26
with नाम,
To give a name, Man. 5, 70
with पश्-
चात्, To surpass, Ragh. 17, 18
with
पुनर्, To undo, Man. 8, 154
with
भङ्गम्, To break, Pañc. 8, 17
with
भियम्, To fear, Rām. 1, 22, 14 Gorr.
with वसुंधराम्, To wander over,
Rām. 4, 46, 14
with वहिस्, To exclude,
Man. 2, 103
to expel
with विना, To
deprive, Nal. 13, 25
with श्रमम्, To
apply diligence, Man. 2, 168
with
स्नेहम्, To think of the love, Rām. 1,
21, 14.
16. With the instr., To do with,
किं करिष्यति संसर्गैः, Of what
use will be conjunction, Cāṇ. 106, in
Monatsb. d. Berl. Ak. d. Wiss., 1864,
413
To use, Man. 10, 91
with मनसा,
To mind, MBh. 1, 7051
with हृदयेन,
To love, Mṛcch. 73, 7.
17. To be of
use, with gen. , Böhtl. Ind. Spr. 2436.
18. With the loc., To put on, MBh. 1,
1883
with मनसि
To mind, Rām. 2, 64,
8
with हृदये, To mind, Cāṇ. 92, in
Monatsber. d. Berl. Ak. d. Wiss. 1864,
413
with हृदि, To remember, Rājat.
5, 313
with वशे, To subdue, Man. 2,
100.
19. With the infin. , To begin,
Rām. 2, 6, 10. -- Ptcple. of the pf. pass.
कृत,
I. very often as former part of
comp. words, and as
1. Well done,
MBh. 1, 1615.
2. Well, Rām. 3, 3, 16.
3. Away with, with instr., or सह and
instr., Mṛcch. 108, 5.
II.
1. Doing,
Man. 7, 197.
2. A benefit, Pañc. i. d.
427.
3. The name of one of the dice, MBh.
4, 1578.
4. The name of the first age of
the world, Man. 1, 69.
III. A proper
name, MBh. 13, 4356.
IV. Instr. कृतेन,
and loc. कृते, On account of, Rām. 1,
76, 6
1, 45, 45.
-- अकृत see
separately. दुष्कृत, i. e.
दुस्-,
I.
1. wicked. Man. 11, 229. 2. unreason-
able, MBh. 2, 1400.
II. sin, Man. 3,
191. ब्रह्माञ्जलिकृत, i. e. ब्रह्मन्
-अञ्जलि-कृत, , an anomalous comp.,
having made scriptural homage, Man.
2, 70.
विश्व-, made by Viśva-
karman (?), Chr. 38, 12.
सह-,
assisted, Bhāṣāp. 65.
सु-,
I. 1.
done well. 2. treated with kindness.
3. virtuous, pious. 4. fortunate. II.
1. a virtuous act, Man. 3, 37. 2.
kindness. 3. virtue. 4. fortune. स्व-
यम्-, 1. self-formed. 2. Done by,
to, or for one's self.
हाहा-,
filled with the uproar of a battle,
Chr. 32, 25. -- Ptcple. of the fut. pass.,
कर्तव्य, A work, Rām. 1, 34, 32.
तद्-, suitable action, Rājat.
6, 269. कार्य and कृत्य see sepa-
rately. -- Causal, कारय,
1. To cause
to be performed, Man. 2, 30
to cause
to be cultivated, Yājñ. 2, 158
to cause
to be put, Man. 8, 251
to cause to be
treated, Rām. 2, 58, 16.
2. To order to
make, Man. 7, 16
to order to prepare,
Pañc. 129, 9
to order to practise,
Man. 8, 410.
3. To make, Hit. d. 71.
कारित, Caused, Man. 4, 118. कारिता
वृद्धिः, An exacted interest, caused
by risk, Man. 8, 153. कारयितव्य,
1.
To be caused to perform, Rām. 2, 14,
16.
2. To be procured, Pañc. 24, 21.
-- Desiderative, चिकीर्ष (in epic
poetry Ātm. , Nal. 3, 14),
1. To desire
to do, Rām. 2, 35, 11
to desire to
perform, Man. 11, 192.
2. To desire
to establish, Rājat. 5, 461. चिकीर्षित,
1. Desired to be performed, Man. 4, 254.
2. Intention, Man. 7, 202. -- कृ, com-
bined and compounded: With the adv.
अग्निसात् अग्नि + सात्, To burn, Rājat. 5,
226. -- With अङ्ग, which becomes अङ्गी
अङ्गी,
1. To put up with, Pañc. i. d.
192
to submit, Rājat. 5, 177.
2. To
subdue, Amar. 52.
3. To take to heart,
Pañc. 236, 4.
4. To promise, Bhartṛ.
2, 69. -- With the prepos. अति अति, अति-
कृत, Excessive, MBh. 3, 10064
Excess, Rām. 5, 25, 21. -- With the noun
अधर, which becomes अधरी अधरी,
To overcome, Śāk. d. 16, v. r. -- With the
prep. अधि अधि,
1. To put at the head,
Bhāg. P. 1, 9, 37.
2. To appoint, Yājñ.
2, 30.
3. Pass. To get entitled,
Bhāg. P. 5, 10, 16.
4. With loc., To be at the
head, to inspect, MBh. 4, 241. अधिकृत,
Best, Pañc. iii. d. 67.
धर्-
म-, a judge, Pañc. 41, 16. -- Abso-
lutive, अधिकृत्य, Referring to, Śāk.
4, 5. -- With अनु अनु,
1. To do after-
ward, Amar. 50.
2. To back, Pañc.
iii. d. 270.
3. To imitate, Man. 2, 199.
4. To repay, with the acc., Bhāg. P.
3, 14, 20.
5. To bring in harmony,
Bhāg. P. 7, 7, 36. Caus. To cause to
imitate, Bhāg. P. 4, 29, 17. -- With अप
अप,
1. To remove, MBh. 3, 10492.
2.
To injure, Rām. 4, 16, 19
with the gen.
of the person, Rām. 2, 38, 5
with the
acc., MBh. 3, 14835. अपकृत, In-
jury, Pañc. i. d. 317. -- With अभि
अभि, To make (निवासम्, to settle),
Sund. 2, 26. Desider. रणम्, To desire
to fight, MBh. 4, 1660. -- With the noun
अभ्यन्तर, which becomes अभ्यन्तरी
अभ्यन्तरी,
1. To initiate, Rām. 6, 40,
14.
2. To make intimate, Pañc. i. d.
290. -- With अलम् अलम्, To adorn,
Rām. 1, 73, 19. -- With अभ्यलम् अभि
-अलम्, To adorn, Rām. 3, 53, 36. --
With उपालम् उप-अलम्, To adorn,
Pañc. 159, 19. -- With समलम् सम्
-अलम्,
1. To adorn, MBh. 1, 4941.
2.
To violate, with gen. , Man. 8, 16. --
With स्वलम् सु-अलम्, To adorn beau-
tifully, Chr. 60, 35. -- With the prep.
अव अव, the initial is kept in निर-
वस्कृत, i. e.
निस्-, Pure, MBh. 12, 13201.
-- With the prep. आ आ, Caus.
1. To
ask, Rām. 2, 13, 2.
2. To call, Pañc.
24, 13
आकारणीय, To be called.
3.
To produce, Vedāntas. in Chr. 215, 6.
Desider. To desire to perform, Daśak.
in Chr. 200, 24. -- With the prepositions
अपा अप-आ, To remove, MBh. 1, 5680.
ऋणम्, To pay, Man. 6, 35. -- With
उपा उप-आ,
1. To bring near, MBh.
3, 3098.
2. To deliver, Nal. 25, 16.
3.
To grant, MBh. 3, 15965.
4. To gain,
MBh. 3, 10278.
5. To describe,
Bhāg. P. 3, 6, 35.
6. To perform a prepara-
tion for a sacred work, Man. 4, 95.
अन्-उपाकृत, Not hallowed by holy
texts, Man. 5, 7. -- With समुपा सम्
-उप-आ, To satisfy(?), MBh. 1, 7765. --
With निरा निस्-आ,
1. To remove, Rām.
5, 13, 31.
2. To disown, Chr. 8, 27
MBh. 13, 4753.
3. To disapprove,
Vedāntas. in Chr. 215, 17.
4. To undo,
MBh. 1, 7666. -- With व्या वि-आ, To ex-
plain, Rām. 5, 56, 5. अ-व्याकृत,
Undivided, Bhāg. P. 3, 11, 37. -- With the
noun आकुल, which becomes आकुली
आकुली, To trouble, Pañc. v. d. 25
Rām. 4, 41, 29. -- With the adv. आत्म-
सात् आत्मसात्, i. e. आत्मन् + सात्,
1. To
put in one's self, Yājñ. 3, 54
cf. Man.
6, 25.
2. To subdue, Bhartṛ. 3, 34. --
With the adv. आविस् आविस्, To make
manifest, Sāh. D. 15, 20
to show, 60,
17. आविष्कृत, Publicly known, Man.
11, 226. अन्-आविष्कृत, Not public,
ib. -- With the noun आहरण, which
becomes आहरणी आहरणी, To make
a present, Ragh. 7, 29. -- With the noun
उन्मनस्, which becomes उन्मनी उन्-
मनी, To agitate, Prab. 62, 3. -- With
the prep. उप उप,
1. To confer,
Man. 2, 149.
2. To offer, Man. 2, 245.
3. To serve, Pañc. i. d. 95
with the
gen. of the person, Pañc. i. d. 398.
4. To confer a benefit, Man. 8, 394
with the gen. of the person, Rām. 4,
38, 47.
5. To honour, Rājat. 5, 311.
6. To set out on, with the dat., Rām.
1, 37, 5 Schl. (Gorr. v. r.). The initial
is kept in उपस्कृत,
1. Possessed of,
having, Bhāg. P. 1, 11, 28.
2. Prepared,
MBh. 1, 778.
3. Adorned, Bhartṛ. 2, 12.
4. Benefitted, MBh. 13, 5893.
अन्-उपस्कृत, 1. uncultivated,
MBh. 13, 3335. 2. not ornamented,
Man. 5, 112. 3. untainted, Man. 3, 257.
4. blameless, Man. 7, 98. निरुपस्कृत,
i. e.
निस्-, 1. unaccomplished,
MBh. 12, 9768. 2. plain, 12, 9079. --
With the prepositions प्रत्युप प्रति
-उप, To repay, Pañc. i. d. 95 v. r.
-- With the noun उपहार, which be-
comes उपहारी उपहारी, To offer,
with gen. , Kathās. 10, 141. -- With the
noun उरस्, which becomes उरी उरी,
To promise, to offer, Ragh. 15, 70. --
With the noun उष्न, which becomes
उष्णी उष्णी, To warm, Mṛcch. 50,
1. -- With ऊरी ऊरी, To grant, Hit.
iii. d. 96. -- With the numeral एक, which
becomes एकी एकी, To join, Rām. 5, 13,
58. -- With the noun औषध, which
becomes औषधी औषधी, To change
into a medicine, Mṛcch. 121, 13. --
With the noun कद्-अर्थ् + अ, which
becomes कदर्थी कदर्थी, To con-
temn, MBh. 3, 11381. -- With the noun
कपिल, which becomes कपिली कपिली,
To make tawny, MBh. 3, 16351. -- With
the noun करद, which becomes करदी
करदी, To make tributary, MBh. 1,
4462. -- With the noun कर, which be-
comes करी करी, To offer as tribute,
Kathās. 19, 114. -- With the noun कलु-
ष, which becomes कलुषी कलुषी, To
trouble, Rām. 3, 22, 14
5, 57, 5. --
With the noun कषाय, which becomes
कषायी कषायी, To redden, Rām. 6,
33, 17. -- With कात् कात्, an old abl.
sing. of किम्, To contemn, Bhāg. P. 5,
7, 11. -- With the noun कुण्डल, which
becomes कुण्डली कुण्डली in कुण्डली-
कृत,
1. Ring-streaked, Nal. 14,
3.
2. Moving circularly, Suśr. 2, 523,
16. -- With the comp. कृत-अर्थ, which
becomes कृतार्थी कृतार्थी, To satisfy,
Lass. 83, 13. -- With the noun कृश, be-
coming कृशी कृशी, To make poor,
Mṛcch. 19, 13. -- With the noun
कोष्ठक, which becomes कोष्ठकी
कोष्ठकी, To surround, MBh. 14, 2230.
-- With the noun खण्ड, which be-
comes खण्डी खण्डी, To cut to pieces,
Pañc. 262, 16. -- With the noun खल,
which becomes खली खली, To abuse,
Mṛcch. 33, 24. -- With the noun खिल,
becoming खिली खिली,
1. To lay waste,
Ragh. 11, 14.
2. To deprive of any
strength, Mārk. P. 9, 8. -- With गण्डू-
ष, becoming गण्डूषी गण्डूषी, to
use as water for rinsing the mouth,
Bhāg. P. 9, 15, 3. -- With गोष्पद, be-
coming गोष्पदी गोष्पदी, To change
into a pool, Rām. 5, 31, 62. -- With
ग्रास, becoming ग्रासी ग्रासी, To de-
vour, Kathās. 9, 57. -- With चक्र, be-
coming चक्री चक्री, To make circular,
Kumāras. 3, 70. -- With चण्ड, be-
coming चण्डी चण्डी, To provoke,
Mālav. 44, 5. -- With चमत् चमत्,
Caus. To cause to be surprised, Kathās.
25, 225. -- With चित्त, becoming चित्ती
चित्ती, To make something the object of
thinking, Bhāg. P. 4, 1, 28. -- With
चित्र, becoming चित्री चित्री, To
change into a picture, Śāk. d. 148. --
With चिह्न, becoming चिह्नी चिह्नी,
To mark, MBh. 13, 826. -- With चूर्ण,
becoming चूर्णी चूर्णी, To crush, Rām.
5, 54, 7. -- With जटिल, becoming जटिली
जटिली, To interweave, Pañc. 223, 2. --
With जठर, becoming जठरी जठरी,
To shut in one's self, Bhāg. P. 3, 9, 20.
-- With जड, becoming जडी जडी,
1.
To stiffen, Rām. 6, 6, 1.
2. To benumb,
Rām. 5, 33, 5.
3. To make stupid,
Bhāg. P. 6, 3, 25. -- With जर्जर, be-
coming जर्जरी जर्जरी, To beat to
pieces, Rām. 6, 83, 54. -- With तनु, be-
coming तनू तनू, To diminish, to
abandon, Ragh. 6, 80. -- With ताम्र,
becoming ताम्री ताम्री, To redden, MBh.
7, 8458. -- With the adv. तिरस् तिरस्,
1. To remove, Bhāg. P. 3, 2, 18.
2.
To cover, Man. 4, 49.
3. To surpass,
Pañc. 118, 13.
4. To conquer, Hit.
iii. d. 8.
5. To contemn, Bhāg. P. 1,
18, 48. अ-तिरस्क्रित, Greatest,
Pañc. 7, 10. -- With the noun तीर्थ,
which becomes तीर्थी तीर्थी, To hallow,
Bhāg. P. 1, 13, 9. -- With तुच्छ, be-
coming तुच्छी तुच्छी, To despise,
Bhāg. P. 5, 10, 25. -- With तृण, be-
coming तृणी तृणी, To value like a
grass-blade, MBh. 1, 7062. -- With the
pron. त्वम् त्वम् (see युष्मद्), To
thou somebody, as an insult, Yājñ. 3, 292.
-- With the noun दक्षिण, which be-
comes दक्षिणी दक्षिणी, To walk
around somebody keeping the right side
towards him, Bhāg. P. 3, 24, 41. -- With
दास, becoming दासी दासी, To enslave
somebody, Kathās. 22, 84. To subdue,
Chr. 94, 30. -- With दिवस, becoming
दिवसी दिवसी, To turn into day,
Mṛcch. 59, 5. -- With दीर्घ,
becoming दीर्घी दीर्घी।
1. To ex-
tend, Kumāras. 3, 26.
2. To carry
far, Megh. 32. -- With दुःक, becoming
दुःखा दुःखा, To afflict, Śiś. 2,
11. -- With दूर, becoming दूरी दूरी,
1. To remove, Prab.
2.
To surpass, Śāk. d. 16. -- With दृढ,
becoming दृढी द्रिढी, To fasten,
Prab. 43, 14. -- With द्वि-गुण, becoming
द्विगुणी द्विगुणी, To double, Śiś. 1, 63.
-- With the adv. द्विजातिसात् द्वि
-जाति + सात्, To offer to Brāhmaṇas, Rājat.
5, 120. -- With the interj. धिक् धिक्,
1. To reproach, MBh. 12, 1422.
2. To
show contempt, Rām. 4, 9, 8. -- With
the noun ध्वज, becoming ध्वजी
ध्वजी, To use as a means of protection,
Hit. ii. d. 95. -- With नग्न, becoming
नग्नी नग्नी, To make somebody a naked
mendicant, Bhartṛ. 1, 64. -- With नमस्
नमस्, नमस्-कृ,
1. To salute, Man.
11, 110.
2. To adore, MBh. 3, 2160
with dat. and acc. -- With नव, be-
coming नवी नवी, To renew, Ragh.
16, 38.
2. To refresh, Śāk. 62, 12. --
With the prep. नि नि, निकृत,
1. Hum-
bled, Rām. 1, 56, 22.
2. Dejected, Nal.
14, 15.
3. Base, Rām. 5, 23, 6
Mortification, Bhartṛ. 2, 30, v. r. निकर्-
तव्य in तैर् अस्माकम् निकर्तव्यम्,
We must be treated ill by them, MBh.
3, 1406. -- With विनि वि-नि,
1. To in-
jure, MBh. 3, 14036.
2. To defraud,
Man. 9, 213. -- With the noun निमित्त,
becoming निमित्ती निमित्ती,
1. To point
out as cause, Rājat. 3, 89.
2. To use
as means, Daśak. in Chr. 184, 14. --
With निस्-धन, becoming निर्धनी निर्-
धनी, To make poor, Daśak. in Chr.
194, 7. -- With the prep. निस् निस्,
1.
To remove, Dev. 1, 31.
2. To prepare,
Chr. 294, 1 = Rigv. i. 92, 1. निष्क्रित,
Expiation, Bhāg. P. 1, 19, 2. अ
-निष्कृत, Not expiated, Man. 11,
53. -- With the noun निस्-पत्त्र, which
becomes निष्पत्त्रा निष्पत्त्रा, To wound,
e. g. a deer, with an arrow in such a
manner that its feathered part juts out
on the other side, Daśak. 196, 1. --
With निस्-स्पन्द् + अ, becoming निष्पन्दी
निष्पन्दी, To render motionless,
Mṛcch. 85, 1. -- With न्यक् न्यक्,
acc. sing. of न्यञ्च्, To insult, Rājat.
5, 436. -- With न्यास, becoming न्यासी,
To deliver in trust, Rājat. 5, 182. --
With पञ्चन्-शिखा, becoming पञ्च-
शिखी पञ्चशिखी, To make somebody
an ascetic, Bhartṛ. 1, 64. -- With पञ्-
चन्, becoming पञ्ची पञ्ची, To make
fivefold, so as to contain the five
elements, Vedāntas. in Chr. 206, 19. --
With the adv. परसात् पर + सात्, To
give in marriage, Böhtl. Ind. Spr. 931.
-- With पराञ्च्-मुख, becoming
पराङ्मुखी पराङ्मुखी, To put to
flight, MBh. 6, 5500. -- With the prep.
परि परि, To surround, MBh. 13, 5044.
