| YouTube Channel

कूर्म्मचक्रं (kUrmmacakraM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कूर्म्मचक्रं, क्ली (कूर्म्माकारं चक्रम् । मध्यपदलोपीकर्म्मधारयः ।) कृषिकर्म्मोक्तकच्छपाकारचक्रम् ।तस्याकारो यथा, --“प्राङ्मुखो भगवान् देवः कूर्म्मरूपी व्यवस्थितः ।आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदं यथाक्रमम्” ॥
तत्र नक्षत्रन्यासक्रमः ।“मध्यप्रागग्नियाम्यादिकृत्तिकादित्रयत्रयैः ।क्रूरवेधयुतैस्तैस्तु पीड्यन्ते तन्निवासिनः” ॥
तत्र वेधो यथा, --“पूर्व्वापरे भवेद्वेधो वेधश्चोत्तरदक्षिणे ।ईशाने राक्षसे वेधो वेध आग्नेयमारुते ।तारात्रयान्वितं तत्र सौरिं यत्नेन चिन्तयेत्” ॥
तत्र वेधादिजन्यदोषाः ।“अतिवृष्टिरनावृष्टिः शलभा मूषिकाः खगाः ।स्वचक्रं परचक्रञ्च सप्तैते सम्भवन्ति च ॥
एवं देशगृहग्रामक्षेत्रनामर्क्षतो वदेत् ।तथा च यत्र नक्षत्रे दिव्यपार्थिवनाभसाः ॥
दृश्यन्ते सुमहोत्पाताः स्वां दिशं तत्र पीडयेत् ।सौरिर्बलाधिपो दुष्टः स्वल्पवीर्य्यः शुभावहः ॥
एकदा पीडयेद्यत्र भानुजः कूर्म्मपञ्चके ।तत्र स्थाने महाविघ्नो जायते नात्र संशयः ॥
दुष्टस्थाने गते चन्द्रे कर्त्तव्यं शान्तिपौष्टिकम्” ॥
तच्चक्रमध्यस्था देशाः ।“मध्ये सारस्वता मत्स्याः शूरसेनाः समाथुराः ।पञ्चालशाल्वमाण्डव्यकुरुक्षेत्रगजाह्वयाः ॥
मरुनैमिषविन्ध्याद्रिपाण्ड्यघोषाः सयामुनाः ।काश्ययोध्या प्रयागश्च गया वैदेहकादयः” ॥
तत्र पूर्व्वस्थदेशाः ।“प्राच्यां मागधशोणौ च वारेन्द्रोगौडरा ढकाः ।वर्द्धमानतमोलिप्तप्राग् ज्योतिषोदयाद्रयः” ॥
तत्राग्निकोणस्थदेशाः ।“आग्नेय्यामङ्गवङ्गोपवङ्गत्रैपुरकोशलाः ।कलिङ्गौड्रान्ध्रकिष्किन्ध्याविदर्भशवरादयः” ॥
तत्र दक्षिणस्थदेशाः ।“दक्षिणेऽवन्तिमाहेन्द्रमलया ऋष्यमूककाः ।चित्रकूटमहारण्यकाञ्चीसिंहलकोङ्कणाः ।कावेरी ताम्रपर्णी च लङ्कात्रिकूटकादयः” ॥
तत्र नैरृतकोणस्थदेशाः ।“नैरृते द्रविडानर्त्तमहाराष्ट्राश्च रैवतः ।यवनः पह्नवः सिन्धुः पारसीकादयो मताः” ॥
तत्र पश्चिमस्थदेशाः ।“पश्चिमे हैहयाऽस्ताद्रिम्लेच्छवासशकादयः” ॥
तत्र वार्युकोणस्थदेशाः ।“वायव्ये गुज्जराटश्च नाटजालन्धरादयः” ॥
तत्र उत्तरस्थदेशाः ।“उत्तरे चीननेपालहूनकैकेयमन्दराः ।गान्धारहिमवत्क्रौञ्चगन्धमादनमालवाः ।कैलासमद्रकाश्मीरम्लेच्छदेशाः खसादयः” ॥
तत्रेशानकोणस्थदेशाः ।“ऐशाने स्वर्णभौमश्च गङ्गाद्वारस्तु टङ्कणः ।वाह्लीकब्रह्मपुरककीराता दरदादयः” ॥
इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
