कूर्म (kUrma)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishकूर्म - kUrma - - earth considered as a tortoise swimming on the waters
कूर्म - kUrma - - particular figure or intertwining of the fingers
कूर्म - kUrma - - tortoise
कूर्म - kUrma - - one of the outer winds of the body
कूर्म - kUrma - - turtle
कूर्म - kUrma - - name of a serpent or kAdraveya king
कूर्म - kUrma - - Vishnu, second incarnation of
Wilson
EnglishApte
Englishकूर्मः [kūrmḥ], [कौ जले ऊर्मिर्वेगो$स्य पृषो˚ Tv.]
A tortoise
गूहे- त्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः 7.15
2.58
कूर्मः पादो$त्र यष्टिर्भुजगपतिरसौ भाजनं भूतधात्री Udb.
Viṣṇu in his second or Kūrma incarnation.
One of the outer winds of the body.
A particular gesticulation with the fingers. -र्मी A female tortoise. -अवतारः the Kūrma incarnation of Viṣṇu
1: क्षिति- रतिविपुलतरे तव तिष्ठति पृष्ठे धरणिधरणकिणचक्रगरिष्ठे । केशवधृत- कच्छरूप जय जगदीश हरे ॥ -आसनम् a particular posture in sitting (practised by ascetics). -द्वादशी the twelvth day in the light (or dark ?) half of पौष month. -पुराणम् one of the eighteen Purāṇas.
पृष्ठम्, पृष्ठकम् the back or shell of a tortoise.
a lid or cover of a dish.-राजः Viṣṇu in the shape of tortoise in his second incarnation
पृथ्वि स्थिरा भव भुजङ्गम धारयैनाम् । त्वं कूर्मराज तदिदं द्वितयं दधीथाः ॥ Mahān.
Apte 1890
Englishकूर्मः [कौ जले ऊर्मिर्वेगोऽस्य पृषो° Tv.] 1 A tortoise
गूहेत्कूर्म इवांगानि रक्षेद्विवरमात्मनः Ms. 7. 105
Bg. 2. 58.
2 Viṣṇu in his second or Kūrma incarnation.
3 One of the outer winds of the body.
4 A particular gesticulation with the fingers.
र्मी A female tortoise.
Comp.
अवतारः the Kūrma incarnation of Viṣṇu
cf. Gīt. 1:
क्षितिरतिविपुलतरे तव तिष्ठति पृष्ठे धरणिधरणकिणचक्रगरिष्ठे । केशव धृतकच्छपरूप जय जगदीश हरे ॥.
पृष्ठं
पृष्ठकं {1} the back or shell of a tortoise. {2} a lid or cover of a dish.
राजः Viṣṇu in the shape of a tortoise in his second incarnation.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishकूर्म कूर्म, अस्, m. a tortoise, a turtle
the
earth considered as a tortoise swimming on the
waters
a particular gesticulation with the fingers
one of the outer winds of the body
N. of a serpent
or Kādraveya king
the second incarnation of Viṣṇu,
his descent in the form of a tortoise to support the
mountain Mandara at the churning of the ocean
N.
of a son of Gṛtsa-mada, author of several hymns of
the Ṛg-veda
(ई), f. a female tortoise
[cf. Gr.
κλέμμυς, χέλυς, χέλώνη.]
—कूर्म-चक्र, अम्,
n. an astrological diagram.
—कूर्म-पित्त, अम्, n.
the bilious humor of a tortoise.
—कूर्म-पुराण,
अम्, n. the Purāṇa of the tortoise incarnation (one of
the incarnations of Viṣṇu) or the fifteenth of the
eighteen Purāṇas.
—कूर्म-पृष्ठ, अम्, n. the
back or shell of a tortoise
(अस्), m. globe-amaranth,
Gomphrena Globosa.
—कूर्म-पृष्ठक, अम्, n.
the cover of a dish, a lid.
—कूर्मपृष्ठास्थि
(°ठ-अस्°), n. tortoise-shell.
—कूर्मपृष्ठोन्नत
(°ठ-उन्°), अस्, आ, अम्, raised or elevated like the
back of a tortoise.
—कूर्म-राज, अस्, m. the king
of turtles, the tortoise supposed to uphold the world.
—कूर्मावतार (°म-अव्°), अस्, m. the tortoise
incarnation (of Viṣṇu).