The initial स् changed to ष् is preserved
in परिष्कृत।
1. Adorned, Rām. 3, 11, 4.
2. Prepared
सु-पर्°, Well prepared,
4, 437
काल-पर्°, Seasonable, Rām. 5,
25, 35. -- With the noun परुन्ह, be-
coming परुषी परुषी,
1. To soil.
2.
To use roughly. -- With the compound
noun पर-उपकरण, becoming परो-
पकरणी परोपकरणी, To make some-
body the instrument of another, Hit.
ii. d. 23. -- With पर्वत, becoming
पर्वती पर्वती, To exalt, Bhartṛ. 2, 71.
-- With पवित्र, becoming पवित्री
पवित्री, To purify. -- With पशु, be-
coming पशू पशू,
1. To change into a
beast.
2. To destine for immolation.
-- With पात्र, becoming पात्री पात्री,
1. To make something an object worthy
of (e. g. interest), Megh. 48.
2. To
honour, Śāk. d. 116. -- With the adv.
पुरस् पुरस्, पुरस्-कृ,
1. To place in
front, Rājat. 5, 327.
2. To lead, Chr.
20, 24.
3. To appoint, MBh. 4, 242.
4.
To show, Rājat. 5, 328.
5. To regard,
Rām. 5, 90, 30.
6. To prefer, Kathās.
29, 105.
7. To honour, Śāk. 18, 18.
8.
To use as pretext, Daśak. in Chr. 189,
2. पुरस्कृत,
1. Attended by.
2. Pro-
vided with. -- With the noun पुलक,
becoming पुलकी पुलकी, पुलकी-कॄत,
Having the hairs of the body erect,
Bhāg. P. 3, 15, 25. -- With the imitative
sound पूत् पूत्, To blow, Pañc. 93, 4.
-- With पेशी पेशी, and पेषी पेषी, To
cut to pieces, Rām. 2, 105, 33 Gorr. --
With the prep. प्र प्र,
1. To make, Man.
8, 239.
2. To cause, Pañc. i. d. 276
with infin. , Chr. 296, 8 = Rigv. i. 112, 8.
3. To do, Pañc. 4, 37.
4. To perform.
MBh. 3, 12142.
5. To appoint, Man. 7,
60.
6. With कन्याम्, To pollute, Man.
8, 370
with दारान्, To marry, MBh.
1, 1844
with बुद्धिम्, To resolve,
Nal. 3, 25
with मनस्, To apply
one's heart to, Man. 7, 12. प्रकृत,
1. Accomplished, Kathās. 4, 1.
2.
Mentioned, Yājñ. 1, 243. -- With विप्र
वि-प्र, To injure, Rām. 3, 1, 20. -- With
संप्र सम्-प्र, To make, Rām. 6, 82, 182
to perform, MBh. 1, 2387. -- With the
noun प्रकट, which becomes प्रकटी
प्रकटी, To make manifest, Bhartṛ. 2,
64. -- With प्रगुन which becomes
प्रनुणी प्रगुणी, To put up, Pañc. 157,
23
to array, 218, 7
to lay (as traps), 114,
6. -- With the prep. प्रति प्रति,
1. To
repay, Rām. 3, 38, 22
with the person
in the gen. , Rām. 3, 65, 14
in the dat.,
MBh. 1, 840
loc., MBh. 13, 4764.
2.
To resist, with the acc. of an object,
MBh. 1, 5656
gen. of a person, Rām.
6, 33, 34.
3. To cure, MBh. 1, 4027.
4. To repair, Man. 9, 285. प्रतिकृत,
1. Requital, Rām. 6, 91, 10.
2.
Resistance, Ragh. 12, 94.
कृत
-प्रतिकृत, 1. assault and resistance,
MBh. 4, 351. 2. requital for an assault,
Rām. 6, 91, 10. Desider. To desire to
repay, MBh. 3, 1282. -- With the noun
प्रतिवचन, which becomes प्रतिवच-
नी प्रतिवचनी, To answer, Śāk. d.
85. -- With प्रदक्षिण, which becomes
प्रदक्षिणी प्रदक्षिणी, To walk round
some one, keeping the right side to-
wards him, Śāk. p. 51, 17. -- With प्र-
माण, becoming प्रमाणी प्रमाणी,
1.
To mete out to, Bhartṛ. 2, 90.
2. To
obey, Śāk. 78, 19.
3. To prove. -- With
the adv. प्रादुस् प्रादुस्, To make visi-
ble, to show, Chr. 34, 12. अग्निम्, To
kindle, Man. 4, 104. -- With the imitative
sound फुत् फुत्, or फूत् फूत्, To
boil, to show indignation, to foam, Pañc.
237, 14. -- With the noun भस्मन्, be-
coming भस्मी भस्मी, To reduce to
ashes. -- With मन्द, becoming मन्दी
मन्दी, To diminish, Śāk. 5, 13. -- With
मलिन, becoming मलिनी मलिनी, To
soil. मलिनी-करणीय, An action
which causes defilement, Mān. 11, 125.
-- With मेखला, which becomes मेख-
ली मेखली, To put on the sacrificial
string, MBh. 13, 973. -- With रक्त
-पट (vb. रञ्ज्), becoming रक्तपटी
रक्तपटी, To change into one who
wears a red cloth, i. e. into an ascetic,
Pañc. iv. d. 36. -- With रिक्त, ptcple.
pf. pass. of रिच्, becoming रिक्ती
रिक्ती, To steal, Pañc. 89, 2. -- With
लक्ष, becoming लक्षी लक्षी, To aim
at, Śāk. 104, 21. -- With वन्दी, be-
coming वन्दी वन्दी, To take prisoner,
Vikr. d. 3. -- With वश, becoming वशी
वशी, To subdue, Pañc, 13, 3. -- With
वशे वशे, loc. of वश, To subdue, Rām.
3, 55, 7. -- With वषट् वषट्, To accom-
pany with the exclamation रषट्,
Man. 2, 106. -- With the prep. वि वि,
1.
To change, MBh. 13, 1513
Man. 1, 76.
2. To disfigure, Man. 9, 288.
3. To
blind, MBh. 3, 8881.
4. To develop,
Man. 1, 75.
5. To create, MBh. 14,
1487.
6. To adorn, MBh. 1, 1429.
7.
To move to and fro, Rām. 3, 74, 18.
8.
To destroy, MBh. 3, 1150.
9. To be-
come alienated, Man. 9, 15.
10. To
infest each other, MBh. 1, 7670. Caus.
To cause to change, Hit. 75, 11. -- With
the noun विकच, becoming विकची
विकची, To open, Bhartṛ. 2, 65. -- With
वि-निगड, becoming विनिगडी विनिगडी,
To unfetter, Daśak. in Chr. 198, 8. --
With वि-मनस्, becoming विमनी वि-
मनी in विमनी-कृत,
1. Sad.
2.
Offended.
3. Altered in mind. -- With
वि-वर्ण-मणि, becoming विवर्णमणी
विवर्णमणी, To make jewels dis-
coloured, Śāk. d. 61. -- With वि-रजस्,
becoming विरजी विरजी in विरजी-कृत,
1. Freed from dust.
2. Freed from
passion. -- With विषय, becoming वि-
षयी विषयी, To make something the
object of thought, Vedāntas. in Chr.
215, 23. -- With व्याकुल, becoming व्या-
कुली व्याकुली, To trouble, Pañc. 63,
8. -- With शिथिल, becoming शिथिली
शिथिली। To make languid, Ṛt. 6, 24.
-- With शीर्षन्-अवशेष, becoming
शीर्षावशेषी शीर्षावशेषी, To leave
only the head undestroyed, Bhartṛ. 2,
27. -- With शून्य, becoming शून्यी
शून्यी, To make empty, to leave, Pañc.
23, 18. -- With संक्रम, becoming
संक्रमी संक्रमी, To use as means,
Daśak. in Chr. 196, 17 (by means of
her). -- With सज्ज, becoming सज्जी
सज्जी, To prepare, Pañc. 62, 25. -- With
सत् सत्, acc. s. of सन्त्, ptcple. pres.
of अस्,
1. To adorn. Man. 3, 96.
2. To
welcome, to receive hospitably, Rām.
3, 53, 25.
3. To honour, Pañc. 26,
21. सत्कृत,
1. Done rightly.
2.
Worshipped.
3. Respected.
4. Wel-
comed.
1. Virtue.
2. Hospitality.
3. Food, Man. 3, 264.
-- अ-सत्-
कृत, wicked, Nal. 24, 31.
सु-,
Excellent hospitality, Chr. 59, 18.
-- With स-नाथ, becoming सनाथी
सनाथी, To make possessed of a pro-
tector, Śāk. 28, 14. -- With स-पत्र,
which becomes सपत्रा सपत्रा, To
wound, e. g. a deer, with an arrow in
such a manner that the feathered part
enters in its body, Daśak. 196, 1. -- With
the prep. सम् सम्, becoming सं-
कृ, and, by keeping the initial स्, सं-
स्कृ,
1. To unite, Mṛcch. 137, 20.
2. To prepare, Rām. 3, 53, 5.
3. To
hallow
अ-संस्कृत, Not hallowed,
Man. 5, 56.
4. To hallow by the in-
vestment of the sacrificial cord, to
invest, Ragh. 15, 31
Man. 8, 412
अ
-संस्कृत, Not invested, Man. 2, 39
to hallow by giving in marriage, Man.
9, 173
अ-संस्कृत, Unmarried, Pañc.
iii. d. 218
to hallow by solemn ob-
sequies, MBh. 13, 7777.
5. To adorn,
Śiś. 9, 25. -- Causal,
1. To cause to per-
form, MBh. 1, 4379.
2. To cause to be
invested, MBh. 2, 1594.
3. To cause
to be solemnly buried, MBh. 1, 4936
4. To make, MBh. 4, 2281. -- With
अभिसम् अभि-सम्, अभिसंस्कृ, To
hallow, MBh. 3, 8224. -- With उपसम्
उप-सम्, उपसंस्कृ,
1. To prepare,
MBh. 1, 7203.
2. To adorn, Suśr. 2,
76, 9. -- With प्रतिसम् प्रति-सम्, प्रति-
संस्कृ,
1. To repair, Man. 9, 279.
2. To unite, Suśr. 2, 77, 2. -- With the
noun सम्-ऋद्ध (vb. ऋध्), becoming
समृद्धी समृद्धी, To make wealthy,
Daśak. in Chr. 194, 2. -- With साचि,
becoming साची साची, To turn aside,
Mālav. d. 73. -- With सार, becoming
सारी सारी, To make hard, Śāk. d. 54.
-- With सु-गुप्त, becoming सुनुप्ती
सुगुप्ती, To guard well, Pañc. 208, 21.
-- With स्थिर, becoming स्थिरी स्थिरी,
To strengthen, Śāk. 53, 23. -- With
स्फीत, becoming स्फीती स्फीती, To
augment, Rām. 2, 65, 26. -- With स्व,
becoming स्वी स्वी,
1. To appropriate,
Daśak. in Chr. 186, 4.
2. To win, 180,
19.
3. To assent to, Rājat. 5, 436.
स्वीकृत,
1. Agreed.
2. Promised. --
Cf. Lat. creare with the causal कार-
यामि, whose first अ originally was also
short, as may be inferred from the
comparison of the kindred languages.
Hindi
Hindiकरना
Apte Hindi
Hindiकृ
"स्वादि* उभ* , " - "कु ईषत् उह्यतेऽत्र, कु - उह् - क"
"प्रहार करना, घायल करना, मार डालना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
करना
कृ
"तना* उभ* , , " - -
बनाना
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"निर्माण करना, गड़ना, तैयार करना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"बनाना, रचना करना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"पैदा करना, निमित्तभूत होना, उत्पन्न करना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"बनाना, क्रमबद्ध करना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"लिखना, रचना करना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"सम्पन्न करना, व्यस्त होना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"कहना, वर्णन करना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"पालन करना, कार्यान्वित करना, आज्ञा मानना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"प्रकाशित करना, पूरा करना, कार्य में परिणत करना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"फेंकना, निकालना, उत्सर्ग करना, छोड़ना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"धारण करना, पहनना, ग्रहण करना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"मुँह से निकलना, उच्चारण करना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"रखना, पहनना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"सौंपना, नियत करना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
पकाना
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"सोचना, आदर करना, ख्याल करना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
ग्रहण करना
कृ
"तना* उभ* , , " - -
ध्वनि करना
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"गुजारना, बिताना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"की ओर मुड़ना, ध्यान मोड़ना, दृढ़ निश्चय करना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
दूसरे के लिए कोई काम न करना
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"उपयोग करना, काम में लगाना, उपयोग में लाना"
कृ
"तना* उभ* , , " - -
"विभक्त करना, टुकड़े-टुकड़े करना"
कृ
"तना* उभ*, इच्छा* , " - -
"करवाना, सम्पन्न करवाना, बनवाना, कार्यान्वित करवाना"
कृ
"तना* उभ*, इच्छा* , " - -
करने की इच्छा करना
कृ
तना*उभ* - -
"एकत्र करना, लेना"
L R Vaidya
Englishkf {% (II) vt. 8U [The root is generally Atm. (with prepositions) when used in the sense of- (1) injury, (2) censure, (3) serving, (4) doing a rash act, (5) changing the condition, (6) reciting, (7) use, Pan.i.3.32.] (pp. कृत
caus. कारयति-ते
desid. चिकीर्षति) (the senses of कृ are almost infinitely modified according to the noun it is joined with.) %} 1. to do, as in करिष्यामि प्रियं तव
2. to manufacture, to prepare, to shape, as in कटंकरोति or यथा मृत्पिंडतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति
3. to make, as in नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक् R.iii.35
4. to let out, to make, as in न मूत्रं पथि कुर्वीत M.iv.45
5. to build, as in गृहं करोति
6. to compose, as in इदं शास्त्रं तु कृत्वा M.i.58
7. to form, as in अंजलिं करोति
8. to create, to engender, as in रतिमुभयप्रार्थना कुरुते Sak.ii.
9. to perform, as in पूजां करोति
10. to tell, to narrate, as in कथां करोति
11. to assume, as in नानारूपाणि कुर्वाणः Yaj.iii.162 or as in स चक्रे सुमहत्कायम् or स माणुषीं गिरं कृत्वा
12. to execute, to carry out, to obey, as in करुष्व मम शासनम् or न तदाज्ञां चकार सा or करिष्ये वचनं तव Bg.xviii.73
13. to cook, as in कृतान्न
14. to effect, to accomplish, as in किं नाम खलसंसर्गः कुरुते नाश्रयाशवत् Hit.ii.
15. to make a sound, as in फट्कृत्य, फुत्कृत्य, स्वधाकृत्य, स्वाहाकृत्य
16. to spend, as in कालं करोति
17. to appoint, as in अध्यक्षान् विविधान्कुर्यात् तत्र तत्र विपश्चितः M.vii.81
18. to put, to place, (with a loc.), as in उत्संगे शिरः कृत्वा or उरसि हस्तं कृत्वा
19. to think, to regard, as in राज्यं तृणवत्कृत्वा
20. to do anything for the advantage or injury of another, (with gen. or loc. of the person), as in असौ किं मे करिष्यति or यदनेन कृतं मयि
21. to direct towards, to turn the attention to, as in मा शोके मनः कृथा.With adverbs ending in सात्, कृ means ‘to reduce wholly to, ’ ‘to cause to become, ’ ‘to make subject, ’ e.g. आत्मसात् कृ ‘to subject to one’s self’
भस्मसात् कृ ‘to reduce to ashes’
अस्त्राणि कृ ‘to practice the use of weapons’
उदकं कृ ‘to offer a libation of water to the dead’
कन्यां कृ ‘to violate a maiden’
कालं कृ ‘to die’
चिरं कृ ‘to be long in doing anything, to delay’
दर्दुरं कृ ‘to play on the the lute’
नखानि कृ ‘to clean one’s nails’
पदं कृ ‘to set foot on’ (lit. and fig.), e.g. करिष्यसि पदं पुनराश्रमेऽस्मिन् Sak.iv., क्रमेण च कृतं मे वपुषि नवयौवनेन पदम् Kad.
मनसां कृ ‘to think of, to meditate’
मनसि कृ 1. to determine, to resolve upon
2. ‘to think’ आलोकमात्रेणैव अपगतश्रमो दृष्ट्वा मनस्येवमकरोत् Kad.
मतिं कृ, बुद्धिं कृ ‘to think of, to intend, to mean’
मध्ये कृ ‘to have reference to, ’ मध्येकृत्य स्थितं क्रथकैशिकान् Mal.v.
वशे कृ ‘to place in subjection’
विना कृ ‘to separate from, to be abandoned by’
सख्यं कृ ‘to contract friendship with.’With nouns, adjectives and indeclinables, कृ is often used to form verbs, somewhat like the affix ‘en’ or ‘fy’ in English. The usual meaning is ‘to make a person or thing to be what it is not previously, ’ but sometiuies other modifications (some of which are given above) of the sense also take place. Thus कृष्णी कृ means ‘to make that (which is not black) black, ’ ‘to blacken’
उच्चक्षू कृ ‘to make one (who has not done so before) to raise his eyes (eager)’
क्रोडीकृ ‘to embrace’
तृणीकृ ‘to value (as little) as grass’
प्रवणीकृ ‘to incline, to induce’
भस्मीकृ ‘to reduce to ashes’
मंदीकृ ‘to make slow, to slaken’
शूलाकृ ‘to roast on the end of a pointed poker’
समयाकृ ‘to ‘pass time’
सुखाकृ ‘to please, to satisfy.’ Some of these are given below, but the number of verbs that can be so formed is practically unlimited.With अंगी-, 1. to favour, यस्ताद्यते दयितया प्रणयापराधात् सोऽंगीकृतो भगवता मकरध्वजेन Am.S.52
2. to accept
3. to confess, to acknowledge
4. to promise, to undertake, e.g. किं त्वंगीकृतमुत्सृजन्कृपणववछ्लाघ्यो जनो लज्जते Mud.ii.With अति-, to exceed, to surpass.With अधि-, 1. to be entitled, to have a right, to be invested with authority, नैवाध्यकारिष्महि वेदवृत्ते Bt.ii.34, Yaj.ii.30
2. to have reference to. (अधिकृत्य is often used in the sense of ‘with reference to, ’ ‘referring to, ’ ‘with regard to, ’ ‘on the subject of, ’ ग्रीष्मसमयमधिकृत्य गीयताम् Sak.i., R.xi.62)
3. to bear, अधिचक्रे न यं हरिः Bt.viii.20
4. to overcome, [in (3) and (4) the root is Atm.]