जपयज्ञकर्म्मोक्तकमठा-कारचक्रम् । तस्य लिखनक्रमः ।“चतुरस्रां भुवं भित्त्वा कोष्ठानां नवकं लिखेत् ।पूर्व्वकोष्ठादि विलिखेत् सप्तवर्गाननुक्रमात् ॥
लक्षमीशे मध्यकोष्ठे स्वरान् युग्मक्रमाल्लिखेत् ।दिक्षु पूर्व्वादितो यत्र क्षेत्राद्यक्षरसंस्थितिः ॥
मुखं तत्तस्य जानीयात् हस्तावुभयतः स्थितौ ॥
कोष्ठे कुक्षी उभे पादौ द्वे शिष्टं पुच्छमीरितम् ॥
क्रमेणानेन विभजेन्मध्यस्थमपि भागतः” ॥
* ॥
तस्याङ्गविशेषे स्थितस्य जपादौ गुणदोषाः यथा ।“मुखस्थो लभते सिद्धिं करस्थः स्वल्पजीवनः ।उदासीनः कुक्षिसंस्थः पादस्थो दुःखमाप्नुयात् ॥
पुच्छस्थः पीड्यते मन्त्री बन्धनोच्चाटनादिभिः ।कूर्म्मचक्रमिदं प्रोक्तं मन्त्रिणां सिद्धिदायकम्” ॥
* ॥
तदज्ञाने दोषो यथा, पिङ्गलायाम् ।“कूर्म्मचक्रमविज्ञाय यः कुर्य्यात् जपयज्ञकम् ।तस्य यज्ञफलं नास्ति सर्व्वानर्थाय कल्पते” ॥
इति तन्त्रसारः ॥
(तन्त्रोक्तग्रहणीयमन्त्रशुभादि-सूचककूर्म्माकारचक्रविशेषः । तत्स्वरूपादि रुद्र-यामले उक्तम् । यथा ।“कूर्म्मचक्रं प्रवक्ष्यामि शुभाशुभफलात्मकम् ।यज्ज्ञात्वा सर्व्वशास्त्रार्थं जानाति पण्डितोत्तमः ॥
अभेद्यं भेदकं चक्रं शृणुष्वादरपूर्व्वकम् ।कूर्म्माकारं महाचक्रं चतुष्पादसमावृतम् ॥
तुण्डे स्वरान्, दक्षपादे कवर्गं, वामपादके ।चवर्गं, कीर्त्तितं पश्चात् अधःपादे टवर्गकम् ॥
तदधस्तु तवर्गः स्यादुदरे च पवर्गकम् ।यवान्तं हृदये प्रोक्तं शहान्तं पृष्ठमध्यके ॥
लाङ्गूले शक्रवीजञ्च क्षकारं लिङ्गमध्यके ।लिखित्वा गणयेन्मन्त्री चक्राकारं मलापहम् ॥
स्वरे लाभः कवर्गे श्रीश्चवर्गश्च विवेकदः ।टवर्गे राजपदवी तवर्गे धनवान् भवेत् ॥
उदरे सर्व्वनाशः स्यात् हृदये बहुदुःखभाक् ।पृष्ठे च सर्व्वसन्तापः लाङ्गूले मरणं ध्रुवम् ॥
वैष्णवे पृष्ठेदेशे तु दुःखञ्च वामपादके ।विरुद्धद्वयलाभे तु न कुर्य्याच्चक्रचिन्तनम् ॥
विरुद्धैके धर्म्मनाशो युग्मदोषे च मारणम् ।यत्र देवाक्षरञ्चास्ति तत्र चेन्निजवर्णकम् ॥
विरुद्धञ्च त्यजेच्चक्रमन्यमन्त्रं विचारयेत् ।पृथक् होमे यदि भवेत् वर्णमाला महेश्वर ! ॥
यदि तत्सौख्यभावः स्यात् तत्सौख्यं नापि वर्ज्जयेत् ॥
विभिन्नगेहे दोषश्चेत् शुभमन्त्रञ्च संत्यजेत् ॥
इति ते कथितं देव ! दृष्टादृष्टफलप्रदम् ।ये शोधयन्ति चक्रेन्द्रं मन्त्रसिद्धिप्रदं शुभम्” ॥
* ॥
कूर्म्मरूपी विष्णुः केन रूपेण विराजते तत्संस्थान-विवरणं मार्कण्डेयपुराणे ५८ अध्याये उक्तम् ॥