5. to refrain from.With अनु-, (Par.) 1. to imitate, to follow, M.ii.199
2. to look like, to be like (often with the gen.), अनुकरोति भगवतो नारायणस्य Kad. With अप-, 1. to wrong, to insult, योपचक्रे वनात् सीताम् Bt.viii.20
2. to injure, to inflict injury on, (with the gen. of the person injured), यस्य किंचिदपकर्तुमक्षमः Māgha quoted in K.Pr.x.With अपा-, 1. to remove, न पुत्रवात्सल्यमपाकरिष्यति K.S.v.14
2. to put aside, to give up, शिवा भुजच्छेदमपाचकार R.vii.50.With अभ्यंतरी-, 1. to initiate in
2. to make a friend of. (See under अभ्यंतर)With अलं-, to adorn, उभावलंचक्रतुरंचिताभ्यां तपोवनावृत्तिपथं गताभ्याम् R.ii.18.With आविस्-, to make manifest, to make visible, to show (See under आविस्).With उप-, (pres. उपकरोति) 1. to befriend, to serve, to assist, to oblige (often with the gen. or loc. of the person obliged, M.ii.149), Bt.viii.18. In Megh.ii.38 (आत्मनश्चोपकर्तुम्) Mall. renders उपकर्तुम् by “परोपकारेण कृतार्थयितुम्”
2. to attend on, to wait upon
(pres. उप्स्करोति)
3. to adorn, to decorate
4. to make efforts, (with a gen.), Bt.vii.119
5. to prepare, to elaborate, to perfect.With उपा-, 1. to deliver
2. to perform a preparatory rite, M.iv.95
See उपाकर्मन्
3. to consecrate by hymns.With उरी, उररी, उरुरी, ऊरी or ऊररी used in all the senses of अंगीकृ, R.xv.70
See under उरी.With कात्-, to contemn. See under कात्.With खली-, See under खल.With तिरस्-, 1. to abuse, to revile, to contemn
2. to conquer. See under तिरस्.With स्वं-, to thou anybody as an insult.With दक्षिणी or प्रदक्षिणी-, to walk round something keeping the right side towards it, e.g. प्रदक्षिणीकृत्य हुतं हुताशमनंतरं भर्तुररुंधतीं च R.ii.71.With दुष्-, to act wrongly.With धिक्-, to reproach, to condemn. (See under धिक्.)With नमस्-, to salute, to adore, मुनित्रयं नमस्कृत्य S.K. See under नमस्.With नि-, to injure to wrong.With निस्-, to remove, to break, to frustrate, Bt.xv.54.With निरा-, 1. to make light of, to condemn
2. to expel, R.xiv.57, Bt.v.100
3. to refute, to give up
4. to annihilate.With न्यक्-, to insult, to contemn.With परा-, (Par.) to reject, to disregard, to take no notice of, तां हनूमान् पराकुर्वन्नगमत् पुष्यकं प्रति Bt.viii.50.With परि-, (pres. परिकरोति) 1. to surround
(pres. परिष्करोति)
2. to polish, to refine, to adorn, परिष्कुर्वंत्यर्थान् सहृदयधुरीणाः कतिपये R.G. With पुरस्-, to place in front, हते जरति गांगेये पुरस्कृत्य शिखंडिनम् Ve.ii. See under पुरस्.With प्र-, to commence (it is also used in many senses of कृ without any change of meaning). See Am.S.13, M.viii.239, R.i.6, M.vii.54, 60. In Bt.viii.19, it has the sense of ‘to assault, to insult’).With प्रति-, to requite, to repay, पूर्वं कृतार्थो मित्राणां नार्थं प्रतिकरोति यः Ram.iv.
2. to remedy, व्याधिमिच्छामि ते ज्ञातुं प्रतिकुर्यां हि तत्र वै Bh.
3. to retaliate, R.xii.94
4. to restore, to replace, M.ix.285.With प्रमाणी-, 1. to mete out, e.g. दैवेन प्रभुणा स्वयं जगति यद्यस्य प्रमाणीकृतम् Bhartr.ii.(misc.)11
2. to believe, to confide.With प्रादुस्-, to make manifest, to make visible, to show. See under प्रादुस्.With प्रत्युप-, to requite, to return (an obligation).With वि-, 1. to alter, to change, विकारहेतो सति विक्रियंते येषं न चेतांसि त एव धीराः K.S.i.59, R.xiii.42
2. to disfigure, M.xi.52
3. to create, to effect, M.i.75
4. to utter (Atm.), Bt.viii.20
5. to injure, to disturb, हीनान्यनुपकर्तॄणि प्रवृद्धानि विकुर्वते R.xvii.58.With विप्र-, 1. to trouble, to harass, K.S.ii.1
2. to affect, to cause change in, कं न विप्रकुर्युः K.S.vi.95.With व्या-, 1. to make manifest, नामरूपे व्याकरवाणि Chando.U.
2. to explain
3. to tell, to narrate, तन्मे सर्वं भगवान् व्याकरोतु Bh.iii.With सम्-, (pres. संकुरुते) 1. to commit, ये … … पापानि संकुर्वते Mrich.ix.
2. to perform
3. to manufacture
(pres. संस्कुरुते)
4. to consecrate by the recital of mantras, M.v.36
5. to perform purificatory ceremonies over (a person), संचस्करोभयप्रीत्या मैथिलेयौ यथाविधि R.xv.31
6. to adorn, ककुभं समस्कुरुत माधवनीम् Sis.ix.25
7. to polish, to refine, to train, वाण्येका समलंकरोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते Bhartr.ii.19.With साची-, to turn aside, साचीकृतचारुवक्त्रR.vi.14.
Bopp
Latin1. कृ 8. P. A. करोमि, कुर्वे (irreg. v. gr. 383.
in dial. Vêd.
haec radix sequitur 5^tam cl., e cujus charactere नु si-
gnum 8^vae cl. उ abjecto न् ortum est) agere, facere, effi-
cere, exercere. BH. 13. 31.: न करोति
HIT. 6. 19.: यथा
मृत्पिण्डतः कर्ता करोति यद् यद् इच्छति
N. 1. 26.:
मानुषीङ् गिरङ् कृत्वा
8. 18.: कुरु मद्वचः
17. 39.:
प्रसादङ् कुरु
DEV. 3. 23.: कोपङ् चक्रे
BR. 3. 2.: क्रि-
यताङ् क्षमम्
H. 4. 22.: विक्रमङ् चक्रतुः परम्
BR.
2. 32.: व्यवसायङ् करोमि. -- Cum gemin. accus. fa-
cere aliquem aliquid. NALOD. 4. 23.: अकृत मुदा यन्ता-
रन् तम्
RAGH. 2. 46.: अन्धकारं शकलानि कुर्वन्
tenebras dividens, ad litt. in frusta vertens. Nonnun-
quam nomen rei, in quam aliquid vertitur, suffixo
शात् instruitur, e. c. RAGH. 8. 20.: अकरोद्…द्विषदा-
रम्भफलानि भस्मसात्. Notetur praecipue locus in
RAGH. (16. 25.) ubi forma in सात् Adjectivi vice fun-
gitur: कुशावतीं श्रोत्रियसात् स कृत्वा Kus'avatim
(urbem) sacerdotum propriam postquam fecerat (Schol.
ed. Calc.: श्रोत्रिया वैदिका तेषु अधीनाङ् कृत्वा). --
Cum vocibus in adverbium वत् (instar) exeuntibus pu-
tare, aestimare, e. c. Lass. 34. 16.: राज्यन् तृणवत् कृ-
त्वा. -- Cum मनसा sequente accusativo mente conci-
pere, aliquid cogitare, recordari aliquid, e. c. MAH. 1.
7051.: मनसा कृत्वा कृष्णम्. -- पदङ् कर्तुम् pe-
dem ponere, Lass. 84. 10.
उत्सङ्गे vel अङ्के कर्तुम्
in gremium tollere. SA. 5. 5.: उत्सङ्गेऽस्य शिरः कृ-
त्वा निषसाद महीतले
P. 29.: इत्य् अङ्के पाटलीङ्
कृत्वा -- उदकङ् कर्तुम् aquam Manibus libare.
RAM. III. 73. 33.: क्रियताम् उदकम् पितुः -- कालङ्
कर्तुम् tempus constituere. MAH. 1. 8469.: -चक्रे. --
Nota constructionem part. fut. pass. cum gen. pers. et
instr. rei, antecedente किम् q. v. sive न
e. c. Lass. 32.
7.: नच पुत्रेण मे कार्यं स्वजनैर् नाऽपि बान्धवैः ।
न पित्रा नैऽव मात्राच त्वं हि स्वामिन् गतिर् मम.
-- Caus. pass. BH. 3. 5.: कार्यते हृ अवशः कर्म.
Desid. N. 8. 3.: चिकीर्षन्तीच तत्प्रियम्. (Hib. ca-
raim «I perform, execute», ceard fem. «an art, trade,
business, function» = कृति, e कर्ति
sucridh «easy»
= सुकृत
cambo-brit. creu formare
island. ger-dh
fem. actio, Th. gerdhi = कृति cum gutturali mediâ pro
aspiratâ, quam ex generali lege expectaveris, v. gr.
comp. 87.
germ. vet. karawan praeparare, nostrum gar
de cibis. Lat. creo, caer-e-monia, ars, quod e cars mu-
tilatum et cum scr. कृति pro कर्ति et cum supra memo-
rato hib. cear-dh, quod item artem significat, cohaerere
censeo
paro mutatatâ gutturali in labialem
fortasse etiam
pario et pareo (obedio) huc pertinent, ita ut pareo cum
forma caus. कारयामि conveniat, quum omnia 2^dae con-
jug. verba originem trahant e scr. 10^ma classi, vel, quod ad
idem redit, e formâ caus., cujus characterem अय in
dialecto prâcr. in ए correptum videmus
v. gr. comp.
109^a). 6. E grecâ linguâ conferatur ϰϱαίνω, et πϱάσσω
a rad. ΠΡΑΓ, cujus γ e Ϝ ortum esse potest, ita ut αγ
formae ΠΡ-ΑΓ ad characterem 8^vae cl. gunatum re-
ducendum sit, qui ante vocales sonat अव्, e. c. अकर-
वम्.)
c. अधि praeponere alqm. alicui rei MAN. 8. 11.: राज्ञश्चा
ऽधिकृतो विद्वान्.
2) in animo habere, spectare, appe-
tere. SAK. 34. 7.: अहन् तु ताम्…शकुन्तलाम् अधि-
कृत्य ब्रवीमि
44. 13.: ताम् अधिकृत्य प्रहरति
RAGH.
11. 62.: शान्तिम् अधिकृत्य.
c. अनु imitari. MAH. 1. 3325.: न तत् प्राज्ञोऽनुकुर्वीत.
c. अप
1) abstrahere, abripere. RAM. I. 51. 13.: शब्देना
ऽपकृतस् तेन.
2) offendere. अपकृत n. offensio. H.
4. 3.
c. अभि i. q. simpl. SU. 2. 26.: कुरुक्षेत्रे निवेशम् अभिच-
क्रतुः.
c. अलम् ornare. N. 2. 11. - c. अलम् praef. सम्: सम-
लङ्कृ id.
c. आ praef. अप
1) auferre, demere. RAGH. 6. 57.: अपा-
कृतस्वेदलवा.
2) relinquere. RAGH. 7. 47.: शिवा भु-
जच्छेदम् अपाचकार (Schol. Calc. = तत्याज).
c. आ praef. उप tradere, dare. N. 25. 16.: तद् उपाकर्तुम्
इच्छामि (Schol. Nil. उपाकर्तुम् per दातुम् explicat).
c. आ praef. निर् arcere, repellere, rejicere, repudiare,
irritum facere. SU. 2. 15.: शापाः…वरदाननिराकृताः
RAM. I. 39. 3.: क्रोधात् सा निराकृताः R. Schl. II. 8. 37.:
दर्पान् निराकृता पूर्वन् त्वया…राममाता सपत्नी ते.
c. उप juvare, auxilium ferre, prodesse. HIT. 57. 12.: अ-
नुपकुर्वाणो न कस्याऽप्य् उपायनङ् गृह्णीयात्
RAGH.
17. 58., v. infra praef. वि. - उपकृत n. auxilium. BR.
1. 9. V. उपकर्तृ etc.
c. नि offendere, vexare. N. 19. 5.: मया क्षुद्रेण निकृता
14. 15.: निकृतो दुःखेन.
c. निस् rejicere, repudiare, despicere (v. निराकृ). DEV.
1. 31.: निष्कृतः पुत्रैः.
c. प्र
1) facere. N. 3. 25.: बुद्धिम् प्रकुरुष्व यथेऽच्छसि
GHAT. 18.: हृदयम् मे प्रकरोषि किं सदाहम्.
2) vi-
tium afferre virgini. MAN. 8. 370.: या तु कन्याम् प्र-
कुर्यात् स्त्री.
c. प्र praef. वि vexare. RAGH. 10. 75.: रक्षोविप्रकृतौ.
c. प्र praef. सम् facere. MAH. 1. 2387.: तुण्डयुद्धम्…
सम्प्रचक्रतुः.
c. प्रति
1) mutuum officium praestare, gratiam referre.
प्रतिकृत n. officium mutuum. M. 8.
2) dare poenas
alcjs rei, ulcisci, se vindicare ab alquo, c. dat. s. gen.
pers. MAH. 1. 840.: येन ते हिंसितः पिता तस्मै प्रति-
कुरुष्व त्वम्
2018.: यो मे हिंसितवांस् तातम्…तस्य
तथा प्रतिकुर्याम्.
c. वि
1) facere. H. 4. 47.: पुरा विकुरुते मायाम्.
2) com-
movere. RAGH. 13. 42.: अमुम्…नाऽलम् विकर्तुम्
जनितेन्द्रिशङ्कम् सुराङ्गनाविभ्रमचेष्टितानि (Schol.
Calcutt. विकर्तुम् = स्खलयितुम्).
3) nocere, dam-
num inferre. RAGH. 17. 58.: हीनान्य् अनुपकर्तॄणि प्र-
वृद्धानि विकुर्वते (मित्राणि) impotentes non prosunt,
praepollentes nocent amici. (Schol. Calcutt. विकुर्वते
= अपकारञ् चेष्टन्ते).
4) deformare. N. 13. 26.: विकृ-
ताकाराः 14. 13.: दृष्ट्वा…आत्मानम् विकृतम्
A. 6.
19.: वादित्राणि विकृतस्वरूपाणि.
5) destruere. SU.
2. 19.: उभौ…विकुर्वते वधैषिणौ.
c. सम् (संस्कृ gr. 111. praef. सम्)
1) ornare. N. 17. 8.:
रूपम् असंस्कृतम्.
2) consecrare. RAGH. 15. 31.
सखा
दशरथस्याऽथ जनकस्यच मन्त्रवित् । सञ्जस्कारोऽभ-
यप्रीत्या मैथिलेयौ यथाविधि.
3) matrimonio jungere.
MAN. 9. 173.: या गर्भिणी संस्क्रियते.
c. सम् praef. उप parare de cibis. N. 23. 20.
Lanman
English√1kṛ (Vedic, kṛṇóti, kṛṇuté [715]
later,
karóti, kuruté [714]
cakā́ra, cakré
V.
ákar, ákṛta [831, 834a]
later, ákārṣīt
kariṣyáti
kṛtá
kártum
kṛtvā́
-kṛ́tya
kriyáte
cíkīrṣati
kāráyati, -te). do,
make, in the various meanings and uses of
these words
thus,
—1. perform, 59^21
accomplish
cause
effect
prepare, 83^15
undertake, 52^2
commit, 29^12
show: e. g. honor, 5^6
familiarity,
9^17
compassion, 21^19
love, 42^18
favor, 52^21
contempt, 54^16
attend to:
an affair, 11^4
engage in: trade, 46^11
a
quarrel, 42^19
—2. do something (good or
bad) for a person (gen.), 3^2, 9^15
—3.
make or procure for another, 82^4
grant
--middle: get for one's self
assume:
human voice, 3^14
take on: form or shape,
48^3, 49^6
—4. execute
follow: advice,
40^7
—5. work over, prepare: food, 68^3
—6. accomplish
be good for, 18^5
—7.
make: a sound, 26^17
utter: the syllable
om, 608, 9
—8. (like Eng. do in don, doff) put in
or on
w. loc., 81^1, 43^6
set, 105^14
w.
adverbs: see agratas, amā, āvis, tiras,
puras, bahis
—9. make a person (acc.)
to be something (acc.), 79^12
transform
into, 40^13 ff.
render, w. factitive predicate
acc., 18^8
w. the predicate in composition
[1094]: e. g. sajjī-kṛ, make ready, 34^17
—10. w. adv. in -dhā, divide in parts,
57^10
—11. do, go to work, proceed, 37^8
pass. impers., 30^16
—12. do, esp. sacred
work
with karma, 97^2
without karma
(like ῥέζειν θεῷ and facere), to sacrifice,
93^12
--see also kṛta.
--desid. desire to perform
ppl. [1037],
cikīrṣita, that which is sought to be done,
intention.
--caus. cause to do or make or be done
or made
see to it that a thing takes
place, 16^1
pass. tena sa praṇāmaṃ
kāritas, by him he was caused to make
obeisance, 36^7
caus. equiv. to simple verb,
26^5.
[cf. αὐτο-κρά-τωρ, ‘self-actor, independent’
Κρό-νος, an old harvest-god, ‘Perficus,
the Completer, Ripener’
Lat. cer-us,
‘creator’
κραίνω, ‘accomplish’
Lat.
creāre, ‘create’: see kratu: orig. root-form,
perhaps, skṛ, 1087d.]
+ adhi, put over
put in office.
+ apa, put off
injure, opp. of upakṛ.
+ aram or alam, see these words.
+ ā, bring hither, 74^10
prepare, fashion,
make.
+ vy-ā, separate, analyse.
+ upa, bring something to some one
do
a service, act as an auxiliary, opp. of
apakṛ. [w. the use of upa, cf. that of sub
in subvenire, ‘aid.’]
+ pari, (poss. surround, deck, and so)
make ready
adorn.
+ pra,
—1. carry forward, accomplish
effectuate, cause
—2. mid. set before
put before one, i. e. make the subject of
discussion or treatment
w. buddhim, put
a plan before one's self, i. e. decide.
+ prati, work against, counteract.
+ sam,
—1. put together
conficere,
prepare
—2. treat according to the
sacred usages, administer a sacrament
to, see saṃskāra
consecrate, 106^3
—3.
adorn.
√3kṛ (kiráti [242]
cakā́ra, cakré
ákārīt
kariṣyáti
kīrṇá [957b]
-kī́rya). pour
out or scatter abundantly (e. g. hail-stones)
cast forth (missiles)
strew
cover or fill
with. [cf. kula, ‘swarm.’]
+ vy-ati, pass. be scattered in various
directions
be brought to confusion [cf.
vyatikara, ‘disaster.’]
+ ava, strew (loose earth)
throw in.
+ ā, scatter abundantly
cover over, fill
ākīrṇa, bestrown, covered. [cf. ākara,
‘abundance, mine, ’ ākula, ‘full.’]
+ sam-ā, bestrew
cover.