तद्-यथा । क्रोष्टुकिरुवाच ।“भगवन् ! कथितं सम्यक् भवता भारतं मम ।सरितः पर्व्वता देशा ये च तत्रं वसन्ति व ॥
किन्तु कूर्म्मस्त्वया पूर्व्वं भारते भगवान् हरिः ।कथितस्तस्य संस्यानं श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः ॥
कथं स संस्थितो देवः कूर्म्मरूपी जनार्द्दनः ॥
शुभाशुभ मनुष्याणां व्यज्यते च ततः कथम् ।यथामुखं यथापादस्तस्य तद्ब्रूह्यशेषतः ॥
मार्कण्डेय उवाच ।प्राङ्मुखो भगवान् ! देवः कूर्म्मरूपी व्यवस्थितः ।आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं द्विज ! ॥
नवधा संस्थितान्यस्य नक्षत्राणि समन्ततः ।विषयाश्च द्विजश्रेष्ठ ! ये सम्यक् तान्निबोध मे ॥
वेदमन्त्रा विमाण्डव्याः शाल्वनीपास्तथा शकाः ।उज्जिहानास्तथा वत्स ! घोषसङ्ख्यास्तथा खशाः ॥
मध्ये सारस्वता मत्स्याः शूरसेनाः समाथुराः ।धर्म्मारण्या ज्योतिषिका गौरग्रीवा गुडाश्मकाः ॥
विदेहकाः सपाञ्चालाः सङ्केताः कङ्कमारुताः ।कालकोटिसपाषण्डाः पारिपात्रनिवासिनः ॥
कापिङ्गलाः कुरुर्वाह्यस्तथैवोडुम्बरा जनाः ।गजाह्वयाश्च कूर्म्मस्य जलमध्यनिवासिनः ॥
कृत्तिका रोहिणी सौम्या एतेषां मध्यवासिनाम् ।नक्षत्रत्रितयं विप्र ! शुभाशुभविपाटकम् ॥
वृषध्वजोऽञ्जनश्चैव जम्ब्वाख्यो मानवाचलः ।सूर्पकर्णो व्याघ्रमुखः खर्मकः कर्व्वटाशनः ॥
तथा चन्द्रेश्वराश्चैव खशाश्च मगधास्तथा ।गिरयो मैथिलाः शुभ्रास्तथा वदनदन्तुराः ॥
प्राग्ज्योतिषाः सलौहित्याः सामुद्राः पुरुषादकाः ।पूर्णोत्कटो भद्रगौरस्तथोदयगिरिर्द्विज ! ॥
कशाया मेखलामुष्टास्ताम्रलिप्तैकपादपाः ।वर्द्धमानाः कोशलाश्च मुखे कूर्म्मस्य संस्थिताः ॥
रौद्रः पुनर्व्वसुः पुष्यो नक्षत्रत्रितयं मुखे ।पादे तु दक्षिणे देशाः क्रोष्टुके वदतः शृणु ॥
कलिङ्गवङ्गजठराः कोशला मृषिकास्तथा ।चेदयश्चोर्द्धकर्णाश्च मत्स्याद्या विन्ध्यवासिनः ॥
विदर्भा नारिकेलाश्च धर्म्मद्वीपास्तथैलिकाः ।व्याघ्रग्रीवा महाग्रीवास्त्रैपुराः श्मश्रुधारिणः ॥
कैस्किन्धा हैमकूटाश्च निषधाः कटकस्थलाः ।दशार्णाहारिका नग्ना निषादाः काकुलालकाः ॥
तथैव पर्णशवराः पादे वै पूर्व्वदक्षिणे ।अश्लेषर्क्षं तथा पैत्र्यं फालगुन्यः प्रथमास्तथा ॥
नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्व्वदक्षिणम् ।लङ्का कालाजिनाश्चैव शैलिका निकटास्तथा ॥
महेन्द्रमलयाद्रौ च दर्द्रुरे च वसन्ति ये ।कर्कोटकवने ये च भृगुकच्छाः सकोङ्कणाः ॥
सर्व्वाश्चैव तथाऽऽभीरा वैण्यास्तीरनिवासिनः ।अवन्तयो दासपुरा स्तथैवाकणिनो जनाः ॥