Kridanta Forms
Sanskritकृ (कृ॒ञ् करणे - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = करणम्
अनीयर् = करणीयः - करणीया
ण्वुल् = कारकः - कारिका
तुमुँन् = कर्तुम्
तव्य = कर्तव्यः - कर्तव्या
तृच् = कर्ता - कर्त्री
क्त्वा = कृत्वा
ल्यप् = प्रकृत्य
क्तवतुँ = कृतवान् - कृतवती
क्त = कृतः - कृता
शतृँ = करन् - करन्ती
शानच् = करमाणः - करमाणा
कृ (कृ॒ञ् हिंसायाम् - स्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = करणम्
अनीयर् = करणीयः - करणीया
ण्वुल् = कारकः - कारिका
तुमुँन् = कर्तुम्
तव्य = कर्तव्यः - कर्तव्या
तृच् = कर्ता - कर्त्री
क्त्वा = कृत्वा
ल्यप् = प्रकृत्य
क्तवतुँ = कृतवान् - कृतवती
क्त = कृतः - कृता
शतृँ = कृण्वन् - कृण्वती
शानच् = कृण्वानः - कृण्वाना
कृ (डुकृ॒ञ् करणे - तनादिः - अनिट्)
ल्युट् = करणम्
अनीयर् = करणीयः - करणीया
ण्वुल् = कारकः - कारिका
तुमुँन् = कर्तुम्
तव्य = कर्तव्यः - कर्तव्या
तृच् = कर्ता - कर्त्री
क्त्वा = कृत्वा
ल्यप् = प्रकृत्य
क्तवतुँ = कृतवान् - कृतवती
क्त = कृतः - कृता
शतृँ = कुर्वन् - कुर्वती
शानच् = कुर्वाणः - कुर्वाणा
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit कृ
कृञ्
हिंसायाम्
स्वादिः
सकर्मकः
अनिट्
उभयपदी
कुणोति-कृणुते
ऋकारान्तः, ञित्
कृ
डुकृञ्
करणे
तनादिः
सकर्मकः
अनिट्
उभयपदी
करोति, कुरुते
Wordnet
Sanskrit कृ
फलम् उद्दिश्य क्रियमाणः कृत्यनुकूलः व्यापारः।
"प्रीतिं कुरुत न युद्धम्/ प्रयत्नं कुरु/ कटं करोति।"
रचय, विरचय, उपनिबन्ध्, ग्रथ्, ग्रन्थ्, कव्, कृ
स्वप्रतिभया काव्यनिर्माणानुकूलः व्यापारः।
"सः नूतनं काव्यं रचयति।"
विधा, कृ, अनुष्ठा
निर्वहणानुकूलः व्यापारः।
"सः रामस्य अभिनयं सम्यक् विदधाति।"
कृ, निर् मा
करणस्य क्रिया
"कुम्भकारो घटं करोति"
कृ, आचर्, आचेष्ट्
कार्यनिर्वर्तनात्मकः व्यापारः।
"अस्मात् कार्याद् अनन्तरम् अहं भवतः कार्यं करोमि।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवाचस्पत्यम्
Sanskritकृ कृतौ तना० अनिट् । करोति कुरुते कुर्य्यात् ।करोतु कुरु अकरोत् अकार्षीत् अकृत । चकार कर्त्ताकरिष्यतिते क्रियात् कृषीष्ट । कर्म्मणि क्रियतेअकारिअकारिषाताम्कारयिषाताम् । कारक कर्त्ताकारी कुर्वन् कुर्ष्वाणः चक्रिवान् चक्राणः । डु--कृत्रिमःकृतः कृतवान् करणं कृतिः क्रिया कृत्या कृत्वा प्रकृत्य ।कृत्यं कार्य्यः कर्त्तव्यः करणीयः । णिचि कारयति तेअचीकरत्तसनि चिकीर्षति ते यङि चेक्रियते यङ् लुकिचरि(री)करीति चरि(री) कर्त्ति चर्करीति चर्कर्त्ति“कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु” पा०“एषु द्योत्येषु करोतेष्टः स्यात् । अतः कूकमीतिसः । यशस्करी विद्या । श्राद्धकरः वचनकरः” सि० कौ०“दिवाविभानिशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिबहुनान्दी-किम्लिपिलिबिबलिभक्तिकर्त्तृचित्रक्षेत्रसंख्याजङ्घाबाह्वह-र्य्यत्तद्धनुररुष्षु” पा० ।“एषु कृञष्टः स्यात् । अहेत्वादावपि । दिवाकरःविभाकरः निशाकरः कस्कादित्वासः । भास्करःबहुकरः बहुशब्दस्य वैपुल्यार्थे संख्यापेक्षया पृथग्-ग्रहणम् लिपिलिबिशब्दौ पर्य्यायौ । संख्या--एककरः ।द्विकरः । कस्कादित्वात्सः । अहस्करः । नित्यम् समा-मेऽनुत्तरपदस्थस्येति षत्वम् । धनुष्करः । अरुष्करः ।“किंयत्तद्बहुषु कृञोऽज्विधानमिति” वार्त्तिकम् किङ्क-रा । तत्करा । हेत्वादौ टम्बाधित्वा परत्वादच् ।पुंयोगे ङीप् । किङ्करी । “कर्म्मणि भृतौ” पा०“कर्म्मशब्दे उपपदे करोतेष्टः स्यात् भृतौ । कर्म्म-करो भृतकः । कर्म्मकारोऽन्यः” सि० कौ०“न शब्दश्लोककलहगाथावैरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु” पा० ।“एषु कुञष्टो न । हेत्वादिषु प्राप्तः प्रतिपिध्यते ।शब्दकार इत्यादि” । “स्तम्बशकृतोरिन्” पा०“व्रीहिवत्सयोरिति वक्तव्यम्” वार्त्ति० । स्त्रम्बकरि-व्रीहिः । शकृत्करिर्ष्वत्सः । वीहिवत्सयो किम्स्तम्भकारः । शकृत्कारः” । सि० कौ०“सुकर्म्मपापमन्त्रपुण्येषु कृञः” पा० “सौकर्म्मादिषु च कृञः क्विप्स्यात् । त्रिविधोऽत्रनियम इति काशिका । सकृत् कर्म्मकृत् पापकृत्मन्त्रकृत् पुण्यकृत् । क्विबेवेति नियमात्कर्म्मकृतवानि तिनिष्ठा न । कृञ एवेति नियमान्मन्त्रमधीत-वान्मन्त्राध्यायः अत्र न क्विप् । भूत एवेति नियमात्मन्त्रङ्करोति करिष्यति वेति विवक्षायान्न क्विप् । स्वा-दिष्वेवेति नियमाभावादन्यस्मिन्नप्युपपदे क्विप् । शास्त्र-कृत् । भाष्यकृत्” । सि० कौ०अधि + अधिकारे आरम्भे अधिकरोति अधिकृत्यअनु + सदृशीकरणे अनुकरोति । “शैलाधिपस्यानुचकार लक्ष्मीम्”अप + अपकारे अनिष्टाचरणे अपकरोति “रिपौ सान्त्वमपक्रि-या” माघःअप + आ निवारखे । अपाकरोति । “अयं प्रश्नः प्राधान्येनावाक्रियते” वृ० उ० भा०आ + आकारे अवयवसंस्थाने आकृतिः आकारःउद् + आ + उत्कालने “उदाकरोति उत्कालयति“याज्ञकलक्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाचैताः सौम्योदजसोमश्रवाः! इति ताहोदाचकार” वृ० उ० । “तागाः हउदाचकार उत्कालितवानाचार्य्यगृहम्” भा० ।उप + उपकारे उपकरोति “उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते”सा० द० । संस्कारे सुट् च । उपस्करोतिउप + आ + आरम्भे उपाकरोति उपाकृत्य “श्रावण्यां प्रोष्ठपर्द्या वा उपाकृत्य यथाविधि” मनुः पश्वादिसंस्कारे चउपाकर्म्मशब्दे उदा० ।दुर्--दुष्टाचरणे दुष्कृतं दुष्कृतिः ।नि + पराभवे निकरोति (पराभवति) नीकरःनिस् + निर् + शुद्धौ अक० निष्करोति निष्कृतिः (शुद्धिः)निर् + आ + निवारणे निराकरोति “निराकरिष्णू वर्द्धिष्णूवर्त्तिष्णू परितोरणम्” भट्टिः! “निराकरिष्णोर्वृजिना-दृतेऽपि” रघुःपरा + निराकरणे । पराकरोतिपरि + परिष्कारे सतोगुणान्तराधाने भूषणे च सुट् च परिष्करोतिप्र + प्रस्तावे प्रकरोति प्रकृत्य । आरम्भे च “प्रकृतजपविधीनामास्यमुद्रश्मिदन्तम्” माघः ।प्रति + प्रतिकारे अतिष्टनिवारणे प्रतिकूलाचरणे च प्रति-करोति प्रतीकारः प्रतिक्रिया ।वि + विभागे विकरोति “स त्रेधात्मानं व्यकुरुत” छा० उ० ।“व्यकुरुत व्यभजद्” भा० । विकारे (अत्यथास्थितस्य वस्तु-नोऽन्यथाभाके) अक० आ० वायुर्विकुरुते” सि० कौ० ।वि + आ + प्रकाशने व्याकरोति “अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्यनामरूपे व्यकरवाणि” श्रुतिः । व्याख्याने व्याकृतम्पाणिन्याद्युक्तशब्दसाधुत्वाधायकसंस्कारभेदे च “शिक्षाकल्पोव्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चितिः” वेदा-ङ्गोक्तौ “व्याक्रियाव्यञ्जनीया वा जातिः कापीह साधुता” भर्त्तृ हरिः ।वि + प्र + उपद्रवे विप्रकरोति “तस्मिन् विप्रकृताः काले”कुमा० । “कमपरमवशं न विप्रकुर्य्युः” कुमा० ।सम् + संस्कारे सतोगुणान्तराधाने सुट् च । संस्करोतिपात्रम् ।सम् + परि उप + भूषणे अर्थे सुट् । संस्करोति परिष्करोतिउपस्करोति अलङ्करोतीत्यर्थः । तत्पूर्व्वकाः समवायेऽ-र्थेच अक० सुट् संस्करोति उपस्करोति परिस्करोति सं-घीभवतीत्यर्थः उप + सतोगुणान्तराधाने विकारे आका-ङ्क्षितवाक्यस्य पूरणे च सुट् । उपस्कृतं भुङ्क्तेविकृतंभुङ्क्ते । उपस्कृतं ब्रूते वाक्यमध्याहृत्य ब्रूते” सि० कौ०अथ मतभेदेन कृञोऽर्थोनिरूप्यते तत्र वैयाकरणाःतस्य यत्नार्थकतानिराकरणेन व्यापारार्थकतामाहुःयथा वै० भू० सारे“व्यापारोभावना सैवोत्पादना सैव च क्रिया । कृ-ञोऽकर्म्मकतापत्तेर्न हि यत्नोऽर्थ इष्यते” मू० ।“पचति पाकमुत्पादयति पाकानुकूला भावना तादृ-श्युत्पादनेत्यादिविरणाद्विव्रियमाणस्यापि तद्वाचकतेतिभावः । व्यापारपदं फूकारादीनामयत्नानामपि फूत्कार-त्वादिरूपेण वाच्यतां ध्वनथितुमुक्तम् । अतएव पचतीत्य-त्राघःसन्तापनत्वफूत्कारत्वचूल्ल्युपरिधारणत्वयत्नत्वादिभि-र्बोधः सर्वसिद्धः । नचैबमेषां शक्यतावच्छेदकत्वे गौर-वापत्त्या कृतित्वमेव तदवच्छेदकं वाच्यम् रथो गच्छतिजानातीत्यादौ च व्यापारत्वादिप्रकारकबोधोलक्षणयेतिनैयायिकरीतिः साध्वी, शक्यतावच्छेदकत्वस्यापि ल-क्ष्यतावच्छेदकत्ववद्गुरुणि सम्भवात् तयोर्वैषम्ये वीजा-भावात् । नच पचति पाकं करोतीति यत्नार्थकरोतिनाविवरणाद्यत्नएवाख्यातार्थ इति वाच्यम् । रथोगमनंकरोति वीजादिना अङ्कुरः कृत इति दर्शनात् कृ-ञोयत्नार्थकताया असिद्वेः । किञ्च भावनाया अवा-च्यत्वे घटं भावयती यत्रेव घटोभवतीत्यत्रापि द्वि-तीया स्यात् नचात्र घटस्य कर्तृत्वेन तत्संज्ञया क-र्म्मासंज्ञायाताधान्न द्वितीयेति वाच्यम् अनुगतकर्तृत्वस्यत्वन्मते दुर्व्वचत्वेन घटस्याकर्तृत्वात् । कृत्याश्रयत्वस्यकारकचक्रप्रयोक्तृत्वस्य वा घटादावभावात् । धात्वर्थानु-कूनव्यापाराश्रयत्वस्य च कारकमात्रातिव्यापकत्वात् ।अपि च भावनाया अवाच्यत्वे धातूना सकर्म्मक-त्वाकर्म्मकत्वविभाग उच्छिन्नः स्यात् । स्वार्थफलव्य-धिकरणव्यापारवाचित्वं स्वार्थव्यापारव्यधिकरणफल-वाचकत्वं वा सकर्मकत्वं भानियिवाच्यत्वमन्त-रेणासम्भवि । अन्यतमत्वं तत्त्वमिति चेन्न एकस्यै-वार्थभेदेनाकर्मकत्वसकर्मकत्वदर्शनात् तदेतदभिसन्धायाहकृञ इति । अयं भावः व्यापारावाच्यत्वपक्षे फलमात्रमर्थैति फलितम् । तथा च करोतीत्यादौ यत्नप्रतीते-स्तन्मात्रं वाच्यमभ्युपेयम् । तथा च यती प्रयत्नैति-वत् फलस्थानीययत्नवाचकत्वाविशेषादकर्मकतापत्तिः उ-क्तरीत्या दुर्वारेति । तथा च नहि यत्नः इत्यत्र फल-स्थानीयत्वेनेति शेषः कृञः इति धातुमात्रोपलक्षणंसर्वेषामप्यकर्म्मकता सकर्मकता वा न स्यादिति भावः ।अथ वा व्यापारोभावना इत्यर्द्धेन व्यापारस्य बाच्यत्वंप्रसाध्य फलांशस्यापि तत्साधयन् नैयायिकाभ्युप-गत जानातिकृञादेः केवलज्ञानयत्नादिक्रियाणात्रवा-चित्वं दूषयति कुञः इति । अयं भावः फलांशस्यावा-च्यत्वे व्यापारएव धात्वर्थः स्यात् । तथा च स्वार्थफ-लव्यधिकरणव्यापारवाचित्वादिरूपसकर्मकत्वोच्छेदापत्तिः ।नच कृञादौ सकर्म्मकत्वव्यवहारोभाक्तैति नैयायि-कोक्तं युक्तम् व्यवहारस्य भाक्तत्वेऽपि कर्मणि लका-रासम्भवात् । न हि तीरे गङ्गापदस्य भाक्तत्वेऽपि तेनस्नानादिकार्यं कर्त्तुं शक्यम् । एवञ्च नहि यत्न इत्यत्रयत्नमात्रमित्यर्थः” । अतएवाह ।“किन्तूत्पादनमेवातः कर्म्मवत्स्यात् यगाद्यपि ।कर्मकर्त्तर्य्यन्यथा तु न भवेत् तद्दृशेरिव” मू०“उत्पादनम् उत्पतिरूपफलसहितं यत्नादिकृञर्थैत्यर्थः ।फलस्य वाच्यत्वे युक्त्यन्तरमाह अतैत्यादि । यतःकृञोयत्नमात्रार्थोनेष्यते अतः कर्मवत् स्यादिति पदेन “कर्म-वत्कर्मणा तुल्यक्रियः” इति(पा०)सूत्रं लक्ष्यते । अवमर्थःयतएवास्योत्पादनार्थकता अतः पच्यते ओदनः णयनेवे-तिवत् क्रियते घटः स्वयमेवेति यगादयोऽप्युपपद्यन्ते ।अन्यथा यत्नस्य कर्मनिष्ठत्वाभावात्तन्न स्यात् दृशिवत् ।यथा दृश्यते घटः स्वयमेवेति न, दर्शनस्य घटावृत्ति-त्वात्तथा यत्नस्थापीति, तथा प्रयोगामुपपत्तेरिति” ।नैयायिकास्तु व्यापारार्थकतानिराकरणेन यत्नार्थक-तामाहुः थथा शब्दचिन्तामणौ“आख्यातस्य यत्नवाचकत्वादचेतने रथोगच्छतीत्यादौचाख्याते व्यापारलक्षणा तथाह्याख्यातस्य पचतीत्यादौयत्नोवाच्यः पचति पाकं करोतीत्यादियत्नार्थककरो-तिना सर्व्वाख्यातविवरणाद्वृद्धव्यवहारादिव बाधकंविना विवराणादपि व्युत्पत्तेः । द्वन्द्वादिसमासस्य विग्र-हेण विवरणादपि विग्रहार्थे न शक्तिग्रहः अन्य-लभ्यत्वात् किंकरीतीति यत्नप्रश्ने पचतीत्युत्तरस्य यत्ना-र्थत्वं विनानुपपत्तेरित्याचार्य्याः । अत्र वदन्ति--आख्या-तस्य करोतेश्च न यत्नार्थकत्वं रथोगच्छति जानाति यततेनिद्रातीत्यत्र धात्वर्थानुकूलयत्नाभावेऽप्याख्यातपदप्रयो-गात् गमनं करोतीति करोतिना तत्राख्यातविवरणाच्चअत्र व्यापारस्य करोत्यर्थत्वे चेतनेऽपि तथा । न च तत्रा-ख्यातकरोत्योर्गौणत्वं मुख्ये बाधकाभावात् । अतएवप्रश्नोत्तरयोर्न यत्नार्थत्वं किन्तु क्रियावाचकत्वमेव कृञः, तेन किं करोतीति क्रियामात्रप्रश्ने पचति गच्छतीतिक्रियाविशेषेणोत्तरमपि समञ्जसम्भवति” । ततः परो-ग्रन्थः कर्त्तृशब्दे १७१७ दर्शितोदृश्यः । तत्परस्तु-“ननु प्रकृतेस्तदर्थत्वेऽपि प्रत्ययस्य न तदर्थत्वं दोषः ए-कोद्वौबहवःएषिषतीत्यत्रेव तत्सम्भवात् । यत्तु तत्र द्वितीय-संख्येच्छादिकल्पनावदिहापि द्वितीययत्नकल्पनमिति तन्नद्वितीययत्नेच्छादा विच्छायत्नाऽभावात् । वस्तुतस्तु प्रत्येकसा-मर्थ्यावधृतौ सम्भेदे उभयोपस्थितेरावश्येकत्वेन कस्या-प्यनन्वयेऽप्यदोषात् पाकाय यतेत पाकं कुर्य्यादित्यत्र कृत्यर्थ-काख्यातेऽपि तथैवान्वयादिति चेत् न एको द्वौ बहवइत्यत्र नामार्थस्य विभक्त्युपनीतसंख्यान्वयावगमायोग्य-त्वात् लडादेर्यत्नसामर्थ्यानवधारणात् लिङः पचेते-त्यत्र कृतौ सामर्थ्यावधारणाच्च । अथायत्नार्थकधातु-पराख्यातस्य यत्नार्थत्वं तेन यतत इति नानन्वयः अचे-तने चाख्यातप्रयोगो गौणएव । न च वृत्त्यन्तरेणापिप्रयोगसम्भवे शक्तिकल्पना युक्ता । यद्वाऽनुकूलयत्ने प्रवृत्तंपदं तदेकदेशेऽनुकूलमात्रे प्रवर्त्तते विशुद्धिमात्रं पुर-स्कृत्य व्राह्मणे श्रोत्रियपदवत् । अचेतने तु मध्यमोत्तमपुरुषौ न भवतएव उपपदयोर्युष्मदस्मदोश्चेतना-र्थत्वात् । भवतु वा गौण एव लोकस्यापर्यनुयोज्यत्वादितिचेत् न अचेतने आख्यातस्य मुख्यत्वे बाधकाभावेन गौणत्वाभावात् तस्मादाख्यातम्यानुकूलत्वेन व्यापारो वाच्यः”इति माट्टाः । तेन चेतनाचेतनयोर्धात्वर्थानुकूलव्यापारस्यसत्त्वादाख्यातप्रयोगोमुख्यएव । पथि श्रमशयानेऽपि पच-तीति स्यात् श्रमशान्तिद्वारा शयनस्य पाकानुकूलव्यापार-त्वात् तव यत्नविशेषस्येवानुकूलव्यापारविशेषस्य वाच्यत्वात्अन्यथा यत्नवाच्यत्वेऽपि तण्डुलानुकूलयत्नवति पचतीतिस्यात् एवमचेतनेऽपि करोतिनाख्यातविवरणात्करोत्यर्थोऽपि व्यापारविशेषः । कथन्तर्हि चैत्रःपचतीत्यत्रपाकानुकूलताप्रतीतिः आक्षेपादिति चेन्न आख्यातार्थेनव्यापारेण संख्यया वा यत्नानपेक्षणात् तयोः प्रयत्नंविनापि सत्त्वात् नापि कर्त्त्रा, द्रव्यमात्रस्य कर्त्तृत्वात् य-त्नवतश्च कर्तृत्वे आख्यातेन तदभिधाने यत्नस्याप्यभिधा-नात् । नापि धात्वर्थमात्रेण, तस्य यत्नं विनापिसत्त्वात् नापि यत्नोधात्वर्थः क्रियायास्तत्फलस्य वाधातुवाच्यत्वात् अन्यथा पाक इत्यत्रापि यत्नानुभवप्रसङ्गादिति चेत् न धात्वर्थविशेषेण पाकादिना यत्नाक्षेपात्तस्य यत्नं विनानुपपत्तेः । अथ पचतीत्यत्र पाकयत्नवा-निति विवरणात् यत्नार्थतेति चेत् तर्हि कर्त्त्रर्थतापि स्यात्न हि पाकयत्नैत्येव विवरणं पचतीत्यस्य, तत्पार्य्यविव-रणन्तत् तच्चाक्षेपेणापि निर्व्वहतीति चेत् तुल्यं यत्नेऽपिकथन्तर्हि रथोगच्छति, विद्यते व्योमेति भावनानुभवैतिचेत् न कथञ्चित्, भावनायाधात्वर्थान्वयायोग्यत्वेनत्वयापि तत्र गौणत्वाभ्युपगमादिति । उच्यते । चैत्रःपचतीत्यत्र पाकानुकूलयत्नानुभवावाद्यत्न एवाख्या-तार्थोलाघवात् नत्वनुकूलो व्यापारः यत्नत्वापेक्षया व्या-पारत्वस्योपाधित्वेन गुरुत्वात् नचाचेतन आख्यातार्थेमुस्यत्वार्थमनुगुणोव्यापार एवाख्यातवाच्यः मुख्यत्वसम्भवेत्यागायोगादिति वाच्यं शक्तिग्राहकेण लघुनि शक्तिपरिच्छेदात् अचेतने प्रयोगस्य घृत्त्यन्तरेणापि सम्भवात् ।