महाराष्ट्राः सकर्णाटा गोनर्द्दाश्चित्रकूटकाः ।चोलाःकोलगिराश्चैव क्रौञ्चद्वीपजढाधराः ॥
कावेरी ऋष्यमूकस्था नासिक्याश्चैव ये जनाः ।शङ्खशुक्त्यादिवैदूर्य्यशैलप्रान्तचराश्च ये ।तथा वारिचराः कोलाः चर्म्मपट्टनिवासिनः ।गणवाह्याः पराः कृष्णाद्वीपवासनिवासिनः ॥
सूर्य्याद्रौ कुमुदाद्रौ च ते वसन्ति तथा जनाः ।औखावनाः सपिशिका स्तथा ये कर्म्मनायकाः ॥
दक्षिणाः कौरुषा ये च ऋषिकास्तापसाश्रमाः ॥
ऋषभाः सिंहलाश्चैव तथा काञ्चीनिवासिनः ।तिलङ्गा कुञ्जरदरी कच्छवासाश्च ये जनाः ।ताम्रपर्णी तथा कुक्षिरिति कूर्म्मस्य दक्षिणः ।फालगुन्यश्चोत्तरा हस्ता चित्रा चर्क्षत्रयं द्विज ! ।कूर्म्मस्य दक्षिणे कुक्षौ वाह्यपादस्तथापरम् ॥
काम्बोजाः पह्लवाश्चैव तथैव वडवामुखाः ।तथा च सिन्धुसौवीराः सानर्त्ता वनितामुखाः ॥
द्रावणाः सार्गिगाः शूद्राः कर्णप्राधेयवर्वराः ।किराताः पारदाः पाण्ड्यास्तथा पारशवाः कलाः ॥
धूर्त्तका हैमगिरिकाः सिन्धुकालकवैरताः ।सौराष्ट्रा दरदाश्चैव द्राविडाश्च महार्णवाः ॥
एते जनपदाः पादे स्थिता वै दक्षिणेऽपरे !स्वात्यो विशाखा मैत्रञ्च नक्षत्रत्रयमेव च ॥
मणिमेघः क्षुराद्रिश्च खञ्जनोऽस्तगिरिस्तथा ।अपरान्तिका हैहयाश्च शान्तिका विप्रशस्तकाः ॥
कोकङ्कणाः पञ्चदकाः वमना ह्यवरास्तथा ।तारक्षुरा ह्यङ्गतकाः शर्कराः शाल्मवेश्मकाः ॥
गुरुस्वराः फल्गुनकाः वेणुमत्याञ्च ये जनाः ।तथा फल्गुलुका घोरा गुरुहाश्च कलास्तथा ॥
एकेक्षणा वाजिकेशा दीर्घग्रीवाः सचूलिकाः ।अश्वकेशास्तथा पुच्छे जनाः कूर्म्मस्य संस्थिताः ॥
ऐन्द्रमूलन्तथाषाढा नक्षत्रत्रयमेव च ।माण्डव्याश्चण्डखाराश्च अश्वकालनतास्तथा ॥
कुन्यतालडहाश्चैव स्त्रीवाह्या बालिकास्तथा ।नृसिंहा वेणुमत्याञ्च बलावस्थास्तथापरे ॥
धर्म्मबद्धास्तथालूका उरुकर्म्मस्थिता जनाः ।वामपादे जनाः पार्श्वे स्थिताः कूर्म्मस्य भागुरे ॥
आषाढाश्रबणे चैव धनिष्ठा यत्र संस्थिता ।कैलासो हिमवांश्चैव धनुष्मान् वसुमांस्तथा ॥
क्रौञ्चाः कुरुवकाश्चैव क्षुद्रवीणाश्च ये जनाः ।रसालयाः सकैकेया भोगप्रस्थाः सयामुनाः ॥
अन्तर्द्वीपास्त्रिगर्त्ताश्च अग्नीज्याः सार्दना जनाः ।तथैवाश्वमुखाः प्राप्ताश्चिविडाः केशधारिणः ॥
दासेरका वाटधानाः शवधानास्तथैव च ।पुष्कलाधमकैराता स्तथा तक्षशिलाश्रयाः ॥
अम्बाला मालवा मद्रा वेणुकाः सवदन्तिकाः ।पिङ्गला मानकलहा हूणाः कोहलकास्तथा ॥
माण्डव्या भूतियुवकाः शातका हेमतारकाः ।यशोमत्याः सगान्धाराः स्वरसागरराशयः ॥