मुख्यत्वार्थं शक्तिकल्पने च वृत्त्यन्तरोच्छेदः । एतन व्यापा-रवाचकस्याख्यातस्य यत्नसाध्यार्थरूपपच्यादिधातूपसन्धा-नेन व्यापारविशेषयत्नोपस्थापनमिति निरस्तं लाघवेनयत्नस्यैव शक्यत्वात् ननु यत्नोनाख्यातार्थः पाकत्वेनपाकस्य यत्नसाध्यत्वानुमित्या यत्नलाभादित्युक्तमितिचेन्न चैत्रो यत्नं कतीत्यतः पाकानुकूलवर्तमानयत्नवान्प्रतीयते । नच पाकस्य वर्त्तमानयत्नेन व्याप्तिरस्ति अती-तानागतयोर्व्यभिचारात् । न च धात्वर्थेनानुमिते यत्नेआख्यातेन वर्त्तमानतान्वयः सम्भवति यत्नस्यापदार्थत्वात्स्वार्थव्यापारस्य वर्त्तमानत्वबोधनेनाख्यातस्य पर्य्यवसि-तत्वाच्च । अथ चैत्रः पाकानुकूलवर्त्तमानव्यापारवानितिशाब्दबोधानन्तरं चैत्रः पाकानुकूलवर्त्तमानयत्नवान् चे-तनत्वे सति पाकानुकूलवर्त्तमानव्यापारवत्त्वात् मैत्रवत् ।अनुमानं विना च पाकयत्ने वर्त्तमानताभानमाख्यातस्ययत्ने शक्तिभ्रमादिति चेन्न यत्नाभावकालेऽपि तज्जन्यव्यापारस्य वर्त्तमानतया व्यभिचारात् किञ्च । व्यापारस्यवाच्यत्वं तल्लिङ्गकञ्च वर्त्तमानयत्नानुमानमिति कल्पनाद्वयमपेक्ष्य यत्न वाच्यत्वे लाघवात् । नचाचेतने आख्यातस्य व्यापारवाचकत्वाबधारणादेव कल्पनेति युक्तंगौणतया शक्तिभ्रमेण वा तत्राख्याताद्व्यापारावगमोपपत्तेः । यत्नविगमदशायां तज्जन्यव्यापारकाले पचतीत्यत्र वर्त्तमानव्यापाराभिधानमाख्यातेन लक्षणया ।यथा रथोगच्छतीत्यत्र, अतोऽन्यलभ्यत्वान्न तदनुरोधेनव्यापारे शक्तिः । अन्यथा तवापि यत्नकाले पचतीति न-स्यात् तस्मान्न लडाख्यातं यत्नावाचकं आख्यातत्वात् लिङा-ख्यातवत् तर्कश्चोक्त एव । एतेन फलानुकूलोव्यापारोधात्वर्थः आख्यातवाच्या संख्यैव तेन चैत्रः पचतिरथो गच्छतीत्यत्र चैत्ररथयोर्धात्वर्थानुकूलव्यापारवत्त्वप्रतीते र्मुख्य एव प्रयोगः । पचतीत्यत्र यत्नलाभोधार्त्वेनाक्षेपात् विकॢत्त्यनकूलव्यापारस्य यत्नं विनानुपपत्ते रितिगुरुमतमपास्तं पचतीत्यत्र पाकानुकूलयत्नवर्त्तमान त्वस्या-क्षेपादलाभेनाख्यातार्थत्वात्” । रत्नकोषकृतस्तु धात्वर्थोव्यापारः आख्यातार्थ उत्पादना सा चोत्पादकता सैवभावना पचतीत्यादावाख्यातस्य पाकमुत्पादयतीति विवर-णात् धात्वर्थोत्पादकता च चेतनाचेतनयोरिति सर्व्व-त्राख्यातप्रयोगो मुख्यएव । यतते जानातीत्यादावपियत्नं ज्ञानमुत्पादयतीत्यर्थात् नतु व्यापारो यत्नोवाख्या-तार्थः यतत इत्यादौ मुख्यत्वे सति गौणत्वस्यान्याय्यत्वात्आख्यातार्थविवरणकरोत्यर्थोऽप्युत्पादकतैव पाकं करो-तीत्यादौ करोतीत्यस्योत्पादयतीति विवरणात् घटंकरोतीत्यादौ कृञर्थ उत्पत्तिरेव गम्यते । अतएव किंकरोतीतिं सामान्योत्पादनाप्राश्ने पचतीति पाकोत्-पादनाविशेषेणोत्तरमात्रमपि समञ्जसम् । चैत्र उत्पाद-यतीत्यत्र धात्वर्थ एवोत्पादना चैत्रेणान्वेति आख्या-तार्थोत्पादना त्वनन्वितैव उत्पत्तेरुत्पत्त्यभावात् ।वस्तुतस्तूत्पादयतीत्यत्र धात्वर्थ एवोत्पादना अतोऽनुत्पा-दनार्थधातूत्तरवर्त्तिन आख्यातस्यानन्यलभ्यतयोत्पादनावाच्या” तन्मतञ्च शब्दचि० दूषितं विस्तरभयान्नोद्धृतम् ।एवं दर्शितेषु मतेषु युक्तायुक्तत्वं सुघीभिर्भाव्यम् ।ततः स्वार्थे--णिच् कारयति करोतीत्यर्थः । “दश वर्ष-सहस्राणि रामो राज्यमकारयदित्यादि” रामा०
Grassman
German√kṛ [Cu. 〔72〕]. Die Form skṛ zeigt sich nach dem Augment in askṛta und bei der Verschmelzung mit den Präpositionen pári und sám. — Der Grundbegriff „machen, schaffen“ zeigt in seiner vollsten Entfaltung zwei Objecte, von denen das eine das bezeichnet, was aus dem durch das andere bezeichneten Gegenstande durch die Handlung wird. Von diesen Objecten kann das eine oder andere oder beide wegfallen
überall kann dann noch die dativische Beziehung auf den, für welchen die Handlung geschieht, hinzutreten. Das Medium fügt der activen Bedeutung noch die Rückbeziehung auf das Subject hinzu, z. B. {412, 7}: varṣám svédam cakrire, „sie liessen ihren Schweiss Regen werden“, {320, 6}: tám íd sákhāyam kṛṇute samátsu, „den macht er zu seinem Genossen in den Kämpfen“, {317, 5}: ā́ índram kṛṇvīta, „er schaffe sich den Indra herbei“, {921, 1}: vácāṃsi miśrā́ kṛnavāvahai nú, „wir wollen nun Wechselreden miteinander führen“. —
1〉 handeln, wirken, thätig sein, ohne Object, aber bisweilen mit dem Dativ dessen, für den man wirkt, insbesondere 2〉 Gottesdienst verrichten, opfern, mit oder ohne Dativ (aber ohne Object)
3〉 etwas [A.] thun, eine That vollbringen, ausführen, betreiben
daher 4〉 jemandes Worte zur That werden lassen, sie ausführen
5〉 jemandem [D., selten L., einmal in der Frage A.] etwas [A.] erweisen, leisten, ausrichten
6〉 jemandem [A.] etwas [A.] anhaben, ihm etwas Böses zufügen
7〉 etwas [A.] machen, schaffen, anfertigen, bereiten, zurüsten
insbesondere 8〉 einen Weg [A.] machen, d. h. ihn zurücklegen, nur an zwei Stellen, aber hier (namentlich {968, 7}) kaum anders zu deuten, und zeitlich: 9〉 eine [Page333] Zeit [A.] durchmachen oder zubringen (nur {950, 4})
10〉 einen Laut oder Gesang [A.] hervorbringen, ertönen lassen
11〉 einen Zustand u. s. w. [A.] bewirken
12〉 jemandem [D.] etwas [A.] anfertigen, zubereiten, zurüsten, ausrichten
13〉 jemanden [A.] tüchtig oder geneigt machen zu, ihn bewegen zu, mit dem Dat. des Inf. oder (seltener) mit einem Substantiv der That
ebenso 14〉 etwas [A.] wirken lassen zu oder bewirken, dass jemandem [A.] etwas widerfahre [D. des Inf.], ihn etwas erleiden lassen [D. des Inf.]
15〉 etwas [A.] wohin [L. oder Ortsadverb] schaffen oder setzen, insbesondere 16〉 med., seinen Sinn [mánas], seine Begierde [kā́mam], sein Vertrauen [śraddhā́m] auf etwas [L., selten D.] hinrichten, setzen
17〉 von wo [Ab.] fortschaffen
18〉 jemandem [D.] etwas [A.] verschaffen, zutheilen
daher das Medium: 19〉 med., etwas [A.] sich aneignen, erlangen, sich erwerben, insbesondere 20〉 med., etwas [A.] im Spiele gewinnen oder im Kampfe erbeuten
so auch 21〉 med., etwas [A.], z. B. Schmuck, Gewand, glänzende Gestalt, sich anlegen, Rosse sich anschirren
22〉 jemanden [A.] einem Zustande u. s. w. [D.] preisgeben, auch im guten Sinne: ihm [A.] dazu [D.] verhelfen
23〉 jemand, etwas [A.] wozu [A.] machen, es das werden lassen, und zwar so, dass das zweite Object entweder ein Adjectiv ist, zu dem das im ersten Object enthaltene Substantiv wieder hinzugedacht werden muss, oder 24〉 ein Substantiv oder ein auf ein anderes (vom ersten Objecte verschiedenes) Substantiv bezügliches Adjectiv ist
25〉 kṛtá, n., die That. Mit Richtungswörtern:
-áti, übertreten (vratám).
ánu, nachahmen [mit A.].
ā́ 1〉 jemanden [A.] herbeischaffen, Vieh herbeitreiben
2〉 jemandem [D.] opfern oder Gottesdienst erweisen ({313, 18})
3〉 etwas [A.] ausrüsten, bereit machen ({630, 1}).
ápa ā́, etwas [A.] fortschaffen, fernhalten von [Ab.].
áva ā́, dass.
úd ā́, heraustreiben [A.].
úpa ā́, herbeitreiben [A.].
ní ā́, zurückhalten [A.].
ví ā́, scheiden, zertheilen [A.].
sam ā́ 1〉 zusammenbringen, aufhäufen [A.]
2〉 in den Stand setzen, etwas zu thun [D. des Inf.]
3〉 med., sich vollkommen gestalten.
is 1〉 ausrüsten, schmücken [A.]
2〉 heilen, zurechtmachen (mit púnar).
ni 1〉 überwinden, demüthigen
2〉 übertreffen [A.].
nis 1〉 herausschaffen [A.] aus [Ab.]
2〉 verdrängen [A.]
3〉 ausrüsten, zurüsten [A.]
4〉 heilen, zurechtmachen [A.].
pári, zubereiten, schmücken [A.].
prá 1〉 ausführen, bewirken
2〉 hinschaffen [A.] zu [D. oder Ortsadverb], darbringen
3〉 offenbar machen [A.]
4〉 tauglich machen [A.] zu [D. Inf.]
5〉 med., sich geneigt machen [A.]
6〉 med., erbeuten. [Page334]
ví 1〉 verändern, mannichfach gestalten [A.]
2〉 umgestalten [A.] zu [A. oder Adv. auf -dhā́]
3〉 zertheilen, verbreiten
4〉 zerstören.
sám 1〉 etwas [A.] womit [I.] vereinigen, vermischen
2〉 zubereiten [A.], zurüsten [A.] zu [D.].
Ferner mit Adverbien oder engverbundenen Nomen:
áram 1〉 dienen [mit oder ohne Dat.]
2〉 bereit machen, zurüsten [A.].
āré, fortschaffen [A.] von [Ab.].
āvís 1〉 offenbar machen, enthüllen [A.]
insbesondere 2〉 vom Schalle.
uccā́, herausschaffen [A.] aus [Ab.].
ṛ́dhak, fortschaffen [A.].
kikirā́, zerreissen [A.].
gúhā, verhüllen [A.], beseitigen.
cirám, jíok, lange machen, zögern.
dūré, weit hinwegschaffen.
purás, purástāt, fördern, voranstellen [A.].
mahás, hochhalten [A.].
míthū, verderben [A.].
śráth (śrád), etwas [A.] einem [D.] anvertrauen.
Stamm I. kṛ, stark kar:
-ṛthas [2. d.] 13〉 viśpálām étave {865, 8}.
-ṛthás 23〉 (erg. enam yúvānam) {428, 5}. — prá 4〉 andhám cákṣase, śroṇám étave {112, 8}.
-urmás 18〉 te ā́yus ájaram {877, 7}.
-ṛtha nís 4〉 yád āmáyati {923, 9}.
-ar [2. s. Conj.] 3〉 mā́ mṛ́dhas {209, 4}
{559, 3}
tád {665, 31}. — 15〉 tám ihá {164, 49}. — 18〉 asmábhyam várivas {485, 18}. — 22〉 mā́ nas nidé {591, 8}. — ní 1〉 mā́ nas {267, 8}. — jiók mā́ {538, 6}.
-ar [3. s. C.] 14〉 mā́ mātáram páttave {314, 1}. — 18〉 nas máyas {186, 5}
pūráve várivas {317, 10}. — 23〉 pā́thas sadhriák {265, 6}. — 24〉 kṣā́m upabárhaṇīm {174, 7}. — míthū: gā́trāṇi {162, 20}.
-arma [1. p. C.] 3〉 mā́ tád {492, 7}
{568, 2}
mā́ devahéḍanam {576, 8}. — 23〉 tā́ áṣatarā {173, 4}. — ní 1〉 manyúm {214, 12}.
-arta [(-artā) C.] 7〉 jyótis {86, 10}. — 18〉 nas sugā́ {889, 7}. — 23〉 nas ūrdhvā́n {172, 3}. — íṣ 2〉 víhrutam {640, 26}. — āré: ā́gas mát {220, 1}. — āvís 1〉 tád {86, 9}.
-árta (-ártā) 18〉 nas sugám {492, 15}. — 23〉 nas suastimátas {90, 5}
dhíyam vā́japeśasam {225, 6}.
-artana 3〉 taviṣā́ṇi {166, 1}
(tád) {879, 10}. — 12〉 havyám índrāya {142, 12}. — 18〉 nas várivas {564, 4} (-ā). — 24〉 usrā́s bheṣajám {1001, 2}.
-ártana (-artanā) 11〉 śruṣṭím asmai {205, 9}.
-aran 6〉 kím mā {384, 9}. — 18〉 nau máyas {921, 1}.
-áran 7〉 suṣā́hā {186, 2}.
-riyāma [1. p. Opt.] 23〉 etā́ni bhadrā́ {858, 9}.
-arāṇi [1. s. Impv.] arám 1〉 mīḍúṣe {602, 7}.
-árāṇi [dass.] 18〉 vas várivas {878, 5}.
-ṛdhi (-ṛdhī) 3〉 vīryā̀ {221, 10}
tád {446, 6}
{864, 2}. — 13〉 nas saṃkṣákṣe bhúje {127, 11}
nas jīvā́tave {1012, 2}. — 17〉 rakṣásam asmát ā́ {816, 6}. — 18〉 nas dhánāni {42, 6}
gṛṇaté sugám {94, 9}
asmábhyam [Page335] várivas {102, 4}
nas sugám {106, 5}
{214, 7}
{702, 10}
nas máyas {114, 2}
nas práśastim {232, 16}
nas bhāgám {235, 19}
tokā́ya śam, asmábhyam śám {297, 3}
nas suastí {405, 14}
nas várivas {543, 5}
nas vásū {548, 25}
nas ábhayam {593, 4}
{670, 13}
{790, 5}
jánāya várivas {776, 14}
nas rayím {993, 1}
tuāyaté urúm lokám {464, 7}
nas urú {677, 12}
{684, 11}
śárdhāya urú {973, 5}
ráṇam {938, 10}. — 23〉 ṛ́ṣim sahasrasā́m {10, 11}
yájatrān pátnīvatas {14, 7}
āṅgūṣā́n dyumnínas {138, 2}
dyā́vāpṛthivī́ prā́cī {193, 7}
yajñám mádhumantam {238, 2}
śrávas uttamám {327, 15}
śrávas dyumát {372, 5}
amítrān suṣáhān {487, 6}
vṛtrā́ suhánā {541, 5}
adhvarám yaśásam {558, 5}
vácas upárimartiam {639, 12}
nas gómatas {652, 9}
havís súhutam {669, 14}
rátham prathamám {689, 5}
asmā́n jigyúṣas {689, 6}
sárvā romaśā́ {700, 6}
nas vásyasas {716, 1}—_{716, 10}
mā́m amṛ́tam {825, 8}—_{825, 11}
nas revátas {848, 15}
pátim ekādaśám {911, 45}
tám adhaspadám {959, 4}
{960, 2}
uditám priyám {977, 2}. _{977, 3}. — 24〉 virā́jam hantā́ram {992, 1}. — ā́: 1〉 hárī arvā́ñcā {55, 7}
rayím arvā́ñcam {699, 4}. — ápa ā́: dvéṣāṃsi {250, 5}
didyúm {968, 1}. — áva ā́: dvéṣāṃsi {1022, 4}. — prá 3〉 pastíam sū́riāya {922, 11} (āvís). — purás: sū́riam {997, 4}. — purástāt: rátham {689, 4}. — mahás: stómam {656, 6}. — śrád (nas) vā́riā {684, 2}.