यौधेया दासमेयाश्च राजन्याः श्यामकास्तथा ।क्षेमधूर्त्ताश्च कूर्म्मस्य वामकुक्षिमुपाश्रिताः ॥
वारुणञ्चात्र नक्षत्रं तत्र प्रौष्ठपदाद्वयम् ।येन किन्नरराज्यञ्च पशुपालं सकीचकम् ॥
काश्मीरकं तथा राष्ट्रमभिसारजनस्तथा ।दवदास्त्वङ्गनाश्चैव कुलटा वनराष्ट्रकाः ॥
सैरिष्टा ब्रह्मपुरकास्तथैव वनवाह्यकाः ।किरातकौशकानन्दा जनाः पह्लवलोलनाः ॥
दार्वादा मरकाश्चैव कुरटाश्चान्नदारकाः ।एकपादाः खशा घोषाः स्वर्गभौमानवद्यकाः ॥
तथा सयवना हिङ्गाश्चीरप्रावरणाश्च ये ।त्रिनेत्राः पौरवाश्चैव गन्धर्व्वाश्च द्विजोत्तम ! ॥
पूर्व्वोत्तरन्तु कूर्म्मस्य पादमेते समाश्रिताः ।रेवत्याश्चाश्विदैवत्यं याम्यञ्चर्क्षमिति त्रयम् ॥
तत्र पादे समाख्यातं पाकाय मुनिसत्तम ! ।देशेष्वेतेषु चैतानि नक्षत्राण्यपि वै द्विज ! ॥
एतत्पीडा अमी देशाः पीड्यन्ते ये क्रमोदिताः ।यान्ति चाभ्युदयं विप्र ! ग्रहैः सम्यगवस्थितैः ।यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्भावितो भयम् ॥
तद्देशस्य मुनिश्रेष्ठ ! तदुत्कर्षे शुभागमः ।प्रत्येकं देशसामान्यं नक्षत्रग्रहसम्भवम् ॥
भयं लोकस्य भवति शोभनं वा द्विजोत्तम ! ।स्वर्क्षैरशोभनैर्जन्तोः सामान्यमिति भीतिदम् ॥
ग्रहैर्भवति पीडोत्थमल्पायासमशोभनम् ।तथैव शोभनः पाको दुःस्थितैश्च तथा ग्रहैः ॥
अल्पोपकाराय नृणां देशज्ञैश्चात्मनो बुधैः ।द्रव्ये गोष्ठेऽथ भृत्येषु सुहृत्सु तनयेषु वा ॥
भार्य्यायाञ्च ग्रहे दुःस्थे भयं पुण्यवतां नृणाम् ॥
आत्मन्यथाल्पपुण्यानां सर्वत्रैवातिपापिनाम् ।नैकत्रापि ह्यपापानां भयमस्ति कदाचन ॥
दिग्देशजनसामान्यं नृपसामान्यमात्मजम् ।नक्षत्रग्रहसामान्यं नरो भुङ्क्ते शुभाशुभम् ॥
परस्पराभिरक्षा च ग्रहादौःस्थ्येन जायते ।एतेभ्य एव विप्रेन्द्र ! शुभहानिस्तथाशुभैः ॥
यदेतत् कूर्मसंस्थानं नक्षत्रेषु मयोदितम् ।एतत् तु देशसामान्यमशुभं शुभमेव च ।तस्मात् विज्ञाय देशर्क्षं ग्रहपीडान्तथात्मनः ॥
कुर्व्वीत शान्तिं मेधावी लोकवादांश्च सत्तम ! ।आकाशाद्देवतानाञ्च दैत्यादीनाञ्च दौर्हृदाः ॥
पृथ्व्यां पतन्ति ते लोके लोकवादा इति श्रुताः ।तां तथैव बुधःकुर्य्यात् लोकवादान्न हापयेत् ॥
तेषान्तत्करणान्नॄणां युक्तो दुष्टागमक्षयः ॥
शुभोदयं प्रहाणिञ्च पापानां द्विजसत्तम ! ।प्रज्ञाहानिं प्रकुर्य्युस्ते द्रव्यादीनाञ्च कुर्वते ॥
तस्माच्छान्तिपरः प्राज्ञो लोकवादरतस्तथा ।लोकवादांश्च शान्तीश्च ग्रहपीडासु कारयेत् ॥
अद्रोहानुपवासांश्च शस्तं चैत्यादिवन्दनम् ।जपं होमं तथा दानं स्नानं क्रोधादिवर्जनम् ॥