-ṛdhí (-ṛdhī́) 1〉 {919, 9} (nas für uns)
sugám {492, 13}. — 18〉 nas anehás {676, 12}
yájamānāya rátnam {532, 6}
nas vā́jān {646, 25}
nas bhāgadhéyam {705, 8}
jaritré ávas {706, 8}
praketám {208, 7}
rátnam {252, 5}. — 23〉 nas ūrdhvā́n {36, 14}
jaritā́ram kṣumántam {200, 5}
nas vásyasas {208, 8}
nas uśíjas {249, 3}
asmā́n ánāgān {308, 4}
mā devávantam {488, 10}
íṣas prajā́vatīs {735, 3}
nas yaśásas {773, 28}
ródasī suṣṭhāné {809, 27}
dhíyam vā́jaratnām {868, 7}
sátpatim ā́bhagam {1022, 6}. — 24〉 (jaritā́ram) pátim rāyás {200, 5}.
-ṛtam [2. d.] 13〉 dhíyam sātáye {583, 5}
bhujyúm sātáye {969, 5}. — 23〉 asmā́n jigyúṣas {17, 7}
vā́cam ratnínīm {182, 4}
adhvarám ūrdhvám {518, 7}
nas mádhumatas {850, 6}
bhāgám cā́rum {865, 2}. — ápa ā́: dvéṣāṃsi {500, 8}. — āré: rápas asmát {638, 16}.
-ṛtám [dass.] 18〉 nas urú {418, 6}. — 23〉 vā́cam ápnasvatīm {112, 24}
yajñám cā́rum, bráhmāṇi praśastā́ {600, 3}
nas ṛtvíyāvatas {628, 13}
nas suśríyas {628, 17}
tīrthám suprapāṇám {866, 13}.
-ṛta 18〉 me agadám {923, 2}.
-aram [1. s. Impf.] 23〉 (tvā) subaddhā́m {911, 25}
enam śáṃsiam {874, 8}. — iṣ 1〉 atithigvám {874, 8}. — ní 2〉 anyám, sáhas (sáhasā) {875, 8}.
-aram [dass.
aber Pada akaram] 5〉 tébhyas námas {911, 17}. — 23〉 veśám namrám {875, 5}.
-ar [2. s. Imperf.] 4〉 ukthám {467, 5}. — 13〉 apás srávitavaí {537, 3}. — 23〉 sarátham urú {461, 5}. — 24〉 aṃhás várivas {63, 7}.
-ár [dass.] 23〉 purás satī́s úparās {383, 5}. [Page336]
-ar [3. s. Impf.] 5〉 dásyave abhī́kam {804, 5}. — 7〉 pā́dā {24, 8}. — 14〉 mṛgám bhiyáse {383, 4}. — 18〉 turvī́taye gādhám {61, 11}. — 23〉 apás sasrútas {324, 1}. — 24〉 nau dámpatī {836, 5}. — ní 2〉 kā́viā {72, 1}.
-ár [dass.] 12〉 pitré rásam {71, 5}. — 18〉 nas apás {464, 5}. — 23〉 mātárā návyasī {239, 7}.
-ṛṣé [2. s. med.] 3〉 paúṃsiam {623, 20}
{652, 3}.
-ṛṣe [dass.] 23〉 sávanā tūtumā́ {876, 5}. _{876, 6}.
-ṛṣva [2. s. Impv.] 16〉 mánas vasudéyāya {54, 9}. — 19〉 ójas {870, 4}. — 23〉 puroḍā́śam cā́rum {286, 5}. — prá 5〉 váruṇam ávase {462, 9}. — āvís 1〉 tád {214, 14}.
-ṛṣvá (-ṛṣvā́) 3〉 ákṛtam {459, 15}. — 23〉 stómam ántaram {10, 9}
dúvāṃsi ántamā {538, 4}.
-ṛdhvam 24〉 apā́m nápātam sákhāyam {550, 15}.
-ṛta [3. s. Impf.] 21〉 divás pṛṣṭhám nirṇíje {781, 5}.
-ránta [3. p. Impf.] nís 1〉 (agním) budhnā́t {141, 3}.
Imperf. akṛ, stark akar [einmal askṛ*]:
-aram [1. s.] 9〉 sámās {950, 4}. — 15〉 bhakṣám caraú {993, 4}. — úpa ā́: stómān {114, 9}
gā́s {953, 8}.
-ar [2. s.] 18〉 kútsāya várivas {383, 10} (kar zu lesen).
-ar [3. s.] 7〉 jyótis {434, 6}. — 23〉 íṣas iṣṭávratās {293, 9}
devávītim sādhvī́m, bhadrā́m {879, 3}. — úpa á: śivā́s (gā́s) {995, 4}. — úd ā́: usrā́s {893, 4}. — ví ā́: jánmāni {229, 8}. — ví 3〉 bhā́s {524, 2}. — āvís 1〉 bhúvanam {592, 1}. — gúhā: índram {314, 5}.
-arma 12〉 índrāya bráhma {312, 20}
vām stómam {865, 14}
abhriyā́ya námas {894, 12}. — 23〉 tám svādhúm {622, 3}.
-arta 7〉 camasám {331, 5}. — 23〉 pitárā yúvānā {331, 5}.
-ran 7〉 bhadrám {384, 12}
{469, 1}. — 12〉 te bráhmāṇi {61, 16}
vām bráhma {230, 8}
índrāya vā́has {264, 20}. — 16〉 mánāṃsi śriyé {485, 8}. — 18〉 asmaí lokám {840, 9}. — 24〉 mā adhirājám {954, 9}. — sám 1〉 (sómam) góbhis {269, 8}. — jiók {33, 15}.
-ri [1. s. med.] 7〉 tád (havís) {985, 4}
{1000, 4}.
-ṛta [3. s.] 5〉 vām práśastim {181, 1}. — 19〉 várṣiṣṭham rátnam {260, 8}
śrávas {666, 24}. — prá 3〉 ketúm {124, 5}. — āvís 1〉 priyā́ṇi {124, 4}.
-ṛta* [askṛta dass.]. nís 2〉 svásāram {953, 3}.
-rata [3. p.] 10〉 vā́cam {619, 8}
{892, 14}
{920, 5}. _{920, 14}. — 15〉 śrávas devéṣu {674, 12}
{888, 7}
{981, 5}. — 19〉 ketúm {92, 1}
kā́ṣṭhām (das Ziel erreichen) {733, 7}. — 23〉 pitárā yúvānā {20, 4}
vā́tān vidyútas {64, 5}
agním dūtám {375, 3}
{643, 18}.
ákṛ, stark ákar:
-aram: dūré: pratháyantam {875, 6}.
-ar [2. s.] 14〉 dhánvāni átietavaí {437, 10}.
-ar [3. s.] 7〉 jyótis {593, 1}
{682, 16}. — gúhā: dā́sam {203, 4}.
-arma 2〉 te {298, 19}. — 12〉 te (bráhma) {383, 15}. — 23〉 tvā bṛhántam {456, 19}.
-arta 24〉 camasám catúras {20, 6}.
-ran 7〉 vayúnāni {92, 2}. — áram 2〉 veṣáṇā {329, 2}.
-ṛthās 24〉 mā́m yújam {384, 8}. [Page337]
-ṛta 24〉 anyám yújam {388, 8}.
-rata [3. p. med.] 10〉 vā́cam {860, 5}
{897, 2}. — 23〉 páyas 〰 svám {827, 3}. — 24〉 índram sā́dhanam {626, 3}.
Stamm II. kara:
-asi 23〉 dhíyas vā́jaratnās {476, 1}.
-ati 3〉 tád {318, 1}. — 7〉 suadhvarā́ {451, 1}
{533, 4}. — 18〉 nas śám {43, 6}
asmé svastím {925, 12}. — 23〉 (gíras) supéśasas {226, 1}
ā́yus dīrghám {844, 6}.
-athas 3〉 yád ī́mahe {136, 4}. — 18〉 várivas nas {491, 3}.
-atas [3. d.] 3〉 abhipitvám {866, 2}. — 18〉 nas śam {638, 8}.
-anti 6〉 kím (erg. mā́m) {874, 7}.
-as [Conj.] 22〉 stotā́ram nidé {275, 6}.
-at [C.] 1〉 {493, 5}
{675, 4}. — 11〉 ábhayam {232, 12}. — 18〉 nas máyas {89, 3}
{400, 4}
{638, 7}
{890, 1}
nas saṃyátam {618, 3}
(nas) śám {638, 9}
yájamānāya śám yós {1008, 1}—_{1008, 3}. — 23〉 múkhā surabhí {335, 6}
rátham pū́rvam {385, 11}
víśas balihṛ́tas {999, 6}. — ápa: srídhas {638, 7}. — āré: sāyám asmát {622, 20}. — áram 1〉 {398, 8}. — 2〉 adhvarám {889, 6}. — āvís 1〉 vásū {489, 15}. — cirám: {410, 7}.
-an 6〉 kím mā {384, 9}. — 18〉 nau máyas {921, 1}.
-a [Impv.] 7〉 camasā́, camasā́n {329, 5}.
-atam 23〉 kṣitī́s ūrjáyantīs {581, 2}.
-atām 23〉 áhanī ádabdhe {351, 3}.
-ase [3.2. s. med.] 5〉 nṝ́n dyumnám {855, 4}.
-ate 3〉 abhipitvám {312, 1}. — 13〉 vām ūtáye {340, 3}. — 24〉 kā́mān tuchyā́n {396, 10}.
-āmahe 24〉 aśvínā arvācīnā́ {642, 3}
índram arvā́ñcam {864, 4}
vām návyau (ávase) {865, 5}. — ā́ 1〉 váruṇam {25, 5}
índram (paśúm ná) {849, 6}.
kára:
-asi 7〉 śṛtám {842, 2}.
-as [C.] 14〉 rátham abhíṣṭaye {129, 1}. — 23〉 nā́huṣāṇi sutúkā {463, 10}
nā́ma yajñíyam {689, 9}. — 24〉 gíras sukṣitī́s {693, 6}.
-at 3〉 tád {900, 6}. — 5〉 nas satyā́ {313, 20}. — 18〉 nas rudríyam {43, 2}
nas sutīrthā́ {325, 3}
bráhmaṇe sutárā {613, 8}
dāśúṣe vásūni {774, 11}
nas dráviṇāni {821, 9}. — 23〉 (uṣásas) dā́nucitrās {174, 7}
nas surā́dhasas {287, 13}
nas vásyasas {700, 4}. — áram 1〉 yajatébhias {196, 8}.
-āma 3〉 ā́gas {573, 4}
{841, 6}.
-an {186, 2}(?).
-as [Impf.] 18〉 divé várivas {459, 15}{459, 14}. — 23〉 nas sūnṛ́tāvatas {82, 1}.
-ase [2. s. med.] 23〉 mā gopā́m {277, 5}.
-ate 23〉 yájatram arvā́ñcam {604, 1}.
-āmahe 19〉 śrávāṃsi {885, 2}. — ā́ 1〉 mitrā́váruṇā (ávase) {820, 14}. — ā 1〉 gā́s {982, 2}.
Stamm III. kuru (vielleicht erst später für kara, kṛnu eingedrungen):
-u 23〉 pátim kévalam {971, 2}. — ní ā́: enās (apás, gā́s) {845, 2}.
Stamm IV. kṛṇu (skṛṇv):
-omi 10〉 váṣaṭ {615, 7}. — 12〉 túbhya sávanā, bráhmāṇi {538, 7}. — 18〉 jánāya samádam {951, 6}. — 23〉 purājā́m návyam {265, 19}
dáśa (kṣípas) prā́cīs {860, 12}
tám ugrám {951, 5}. [Page338] — āvís 1〉 tád vām {116, 12}.
-ómi 3〉 ājím {338, 5}. — 7〉 yā́ (gā́trāṇi) {162, 19}.
-oṣi ā́ 1〉 citrám ūtáye {328, 2}. — samā́ 2〉 jīváse {851, 6}.
-óṣi 1〉 {597, 4}. — 10〉 nadanúm {641, 14}. — 18〉 sūráye máyas {31, 7}
vṛ́kāya bhū́ri {454, 5}. — 23〉 adhvarám dasmát {74, 4}
dámpatī sámanasā {357, 2}
(nas) ukthaśaṃsínas {486, 6}
tám praśastám {606, 2}
mánas dhṛṣát {671, 5}.
-oti 3〉 bráhmā {105, 15}. — 7〉 jyótis {48, 8}
{597, 1}
ā́śitam {943, 7}
vayúnā {92, 6}
pṛ́kṣas {429, 4}. — 5〉 duhitré vahatúm {843, 1}. — 10〉 ciścā́ {516, 5}. — 11〉 apakāmám {516, 2}. — 18〉 ráthāya pravátam {385, 1}. — 23〉 adhvarám prā́ñcam {18, 8}
tvam ákṣiyantam {313, 13}
praśastám cā́rum {986, 3}. — ā́ 1〉 sidhrám {173, 11}
ketúm {361, 4}. — āvís 1〉 gúhiāni nā́ma {807, 2}
némam {874, 10}. — 2〉 vagvanúm {715, 5}.
-óti 1〉 {652, 11}
{923, 22} yásmai. — 3〉 samithā́ni {55, 5}
kā́ cíd {316, 9}
idám {913, 8}. — 6〉 mártān énas {534, 18}. — 15〉 devā́n mártieṣu {77, 1}
padám agnaú {991, 4}. — 18〉 asmai várivas {320, 6}
avasyáve várivas {346, 9}. — 23〉 pū́rvam áparam {488, 15}
víśvā supáthā {505, 1}
(vánā) kṛṣṇā́ {501, 10}.
-uthas 3〉 kím {182, 3}.
-uthás 23〉 yám purorathám {865, 11}
kakṣī́vantam (rátham ná) návam {969, 1}.
-utas 15〉 dúvas devéṣu {651, 9}.
-utha (-uthā) 10〉 ślókam {287, 10}. — 12〉 asmai niáñcanam, susaraṇám {647, 18}. — 23〉 aśrīrám suprátīkam, bhadrámgṛhám {469, 6}.
-uthá 13〉 pratiyántam jīváse {676, 17}.
-vanti 7〉 míham {38, 7}
támas {38, 9}
rayím {743, 1}. — 5〉 kím te {287, 14}. — 12〉 vām bráhma {47, 2}. — 15〉 rétas bhúvaneṣu {549, 7}. — āvís 1〉 vásūni {123, 6}.
-vanti (ṣkṛṇvanti) pári: tvā (sómam) {776, 23}.
-vánti (ṣkṛṇvánti) pari: dharṇasím {726, 2}.
-avam [C.] 3〉 bráhma {875, 1}.
-avas 3〉 vīríāṇi {709, 1}.
-ávas 3〉 yád {54, 5}
yā́ {383, 13}. _{383, 14}. — 7〉 śṛtám {842, 1}. — 18〉 yásmai lokám {358, 11}. — 23〉 bráhma viśvápsu {476, 3}.
-avat 3〉 kím {314, 4}
bhadrám {612, 3}. — 6〉 kím asmā́n {668, 3}. — 18〉 nas urúm lokám {600, 2}.
-ávat 6〉 tuā́m ā́gāṃsi {604, 6}. — 3〉 anyā́ {542, 3}. — 12〉 te ánnam {308, 1}. — 7〉 havī́ṃṣi {896, 10}. — 23〉 dhītím ūrdhvā́m {580, 4}
yugā́ sámanā {671, 9}.
-avāma 5〉 kím vas {220, 3}. — 7〉 trī́n (camasā́n) {329, 5}. — arám 1〉 te {269, 5}.
-ávāma 3〉 bhū́rīṇi {165, 7}. — 5〉 tásmé níṣkṛtim {991, 1}. — 7〉 havī́ṃṣi {828, 2}. — 12〉 te havī́ṃṣi {94, 4}.
-avan 6〉 kím mā́m {356, 3}. — 18〉 jánāya gātúm {347, 1}. — ví 4〉 nṛmṇám {564, 3}.
-ávan 3〉 ápāṃsi {579, 4}
ájāmi {836, 10}.
-u [Impv.] 1〉 táthā {30, 12}. — 7〉 suadhvarā́ {263, 12}
samṛ́dhas {443, 10}. — 18〉 nas sugā́ {42, 7}
nas urúm gātúm {797, 4}. — 23〉 imā́m suputrā́m {911, 45}. — kikirā́: hṛ́dayā {494, 7}. _{494, 8}.
-uhi 1〉 {300, 14} anuṣṭuyā́. — 3〉 priyā́ {397, 5}. — 7〉 suadhvarā́ {240, 6}
{533, 3}
jyótis {806, 5}. — 15〉 adhvarám devatrā́ [Page339] {936, 2} bhójanāni ihá {957, 2}. — 18〉 nas ábhayam {281, 2}. — 23〉 yajñám mádhumantam {13, 2}
kārúm yaśásam {31, 8}
víśvam satyám {264, 6}
nas gojítas {265, 20}
nṛmnā́ni várṣiṣṭhā {318, 9}
vittám visarmā́ṇam {396, 9}
váyas várṣīyas {485, 9}
(devā́n) arvā́cas {489, 4}
dhíyam aśvasā́m {494, 10}
pathás prā́cas {803, 5}
pathás sugā́n {877, 5}. — āré: śáṃsam {541, 2}
bhayám asmát {670, 16}.
-uhí (-uhī́) 3〉 kariṣyā́ {165, 9}. — 23〉 somáanam suáraṇam {18, 1}
nas vásyasas {298, 20}
{668, 6}
(vanúṣas) párācas {466, 3}. — 24〉 sūrī́n nas árdham {485, 18}. — āvís 1〉 sū́ryam {458, 3}.
-otu 7〉 ábhayam {488, 12}
{957, 6}. — 18〉 nas anāgāstvám {162, 22}
te várīyas {516, 18}
nas bhadrám {861, 2}
sákhibhyas várivas {868, 11}. — purás: rátham {102, 9}
{665, 9}.
-utam 18〉 víprāya jyótis {182, 3}
nas bhāgám {865, 2}. — 2〉 yajñám divispṛ́śam, sumnám jīrā́dhvaram {862, 6}. — 11〉 lokám {221, 6}.
-utám 23〉 adhvarám śruṣṭimántam {93, 12}
gṛhám ávantam {682, 7}.
-uta (-utā) [2. p.] 18〉 nas práśastim {411, 7}
tásmai rā́dhas {689, 10}. — 23〉 āśísam satyā́m {893, 11}
nas subhagā́n {904, 8}.
-utá (-utā́) 7〉 várīyas {403, 5}.
-ota [dass.] 7〉 vayúnā {162, 18}. — 15〉 bráhma pánye {652, 17}. — 18〉 nas urú {954, 5}. — 23〉 śáṃsam ádyum {550, 12}.
-óta 7〉 dhūmám {263, 9}.
-otana 3〉 yajñám {13, 12}. — 23〉 kumārám dīrghā́yuṣam {311, 10}. — 24〉 ékam camasám catúras {161, 2}. — nís 3〉 āhāvā́n {927, 5}.
-ótana 23〉 ā́yus drā́ghīyas {638, 18}.
-vantu 18〉 te bheṣajám {963, 6}. — 23〉 ketúm ūrdhvám {242, 8}. — 24〉 tád sukṛtā́ (?) {162, 10}. — áram 2〉 védim {170, 4}.
-vántu 23〉 mánas arvācī́nam {271, 2}.
-ve [1. s. med.] 12〉 vām suvṛktím {552, 2}.
-vé prá 5〉 tvā {138, 2}.
-uṣe āvís 1〉 vákṣas {505, 2}
vákṣāṃsi {123, 10}
tanúam {123, 11}.
-ute 10〉 ślókam {349, 3}. — 15〉 pā́jāṃsi nadī́ṣu {800, 5}
padám āṣtryā́m {991, 3}
vām sadhásthe ā́ {866, 2}. — 19〉 gātúm {95, 10}
vimócanam {264, 12}
sadhásthā {815, 2}
parīṇasám {809, 9}
sákhāyam {943, 3}. — 21〉 rūpám {95, 8}
{115, 5}
ketúm {113, 15}. — 23〉 putrám prāvargám {624, 6}
paktím kévalā {321, 6} (s. kévala). — 24〉 tám sákhāyam {320, 6}
(havíṣmantam) yújam {868, 4}
sákhāyam yújam {671, 6}
gā́s nirṇíjam {807, 1}
dákṣiṇām várma {933, 7}. — āvís 1〉 víśvāni {356, 9}
dūtā́n {437, 3}.
-uté 16〉 mánas devatrā́ {415, 7}. — 23〉 manyúm satyám {313, 10}
mánas sthirám {943, 2}. — 24〉 yám yújam {216, 1}.
-vaíte [3. d.] 1〉 {466, 4} (táruṣi).
-mahe 10〉 ghóṣam {910, 4}. — 24〉 tuā dūtám {532, 4}.
-vate [3. p.] 10〉 ghósān {516, 7}. — 8〉 pathás {813, 8}. — 21〉 anyád várpas {140, 7}
anyā́ nā́māni {161, 5}.
-avase [Conj.] 12〉 sádas {457, 17} (kṛṇāvase zu lesen).
-ávate 15〉 dúvas tué {298, 9}. — 23〉 tvā priyám {298, 8}.
-avanta-avante 23〉 medhā́ ūrdhvā́ {88, 3}. [Page340]
-ávanta 1〉 suvitā́ya {900, 2}. — 15〉 svásārā yónau {178, 2}. — 23〉 yám ásvaveśam {553, 7}.
-vīta [3. s. Opt.] 24〉 amṛ́tam dūtám {643, 19}. — ā́ 1〉 índram {317, 5}.
-avai [1. s. Impv.] 24〉 tvā svásāram {934, 9}.
-ávai 3〉 yā́ {165, 10}.
-avā [= avai, obwol Pada -ava] 3〉 etā́ (vácāṃsi) {921, 2}.
-uṣva 8〉 pánthām {968, 7}. — 16〉 mánas vṛtratū́rie {217, 2}
{639, 20}. — 19〉 ókas {541, 4}. — 23〉 samvídam súbhadrām {836, 14}
vahatúm syonám {911, 20}. — ā́ 1〉 nas ródasī {193, 6}
jāspatyám {382, 3}
ūtī́s {832, 6}. — āvís 1〉 daíviāni {300, 5}.
-uṣvá 19〉 rā́dhas {10, 7}
{673, 1}. — 21〉 pā́jas {300, 1}.
-utā́m [3. s. Impv.] 13〉 ṛtvíjamsvā́ya dhā́yase {196, 7}.
-avāvahai 3〉 vácāṃsi miśrā́ {921, 1}.
-ávāmahai 24〉 índram sákhāyam {670, 11}.
-udhvam 7〉 havís {681, 1}
vrajám {927, 8}. — 13〉 índram ávase {900, 5}. — 15〉 pathás arvā́k {555, 3}. — 23〉 rátham suastivā́ham {927, 7}
púras ádhṛṣṭās {927, 8}
(dhíyas) mandrā́s {927, 2}. — 24〉 agním dūtám {519, 1}. — ā́ 1〉 tám (agním) {77, 2}
jágat {490, 6}
híranyarūpam ávase {299, 1}
agním {832, 5}. — prá 2〉 vā́cam devatrā́ {550, 9}
sumatím prácetase {547, 10}. — 5〉 nápātam apáām {122, 4}
vāyúm {395, 6}
{890, 7}
pitárā {569, 2}
aśvínau {186, 10}
arámatim {552, 8}. — íṣ 1〉 raśanā́s {879, 7}.
-udhvám 13〉 (índram) ávase {548, 8}
(índram) rāyé ātúje {548, 9}.
-uta [3. s. Impf. med.] 11〉 avyathī́s {857, 10}. — 19〉 sakhiā́ {874, 9}. — 24〉 tvácam pavítram {857, 8}.
-vata [3. p.] 7〉 tanúas {72, 5}. — 24〉 tám trā́m {100, 7}
{320, 3}.
Imperf. akṛṇu:
-os 3〉 vīríam {208, 3}. — 7〉 sáhas {442, 1}. — 13〉 pṛthivī́m saṃdṛ́śe divé {204, 5}. — 18〉 bráhmaṇe gā́m {938, 8}
devébhyas urúm lokám {1006, 3}. — 23〉 síndhūn sutaraṇā́n {315, 6}
víśas dā́sīs apraśastā́s {324, 4}.
-ot 11〉 sárgam {534, 11}
śvātrám {914, 4}. — 13〉 mūrdhā́nam mā́tavaí {164, 28}. — 18〉 tṛ́tsubhyas urúm lokám {549, 5}. — 23〉 ápas adharācī́nam {208, 5}
pathás sugā́n {264, 10}
támas antarvā́vat {449, 3}
uṣásas sapátnīs {485, 23}. — 24〉 árṇāṃsi gādhā́ni {534, 5}. — āvís 1〉 dhénās {268, 3}
nidhin {894, 6}.
-utam 23〉 váyas yúvat {865, 8}. — 24〉 (cyávānam) pátim {116, 10}. — 13〉 kṛ́pamāṇam vicákṣe {116, 14}.
-uta (-utā) 23〉 camasám cáturvayam {110, 3}.
-otana (-otanā) 7〉 tṛ́ṇam {161, 11}. — 23〉 pitárā yúvānā {110, 8}
járantā yuvaśā́ {161, 7}. — ví 2〉 camasám caturdhā́ {331, 3}.
-van 7〉 sukṣétrā {329, 7}. — 13〉 tám bhuvé {914, 10}. — 24〉 tuā́m āyúm {31, 11}
sómāpūṣánā gopaú {231, 1}
tuā́m dūtám {251, 4}
(agním) aratím {872, 4}
agním ketúm {914, 12}. — sám 2〉 agním téjase {236, 10}.
-uta [3. s. med.] ā́ 1〉 gā́s {915, 7}.
-vata [3. p.] 21〉 añjī́n śriyé {903, 2}. — 24〉 agním váhnim {245, 4}
{532, 12}
imám (agním) añjaspā́m {918, 2}. — Unklar {839, 4}. [Page341]
ákṛnu:
-os 3〉 tā́ {204, 2}—_{204, 4}. — 6〉 ékam yád {964, 6}(?). — 7〉 rátham {961, 3}. — 23〉 apālā́m sū́riatvacam {700, 7}.
-ot 5〉 nas idám {396, 13}. — 7〉 yám {208, 6}
varṣmā́ṇam divás {488, 4}. — 18〉 áhne lokám {804, 5}
vas lokám {856, 7}. — 23〉 apás aryápatnīs {869, 8}.
-utam 23〉 antárikṣam várīyas {510, 5}.
-van 7〉 divás akṣī́ {72, 10}
yád {297, 10}
yám (sū́riam) {309, 3}. — sam 2〉 bhūtā́ni {908, 4}.
-udhvam [2. p. med.] 19〉 sávanam {331, 9}.
-vata [3. p.] 7〉 yā́ni (vratā́) {36, 5}
róhaṇam divás {52, 9}. — 19〉 śravasiāni {870, 6}. — 24〉 vā́ram kṣáyam {132, 3}
ūrmím iḍás {563, 1}
índram vájram {874, 6}.
Stamm des Pass. kriyá:
-ate 3〉 ná kím caná {938, 9}.
-ánte 3〉 imā́ bráhma {275, 3}. — 12〉 te bráhmā {699, 3}.
Perf. cakṛ, stark cakár, cakā́r:
-ara [1. s.] 23〉 apás sugā́s {165, 8}.
-artha 3〉 bhū́ri {165, 7}
salalū́kam (?) {264, 17}. — 5〉 énas devéṣu {905, 6}. — 18〉 devébhyas várivas {59, 5}
{614, 3}
mánave sionā́n {899, 7}. — 23〉 amenā́n jánivatas {385, 2}
vanínas upáribudhnān {899, 8}. — 24〉 (mā) váhnim {235, 1}. — prá 1〉 vīríam {103, 7}.
-ártha 1〉 gáve {387, 4}. — 3〉 paúṃsiā {328, 11}
{326, 8}
vīríā {383, 13}
yā́ {204, 11}
{385, 6}
kármāṇi {880, 4}
ráṇiā {938, 5}. — 5〉 nṛ́bhyas śruṣṭím {69, 7}. — 7〉 yā́s (apás) {930, 9}. — 11〉 várivas {942, 3}. — 14〉 agním samídhe {113, 9}.
-āra [3. s.] 3〉 tā́ {206, 2}
tád {534, 17}
{809, 41}
etā́ni {622, 34}
kím {468, 1}
sát {468, 2}
anānukṛtyám {894, 10}. — 11〉 várivas {268, 7}
urukṣitím {616, 4}. — 14〉 támāṃsi vicákṣe {312, 4}. — 23〉 ṛjráaśvam andhám {116, 16}
(dānavám) adhamám {386, 7}
víśvāni satyā́ {399, 7}
támas vayúnavat {462, 3}
uṣásas śúcijanmanas {480, 3} (oder zu 7)
áyajyūn áparān {522, 3}
mádhu madhulā́ {191, 10}(?) — 24〉 vásiṣṭham ṛ́ṣim {604, 4}.
-ā́ra [3. s.] 3〉 yā́ni (vīríāṇi) {32, 1}
{705, 2}
yā́ {614, 5}
tā́ {462, 4}
{542, 3}
náriā {312, 16}. — 6〉 kím tvā́m {912, 3}. — 7〉 (sū́riam ?) {164, 32}
vayúnā {215, 5}. — 11〉 várdhanam {80, 1}. — 12〉 áhabhyas avánīs {603, 1}
sū́ryāya pánthām {24, 8}. — 18〉 jánāya lokám {514, 2}. — 23〉 mádantīs (uṣásas) prā́cīs {522, 4}
uṣásas aryápatnīs {522, 5}
índram sadā́vṛdham {679, 3}. — 24〉 gárbham nidhā́nam {265, 2}. — ní 1〉 mártiam {164, 29}.
-rathus 3〉 mahā́ni {513, 1}. — 7〉 bhū́ma {159, 2}. — 15〉 plavám síndhuṣu {182, 5}. — 18〉 yajñā́ya urúm lokám {93, 6}
ā́riāya jyótis {117, 21}
andhā́ya jyótis {117, 17}
púramdhaye súṣutim {865, 7}. — 23〉 jihmábāram uccā́budhnam {116, 9}
cyávānam yúvānam {117, 13}
ṛbī́sam ómanvantam {865, 9}.
-ráthus 3〉 vīríāṇi {108, 5}
vīríā {500, 1}. — 7〉 yā́ {164, 19}
jātā́ni {598, 5}.
-ṛma (-ṛmā) 3〉 duṣkṛtám {926, 7}. — 5〉 asmai ātithyám {76, 3}
yuvós ávas {292, 2}. — 7〉 havís [Page342] {101, 8}. _{101, 9}
tā́ni (havyā́) {171, 4}. — 12〉 vashavyā́ {841, 4}
te karambhám {286, 7}. — 23〉 enam subándhum {162, 7}
yajñám prā́ñcam {235, 2}. — ā́ 1〉 índram ávase {670, 8}. — áti 1〉 vratám {838, 5}.
-ṛmá (-ṛmā́) 3〉 ā́gas {179, 5}
{218, 14}
{308, 4}
{439, 7}
{609, 7}
yád {836, 4}
{298, 14}. — 5〉 daívie jáne yád {350, 3}
te bhū́ri {666, 25}
vas gurú {863, 12}. — 6〉 devā́n ā́gas {185, 8}. — 7〉 yajñám {196, 8}
drugdhā́ni {602, 5}. — 12〉 te yám (yónim) {299, 2}
satyárādhase (ukthám) {547, 2}
te yád (bráhma) {31, 18}. — 18〉 vas sionám {896, 8}. — ā́ 2〉 {313, 18}.
-ra 4〉 ukthā́ni {572, 23}. — ví 2〉 camasám catúrvayam {332, 4}.
-rá (-rā́) 11〉 jarásam {89, 9}. — 12〉 me bráhma {165, 11}. — vi 2〉 camasám caturdhā́ {331, 2}
yám (camasám) catúras {331, 4}.
-rus 3〉 ápāṃsi {68, 5}. — 7〉 vayúnā {312, 3}
(agním) sádma iva {67, 10}. — 11〉 śruṣṭím {534, 6}. _{534, 10}. — 23〉 víśvā suapatyā́ni {607, 3}. — 24〉 sā́māni tásarāṇi {956, 2}. — ā́ 1〉 agním ūtáye {261, 6}
apás {891, 7}. — sám: pitré sádanam {265, 12}.
-rús 1〉 evá {329, 6}. — 3〉 kármāṇi {808, 11}. — 7〉 náktā uṣásā {73, 7}
rátham {329, 8}
{332, 2}
áṃsatrā {330, 9}. — 12〉 índrāya hárī {329, 10}
vām rátham {865, 12}. — 15〉 yā́s ihá {995, 2}. — 18〉 asmai gātúm {579, 5}
{71, 2} (asmé). — 23〉 pitárā yúvānā {329, 3}
mánum úparam {462, 11}.
-ṛṣe [2. s. med.] 3〉 ápnas {113, 9}. — 7〉 anyád {52, 14}. — 23〉 mánas sthirám {384, 4}
jihvā́m havyavā́ham {834, 6}.
-ṛṣé 3〉 paúṃsiā {672, 8}. — 7〉 yám (sómam) {800, 1}. — 24〉 yā́n sákhīn {331, 7}
bráhmāṇi várdhanāni {464, 6}
yám yújam {686, 7}
bhū́mim pratimā́nam ójasas {52, 12}.
-re [3. s.] 1〉 dhiyā́ {261, 9}. — 3〉 mahā́ni {282, 3}. — 7〉 tanúam {282, 4}
{617, 3}
preṅkhám {603, 5}
paśū́n {916, 8}. — 19〉 nā́ma {239, 6}
rayím {434, 3}
priyā́ṇi {949, 8}. — 21〉 aruṣā́ {201, 2}
bhúvanāni nirṇíje {782, 1}
tṝ́n mūrdhnás {785, 1}. — ā́ 1〉 gā́s {894, 5}
índram {266, 13}
tvā́m sakhiā́ya {383, 11}
bṛhát {1007, 2}. — samā́ 1〉 kā́viena {270, 5}. — prá 6〉 sáhas {624, 5}.
-ré 6〉 nas árātim {300, 4}. — 7〉 sádanam {231, 4}. — 13〉 vájram suhánāya {931, 7}. — 19〉 ájma, ánnam {445, 4}. — 21〉 ā́yudhāni {384, 9}
ádhinirṇijas {661, 10}. — ā́ 1〉 asmā́n {165, 14}
yáśas {25, 15}
{848, 2}. — ā 1〉 mitrā́váruṇā abhíṣṭaye {710, 1}.
-rā́the [2. d.] 23〉 nā́ma bhadrám {108, 3}.
-rāte [3. d.] 7〉 sádanam {288, 6}
sádas {649, 9}. — 21〉 vápūṃṣi {289, 11}. — 22〉 (tám) śubhé {646, 13}.
-rire 3〉 ráṇiāni {85, 10}. — 7〉 sádas {85, 2}. _{85, 7}. — 18〉 kṣáyāya urú {36, 8}
{576, 11}. — 19〉 védim, ā́hutim, sótum {639, 18}. — 21〉 máhāṃsi {414, 4}. — 24〉 tuā́m jihvā́m {192, 13}
tuā́m dūtám {362, 6}
svédam varsám {412, 7}.
-riré 3〉 tápas {980, 2}. — 13〉 ródasī vṛdhé {85, 1}. — 14〉 mádam pītáye {790, 4}. — 16〉 śraddhā́m ásureṣu {977, 3} — 19〉 ókāṃsi {40, 5}.
Futur kariṣyá:
-ási 5〉 dāśúṣe bhadrám {1, 6}.
-ati 11〉 kím ṛcā́ {164, 39}. [Page343]
-átha 1〉 evā́ {161, 2}.
-ā́s [C. Fut.] 2〉 paúṃsiam {326, 23}
so auch in {165, 9} zu lesen.
Aorist acakra, ácakṛ:
-rat 24〉 mātáram vidhávām {314, 12}.
-riran 24〉 tuā gárbham {626, 20}.
cakṛ, stark cakara:
-aram [C.] 3〉 tā́ víśvā {338, 6}.
-riyās [Opt.] 23〉 hávam durmárṣam {665, 18}.
Aorist kṛṣa:
-e [1. s. med.] ṛ́dhak: dáasam {875, 7}.
Precativ kriyās:
-sma [1. p.] 23〉 vákṣaṇāni rā́ṇḍyā {464, 6}.
Aorist pass. akār:
-ri [3. s.] 3〉 gātús {238, 4}. — 12〉 vām stómas {184, 5}
vas yajñás {330, 3}
yuvábhyām puróhitis {576, 12}
índrāya bráhma {613, 9}
te yónis {104, 1}
{540, 1}. — sám 2〉 índrāya sómas {482, 3}.
ákār [dass.]:
-ri 2〉 te {63, 9}
vām {504, 3}. — 3〉 cā́ru {187, 6}. — 7〉 jyótis {57, 8}. — 12〉 devā́ya stómas {20, 1}
túbhyam bráhma {302, 11}
te bráhma {312, 21}.
Part. krát [von Stamm I.]:
-ántas 7〉 rátham {298, 14}.
krāṇá, wirkend (beim Opfer), wirksam, eifrig, geschäftig [zu 1 und 2]:
-ā́ [N. s. m., aus krāṇán gebildet, s. d.] (agnís) {58, 3}
sómas {798, 19}
śíśus (sómas) {814, 1}
mitrás {364, 2}
maṃhaneṣṭhā́s {887, 1}.
-ā́ya {958, 2} (für den Opfernden).
-ásya {132, 2}, parallel āprásya.
-ā́s marútas {918, 6}
índavas, ūtáyas {134, 2}.
-ā́sas índavas {134, 2}.
-ā́ [f.] māatā́ {361, 8}
návīyasī {139, 1}.
kṛṇvát [von Stamm IV. skṛṇvát nach pári]:
-án 3〉 ápāṃsi {705, 21}
údyatāni {834, 2}. — 7〉 ketúm {776, 8}
gárbham {617, 1}
apás {808, 3}
ménām {937, 3}. — 10〉 sā́ma {808, 22}. — 11〉 urú {105, 17}
saṃcṛ́tam, vicṛ́tam {796, 2}
ábhayāni {802, 4}
várivas {809, 10}
várivāṃsi {809, 16}
saṃtaním {809, 14}. — 13〉 mártān yajáthāya {838, 1}. — 18〉 aketáve ketúm {6, 3}
yájyave jyótīṃṣi {55, 6}
bhúvanāya jyótis {310, 2}
jánāya nṛmṇā́ni {928, 8}. — 23〉 ápāṃsi satyā́ {70, 8}
etā́ni satyā́ni {790, 5}
víśvāni supáthāni {798, 26}
indrahavā́n bhadrā́n {808, 1}. — āvís 1〉 gúhā satī́s {634, 8}.
-án (ṣkṛṇván) pari: ániṣkṛtam {751, 2}.
-ántam 3〉 énas {219, 7}
sā́dhu {652, 10}. — 7〉 havís {382, 2}.
-até 5〉 devā́ya ṛtám {221, 1}. — 15〉 dharúṇam diví {681, 15}.
-atás [Ab.] 3〉 carkṛ́tiāni {712, 3}.
-atás [G.] 3〉 kármāṇi {656, 7}
{657, 7}.