अद्रोहः सर्व्वभूतेषु मैत्रीं कुर्य्याच्च पण्डितः ।वर्जयेदसतीं वाचमतिवादांस्तथैव च ॥
ग्रहपूजाञ्च कुर्व्वीत सर्व्वपीडासु मानवः ।एवं शाम्यन्त्यशेषाणि घोराणि द्विजसत्तम ! ॥
प्रयतानां मनुष्याणां ग्रहर्क्षोत्थान्यशेषतः ।एष कूर्मो मया ख्यातो भारते भगवान् विभुः ॥
नारायणो ह्यचिन्तात्मा यत्र सर्व्वं प्रतिष्ठितम् ।तत्र देवाः स्थिताः सर्व्वे प्रतिनक्षत्रसंश्रयाः ॥
तथा मध्ये हुतवहः पृथ्वी सोमश्च वै द्विज ! ।मेषादयस्त्रयो मध्ये मुखे द्वौ मिथुनादिकौ ॥
प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्किसिंहौ व्यवस्थितौ ।सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशित्रयं स्थितम् ।तुलाथ वृश्चिकश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे ॥
पृष्ठे च वृश्चिकेनैव सह धन्वी व्यवस्थितः ।वायव्ये चास्य वै पादे धनुर्ग्राहादिकं त्रयम् ॥
कुम्भमीनौ तथैवास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ ।मीनमेषौ द्विजश्रेष्ठ ! पादे पूर्व्वोत्तरे स्थितौ ॥
कूर्मे देशास्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै द्विज ! ॥
राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहराशिष्ववस्थिताः ।तस्माद्ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् ॥
तत्र स्नात्वा प्रकुर्वीत दानहोमादिकं विधिम् ।स एष वैष्णवः पादो ब्रह्मा मध्ये ग्रहस्य यः” ॥
* ॥
विष्णुः । स एव कश्यपसंज्ञया परिकीर्त्त्यते तत्प्रमा-णादिकं यथा, -- शतपथब्राह्मणे । ७ । ५ । १ । ५ ।“स यत्कूर्म्मो नाम । प्रजापतिः प्रजा असृजतयदसृजताकरोत् तद् यदकरोत् तस्मात् कूर्म्मःकश्यपो वै कूर्म्मस्तस्मादाहुः सर्व्वाः प्रजाः का-श्यप्य” इति ॥
अत्र स्वामिदयानन्दकृतभाष्यम् ।स यत् कूर्म्म इति । “परमेश्वरेणेदं सकलं जगत्क्रियते तस्मात्तस्य कूर्म्म इति संज्ञा । कश्यपो वैकूर्म्म इत्यनेन परमेश्वरस्यैव कश्यपनामास्ति ।तेनैव इमाः सर्व्वाः प्रजा उत्पादितास्तस्मात्सर्व्वा इमाः प्रजाः काश्यप्य इत्युच्यन्ते । कश्यपःकस्मात् पश्यको भवतीति निरुक्त्या पश्यतीतिपश्यः सर्व्वज्ञतया सकलं जगत् विजानाति स पश्यःपश्य एव निर्भ्रमतयातिसूक्ष्ममपि वस्तु यथार्थं जा-नात्येव अतः पश्यक इति । आद्यान्ताक्षरविपर्य्यया-सिद्धेःसिंहः कृतेस्तर्कुरित्यादिवत् कश्यप इति हय-वरट् इत्येतस्योपरि महाभाष्यप्रमाणेन पदं सिध्य-ति अतः सुष्टु विज्ञायते काश्यप्यः प्रजा इति” ॥
* ॥
)