-ántas 3〉 bráhma {88, 4}
{117, 25}
{619, 8}
{553, 4}
vahatū́ {517, 17}. — 7〉 ā́riam {775, 5}. — 18〉 tokā́ya sugā́, árvate tánā {774, 2}
gáve várivas {774, 3}.
-atī́ [s. f.] 18〉 bhúvanāya jyótis {92, 4}. — 23〉 pathás sugā́n {434, 2}.
-atī́m āvís 1〉 bhúvanāni {596, 1}.
kṛṇvāná:
-ás 18〉 tanúe váyas {358, 6}. — 19〉 mahimā́nam {939, 1}. — 21〉 māyā́s {287, 8}
srájam {334, 6}
[Page344] gā́s (ná nirṇíjam) {726, 5}
{819, 26}. — 24〉 gā́s nirṇíjam {798, 26}
dā́sam vímāyam {899, 7}.
-é 16〉 kā́mam yuvatyā́m {887, 6}.
-ā́s [m.] 3〉 satyám {935, 6}. — 11〉 sakhiā́ {292, 6}. — 24〉 tuā́m dūtám {357, 8}
{948, 7}.
-ā́sas 18〉 amṛtatvā́ya gātúm {72, 9}
{265, 9}.
-ā́ [f.] āviṣ 1〉 tanúam {434, 4}
mahimā́nam {591, 1}.
-ā́s [f.] 11〉 kṣémam {950, 7}.
Part. des Intens. kárikrat:
-at 7〉 várpas {292, 9}. — āvís 1〉 vájram {131, 3}.
-atas [N. p.] 7〉 várpas {140, 5}.
Part. des Pass. kriyámāṇa:
-am 3〉 bráhma {551, 14}. — 12〉 vas bráhma {493, 2}.
-asya 3〉 kármaṇas {881, 7}.
-ā [p. n.] 3〉 bráhma {383, 15}.
Part. des Perf. cakṛvás, schwach cakrús:
-ṛvā́n 1〉 {964, 3}. — 3〉 etā́ (vīríā) {383, 14}.
-ṛvā́ṃsam 3〉 tā́ {458, 13}.
-rúṣam [A. schwach] 3〉 ā́gas {963, 1}.
-rúṣe 3〉 ā́gas {603, 7}.
-ṛvā́ṃsas 3〉 tád {161, 4}. — 7〉 mádhūni {397, 3}.
cakrāṇá:
-ás 15〉 opaśám diví {634, 5}. — 19〉 amṛ́tāni {72, 1}. — 23〉 adhvarám cā́rum {756, 4}. — ā 1〉 cīrṣā́ {834, 9}.
-ám prá 6〉 íṣas {727, 7}.
-ā́ [d.] 1〉 ūtíbhis {337, 10}.
-ā́s [m.] 5〉 paúṃsiam vṛṣṇí {627, 23}.
-ā́sas 7〉 parīṇáham {33, 8}.
Part. des Fut. kariṣyát:
-án 3〉 ápas {536, 1}
vīríam {825, 1}. — 5〉 atithigvā́ya śáṃsiam {467, 3}
{535, 8}.
-atás [G.] 3〉 kárma {215, 14}
cyautnā́ni {327, 9}
vīríāṇi {671, 3}.
Part. II. kṛtá [skṛta nach pári und saṃ]:
-a 7〉 pūṣan kā́mena {499, 3}.
-ás 7〉 ásuras {54, 3}
sū́rias {578, 1}
pūṣā́ kā́mena {490, 8}
ráthas {141, 8}
sómas {715, 2}. — 13〉 devás (agnís) jīvā́tave {1002, 4}
índras dā́mane {702, 8}. — 24〉 pánthās pravā́ciam {105, 16}
rājanías bāhū́ {916, 12}.
-am [m.] níṣ 3〉 camasám {20, 6}.
-am [n.] ví 1〉 ápas {229, 6}. — samā́ 1〉 dhánam {910, 7}.
-ám [m.] 7〉 pūṣáṇam kā́mena {499, 4}.
-ám [n.] 2〉 {414, 1}. — 3〉 énas {24, 9}
{241, 10}
{492, 8}
{515, 3}
káraṇam {459, 13}
tád {427, 4}
ápas {213, 4}
niráyaṇam {961, 6}
dvéṣas {306, 7}. — 7〉 havís {34, 8}
adhimánthanam {263, 1}
sádanam {783, 6}
idám {501, 4}. — 12〉 vas sádas {85, 6}. — 15〉 yád apsú {629, 5}. — 20〉 bháre {809, 58}
{928, 2}
{132, 1}
kālé {868, 9}
dévane {869, 5}. — 25〉 {117, 8}
{624, 7}
{639, 10}
{665, 32}
{1026, 3}. — niṣ 3〉 kṣatrám {421, 1}.
-éna 3〉 {874, 3}, daneben kártuena.
-ā́t 3〉 énasas {889, 8}.
-ásya 7〉 havíṣas {527, 4}.
-e ā́ 3〉 gṛhé {630, 1}.
-é 7〉 suadhvaré {371, 1}
camasé {922, 9}
yónau {927, 3}. — 25〉 {573, 5}.
-ā́ [d.] 7〉 adhiṣavaṇiā́ {28, 2}. — 13〉 aśvínā gṛbhé {630, 3}.
-āsasíṣ 1〉 pánthās {592, 2}. — pári: (ṣkṛtāsas) indavas {758, 2}.
-ā́n 7〉 pathás {879, 6}. — 24〉 camasā́n catúras {161, 4}. [Page345]
-āni ví 1〉 {164, 15}.
-ā́ni 3〉 énāṃsi {24, 14}
víśvāni {25, 11} (parallel kártuā)
vīríā {212, 3}
{534, 14}
{672, 6}
{938, 8}
kártuā {759, 2}
bráhma {577, 6}. — 7〉 havyā́ {128, 7}. — 12〉 yā́ te {384, 3}. — 20〉 {860, 6}
{100, 9}. — 25〉 {117, 4}
{202, 6}
{272, 9}
{396, 6}
{522, 1}
{614, 5}
{652, 1}.
-ā́ [p. n.] 3〉 cyautnā́ni {686, 9}. — 7〉 sávanā {235, 20}
{264, 2}.
-ébhis 25〉 {636, 6}
{937, 1}.
-ā́ [f.] 12〉 vas vasatís {923, 5}. — 23〉 sárasvatī bṛhatī́ {502, 13}
iyám nī́cī {710, 13}.
-ā́s [N. p. f.] 7〉 dhānā́s {269, 7}
samídhas {916, 15}.
-as (skṛtas) sám 2〉 sthirás ráṇāya {653, 9}.
-as (ṣkṛtas) pári: dūtás {659, 9}
sómas {755, 3}
{811, 2}
{817, 2}
{825, 4}
ayám (yamás) {961, 7}.
-am [m.] (ṣkṛtam) pári vom Soma: bhaṅgám {773, 13}
tvā́m {798, 24}.
-am [n.] (ṣkṛtam) pári: vā́sas {911, 6}
véśma {933, 10}.
-ám (skṛtám) saṃ 7〉 gharmám {430, 2}.
-asya (ṣkṛtasya) pári: rasínas {621, 26}.
Part. III. kártṛ:
-ā 3〉 ápāṃsi {705, 19}. — 18〉 uśaté lokám {313, 17}
vīrā́ya lokám {464, 3}
sudā́se lokám {536, 2}. — 23〉 vīrám sárvavīram {464, 4}. — íṣ 2〉 〰 víhrutam púnar {821, 12}{621, 12}.
-āram 7〉 jyótis {636, 10}.
Part. IV. kártua, kártva (als Subst. n. Aufgabe {759, 2}):
-vas 7〉 áśvas {161, 3}.
-uas 7〉 ráthas {161, 3}.
-vam [n.] 3〉 yád {887, 6}.
-uam [n.] 3〉 bhū́ri {10, 2}
tád {215, 3}. — 7〉 havís {23, 18}.
-uena 3〉 {874, 3} (s. kṛténa).
-uā [d.] 23〉 duā́ yuvaśā́ {161, 3}.
-uāni 3〉 vīríā {221, 10}
{672, 6}
ákṛtā {314, 2}.
-uā [dass.] 3〉 yā́ {25, 11}
vīríāṇi {939, 7}
vácāṃsi {710, 7}. — Subst. {759, 2}.
-uā [f.] 7〉 dhenús {161, 3}.
Part. IV. (kṛtya)
mit ánu enthalten in an-ānukṛtyá.
Absolutiv kṛtvī́:
-ī́ 7〉 im passiven Sinne: havíṣā {985, 4}
{1000, 4}. — 11〉 nikilbiṣám {935, 7}. — 23〉 havyā́ni surabhī́ṇi {841, 12}
amṛ́tām sávarṇām {843, 2}. — ánu: tā́ni (kṛtā́ni) {161, 3}.
kṛ́tya:
-ā: aram 2〉 (wol passivisch) {877, 5}.
Inf. kártu:
-ave 3〉 ápāṃsi {85, 9}
kárma {213, 1}
yád īm uśmási 〰 {900, 6}. — 19〉 sakhiā́ya {798, 20}.
-ave (tonlos) ní 1〉 nákīm índras {687, 5}.
-os 3〉 madhvā́ kártos, mitten im Werke {115, 4}
{229, 4}.
Verbale (kṛ́t)
enthalten in loka-kṛ́t u. s. w.
kṛ,
Stamm I. kṛ:
-ṛdhí 17〉 asmát ā́ rakṣásam {816, 6}
18〉 nas várivas {796, 1}
23〉 ṛ́ṣim sahasrasā́m {10, 11}
-ar 23〉 mātárā návyasī {239, 7}.
Imperf. akṛ:
-aram 23〉 veśám namrám {875, 5} (karam)
-ar [2. s.] 23〉 védanā ádharā {33, 15}
-ar [3. s.] 12〉 apáde pā́dā {24, 8} (kar)
gúhā támas {123, 7}
ákṛ:
-aram 24〉 anyám marditā́ram {689, 1}
-arma 3〉 yā́ni {248, 7}
-rata 24〉 tvā dūtám {643, 18}. [Page1759]
Stamm II. kara:
-at 11〉 supáthā {25, 12}
18〉 asmábhyam íṣas {296, 14}
kára:
*-atām [3. du.] 23〉 nas surā́dhasas {23, 6}.
Stamm IV. kṛṇu:
-oti 5〉 ebhyas námas {860, 8}
-óti 7〉 gárbham {618, 2}
-avat 5〉 kím te pā́kas 〰 {833, 6}
-ávat 12〉 te apūpám {871, 9}
*-avāva 12〉 índrāya vā́has {287, 3}
-ávāma 7〉 dhíyam {399, 6}
12〉 te bráhmāṇi {671, 4}
-otu 23〉 arvācī́nam te mánas {84, 3}
ánāgasam tám {335, 3}
víśvā supáthā {706, 13}
tád agadám {842, 6}
*-utāt [2. s.] 24〉 asmā́n ardhám gónām {221, 5}
-uta [2. p.] ṛ́dhak dvéṣas {638, 11}
-ute 19〉 dūtám {303, 11}
21〉 rūpám {783, 8}
{786, 7}
nirṇíjam {783, 2}
pā́jāṃsi {788, 1}
24〉 opaśám 〰 nábhas páyas {783, 1}
prá 6〉 gā́s {313, 10}
-uté āvís 1〉 súar {853, 24}
-ávate 7〉 niṣkám {667, 15}
-udhvam 24〉 mitrám (mā) {860, 14}
íṣ
1〉 raśanā́s {879, 7}
ā́yudhā {927, 2}.
Imperf. akṛṇu:
*-ota ví 2〉 camasám cadurdhā́ {331, 3}
ákṛṇu:
-ot 13〉 ulokám {930, 10}.
Stamm des Pass. kriyá:
-ate 12〉 vāyáve mádhu {782, 8}.
Perf. cakṛ:
-ártha 5〉 kārám ebhias {131, 5}
yā́ sunvaté {709, 6}
-ráthus 12〉 jyótis jánāya {92, 17}
15〉 páyas diví {353, 5}
*-ratus 7〉 bhū́ma {159, 2}
-re [3. s.] 23〉 víśas balihṛ́tas {522, 5}
24〉 vájram yújam {33, 10}
-ré 24〉 índrā váruṇā āpī́ {337, 2}.
Part. kṛṇvát:
-án 7〉 aruṇā́ni {994, 1}
kṛṇvāná:
-ás 24〉 dhāsím óṣadhīs {663, 7}
āvis {313, 3}
-ā́s [m.] nis (pass.) {92, 1}.
Part. II. kṛtá:
-as áram 2〉 yajñás {840, 13}
gṛhás {945, 13}
-ám [n.] 7〉 apā́ 〰 íriṇam {624, 3}
*-ās [m.] áram 2〉 sómās {2, 1}
-ā́ni 7〉 víśvā cyávanā {203, 4}
ṣkṛta:
-as pári puroḍā́s {262, 2}
vahatús {858, 3}.
Burnouf
French*कृ कृ। करोमि et कुर्वे 8, [qqf. करामि,
करे 1]
o. कुर्याम्, कुर्वीय
p. चकार, चक्रे
f2.
करिष्यामि, करिष्ये
a1. अकार्षम्
gér. कृत्वा
et कृत्य। -- Ps. कृइये
f2. कारिस्ये
a1.
अकारि
pp. कृत।
FORMES VEDIQUES: {@Pr.@} sg. 2p. कर्षि।
{@P.@} pl. 1p. चकृम 2p. चक्रा।
{@A2.@} Ind. sg. अकरम्, कर्, अकर्
pl. कर्म, अकर्त ou
अक्रत, अक्रन्। -- Imp. sg. 1p. कराणि, 2p. कृधि,
कृष्वा ou कर
pl. 2p. कर्त, कर्तना et कृध्वम्
du. 2p. कृतम्।
{@Aor. conj.@} sg. 3p. करत्, करति ou करते
pl. 1p.
कराम
du. 2p. करतम् et कृथस्, 3ᵉ p.
करताम्।
{@Aor. ps.@} 1p. अकारि।
{@Part.@} ppf. act. चक्राण
a2. क्राण
pp. ps.
कुट [pour कृत].
I. Faire: Avec l'ac. कर्मं une œuvre
धर्मम् exécuter
une loi
यत्नम् अकरोत् il faisait un effort
कथां
चक्रे il fit un récit
सङ्ग्रामं कर्तुम् combattre, en
venir aux mains
परिचोचणम् कुर्वन्ति elles pleurent autour,
elles se lamentent
वासम् अकुर्वत ils habitèrent
प्रसादं कुरु fais grâce, sois propice
साहायम् मे
कुरुध्वम् accompagnez-moi tous deux
कालं कृत्वा ayant
fait son temps, étant mort
धनुः सवाणं कुरु mets la
fleche sur l'arc
गुरुम् प्रदक्षिणं कृत्वा s'étant placé
à la droite de son maître
कन्यां कर्तुम् déshonorer une
jeune fille.
Avec 2 ac. Faire: प्रियं तम् अकरोत् il lui fit plaisir, il fit
pour lui une chose agréable
त्वां करोमि क्षितिवर्धनम् je
te fais mordre la poussière.
Avec le g. ou l'i. Faire: किम् मया करिष्यसि que feras-tu de
moi?
Avec le d. किम् मे करिष्यसि que me ferastu, que feras-tu pour
moi?
Avec l'ab. et les adv. एधंसि भस्मसात् कुरुलेऽग्निस् le
feu réduit le bois en cendres
पृष्ठतः कर्तुम् इष्टम्
mettre derriere soi, c-à-d. quitter, rejeter une chose désirée.
II. Mettre: उत्सङ्गेऽस्य शिरस् ऋत्वा posant sa tête sur
son sein
हस्तेऽस्य करोमि je lui mets dans la main
हस्ते
कृत्वा कर्षापणम् ayant pris la pièce de monnaie
हस्ते
कृत्य भार्यां ताम् l'ayant prise pour femme
दयाम्
अमित्रेषु कर्तुम् avoir pitié des ennemis
मनस् करोम्)
être attentif à, exécuter avec attention, s'appliquer à, 1.
मनसि करोमि mettre ou garder dans son esprit, avoir souci de,
ac.
Idiotismes sanscrits: अलं करोमि préparer: सोमम् le
soma, Vd.
Parer, orner: पुष्पैस् de fleurs, ac.
avec le d.
honorer: अरम् मील्हुषे कराणि je veux honorer मील्हुष्,
Vd.
Au moy. avec le g. violer: धर्मस्य une loi.
-- आविस्करोमि montrer, manifester, faire publiquement qqc. ac.
-- द्विधा करोमि diviser: अण्डम् अकरोत् द्विधा il partagea
l'œuf en deux.
-- नमस् करोमि ac. saluer, adorer, rendre
hommage: देवान् aux dieux, गुरुम् à un précepteur.
-- पुरस्करोमि mettre devant soi, suivre, prendre pour guide
au
fig. mettre en première
ligne, honorer
parer
donner pour
raison, prétexter.
-- वहिष्करोमि éloigner, écarter, rejeter.
-- विनाकरोमि priver.
-- सत्करोमि recevoir chez soi
donner l'hospitalité, ac.
bien gouverner: राज्यम् un royaume.
Le p. चकार, चक्रे, s'emploie pour former les parfaits
par circonlocution.
Lat. creare
gr.
ϰραίνω, ϰράτος, etc. Κρόνος (?)
ancien germ. karawam, préparer
irland.
caraim, island. gerdh, action
osq. cerus.
Stchoupak
Frenchकृ-
करोति कुरुते ({%kurmi
%} impér. कुरु)
{%cakāra cakre
%}
{%kṛdhi akāri acīkarat akārṣīt
kariṣyati -te
kriyate cikīrṣati -te %}
कारयति -ते (कार्यते)
कृत- कर्तुम् कृत्वा °कृत्य -- faire (dans
le sens le plus général), accomplir, exécuter, produire, préparer
faire
qqch. dans l'intérêt de ou contre qq'un
préparer, manufacturer, fabriquer
employer, faire usage de (instr.) passer, employer (temps), (क्षणं कुरु
aie patience, attends un instant, cf. कृतक्षण- et {%kṣaṇa-
kālaṃ %}
कृ- avoir terminé le
temps qui est assigné, mourir
चिरं
कृ- aller trop lentement, différer)
prendre place, mettre, tenir
(हृदयेन कृ- tenir dans son cœur, aimer
मनसा कृ- mettre dans son
esprit, penser, considérer
वशे कृ- réduire à l'obéissance)
act. et
moy. (avec मनस् बुद्धिम् मतिम् भावम्) tourner l'esprit, l'attention vers,
décider à l'égard de
rendre tel (2 acc.)
faire obtenir, procurer
moy.
assumer (forme, nom)
choisir, nommer (à une place)
charger, donner l'ordre
de
commencer
honorer (les dieux), offrir un sacrifice
émettre (un son),
prononcer. Ces sens du verbe कृ- peuvent être encore élargis et
modifiés par les compléments, avec lesquels कृ- constitue des séries de
locutions unitaires, ex. सख्यं कृ- lier amitié, पूजां कृ-
honorer, राज्यं कृ- régner, उदकं, सलिलं कृ- offrir une
libation, à un mort, दण्डं कृ- infliger un châtiment कन्यां
कृ- souiller une jeune fille, etc. Le parf. du verbe कृ- sert à
former le parf. périphrastique en liaison avec l'acc. d'un nom d'action en
-आ-। Ex. आसां चक्रे il s'assit, गमयां चकार il fit aller.
Caus. faire faire, faire exécuter, etc. (qqf. sans valeur causative)
dés.
vouloir faire, vouloir exécuter, etc.
commencer, entreprendre, aspirer à
(चिकीर्षित- nt. v. s. v.).
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.