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiकूर्मः
- कौ जले ऊर्मिः वेगोऽस्य पृषो* तारा*
कछुवा
कूर्मः
- कौ जले ऊर्मिः वेगोऽस्य पृषो* तारा*
विष्णु का दूसरा अवतार
कूर्मः
- कौ जले ऊर्मिवेगोऽस्य+ पृषो*
कछुवा
Shabdartha Kaustubha
Kannadaकूर्म
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಚ್ಛಪ /ಆಮೆ
निष्पत्तिः - > "अच्" (५-४-७५)
व्युत्पत्तिः - > कुत्सितः कौ वा ऊर्मिः वेगोऽस्य
प्रयोगाः - > "यदा संहरते छायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥"
उल्लेखाः - > गीता० २-५८
कूर्म
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ೧೦ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು
विस्तारः - > "सुरासुराणामुदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् । दध्रे कमठरूपेण पृष्ठे एकादशे विभुः ॥" - भाग० १-३-१६
कूर्म
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹದೊಳಗೆ ಉನ್ಮೀಲನ ಮಾಡುವ ಒಂದು ವಾಯು
विस्तारः - > "वाग्द्वारे नाग आख्यातः कूर्मौन्मीलने स्मृतः" - अम० ।
कूर्म
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೂರ್ಮಮುದ್ರೆ /ದೇವರ ಧ್ಯಾನಕ್ಕಾಗಿ ಕೈಬೆರಳುಗಳ ಜೋಡಣೆಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಒಂದು ಮುದ್ರೆ
विस्तारः - > "वामहस्तस्य तर्जन्यां दक्षिणस्य कनिष्ठया । तथा दक्षिणतर्जन्यां वामाङ्गुष्ठेन योजयेत् । उन्नतं दक्षिणाङ्गुष्ठं वामस्य मध्यमादिकाः । अङ्गुलीर्योजयेत् पृष्ठे दक्षिणस्य करस्य च । वामस्य पितृतीर्थेन मध्यमानामिके तथा । अधोमुखे च ते कुर्यात् दक्षिणस्य करस्य च । कूर्मपृष्ठसमं कुर्याद्दक्षपाणिं च सर्वतः । कूर्ममुद्रेयमाख्याता देवताध्यानकर्मणि ॥" - तन्त्रसा० ।
कूर्म
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕದ್ರುವಿನ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಪ
प्रयोगाः - > "शेषोऽनन्तो वासुकिश्च तक्षकश्च भुजङ्गमः । कूर्मश्च कुलिकश्चैव काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः ॥"
उल्लेखाः - > भा० आदि० ६५-४१
कूर्म
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಬೇರನ ೯ ನಿಧಿಗಳಲ್ಲೊಂದು
L R Vaidya
EnglishBopp
LatinIndian Epigraphical Glossary
EnglishSchmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
GermanSanskrit Tibetan
Tibetanchu stod skar ma
कूर्म / पूर्वाषाढ
bre chu lha ldan ma
कूर्म / पूर्वाषाढ
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritवृषो गजोऽश्वः प्लवगः क्रौञ्चोऽब्जं स्वस्तिकः शशी ।
मकरः श्रीवत्सः खड्गी महिषः सूकरस्तथा ॥ ४७ ॥
श्येनो वज्रं मृगश्छागो नन्द्यावर्तो घटोऽपि च ।
कूर्मो नीलोत्पलं शङ्खः फणी सिंहोऽर्हतां ध्वजाः ॥ ४८ ॥
तीर्थङ्करचिह्न (पुं), वृष (पुं), गज (पुं), अश्व (पुं), प्लवग (पुं), क्रौञ्च (पुं), अब्ज (क्ली), स्वस्तिक (पुं), शशिन् (पुं), मकर (पुं), श्रीवत्स (पुं), खड्गिन् (पुं), महिष (पुं), शूकर (पुं), श्येन (पुं), वज्र (क्ली), मृग (पुं), छाग (पुं), नन्द्यावर्त (पुं), घट (पुं), कूर्म (पुं), नीलोत्पल (क्ली), शङ्ख (पुं), फणिन् (पुं), सिंह (पुं)
कच्छपः कमठः कूर्मः क्रोडपादश्चतुर्गतिः ।
पञ्चाङ्गगुप्तदौलेयौ जीवथः कच्छपी दुली ॥ १३५३ ॥
कच्छप (पुं), कमठ (पुं), कूर्म (पुं), क्रोडपाद (पुं), चतुर्गति (पुं), पञ्चाङ्गगुप्त (पुं), दौलेय (पुं), जीवथ (पुं), कच्छपी (स्त्री), दुली (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritकच्छप
कच्छप, कमठ, कूर्म
कच्छपः कमठः कूर्मस्तद्भार्या च डुली स्मृता ॥ ६५६ ॥
verse 3.1.1.656
page 0075
Mahabharata
EnglishKūrma, a serpent. § 100 (Aṃśāvat.): I, 65, 2549 (son of Kadrū).
पुराणम्
Englishकूर्म / KŪRMA. I. A prominent serpent, son of kadrū. (Ādi Parva, Chapter 65, Verse 41).
कूर्म २ / KŪRMA II. (Turtle). The second incarnation of Mahāviṣnu. (See under Avatāras).
Vedic Reference
EnglishKūrma, the ‘tortoise, ’ is mentioned frequently in the later
Saṃhitās^1 and Brāhmaṇas, ^2 but nothing is said of its charac-
teristics. See also Kaśyapa.
1) Av. ix. 4, 16
Taittirīya Saṃ-
hitā, ii. 6, 3, 3
v. 2, 8, 4. 5
7,
13, 1
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 15, 3
Vājasaneyi Saṃhitā, xxiv. 34, etc.
2) Śatapatha Brāhmaṇa, i. 6, 2, 3
vi. 1, 1, 12, etc.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 95
Macdonell, Vedic Mythology, p. 153.
अमरकोशः
SanskritWord: कूर्मः
Root: कूर्म
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ turtle
⇒ tortoise
⇒ Vishnu, second incarnation of
⇒ one of the outer winds of the body
⇒ name of a serpent or kAdraveya king
⇒ particular figure or intertwining of the fingers
⇒ earth considered as a tortoise swimming on the waters
Shloka(s):
1|10|21|1 ► स्यात्कुलीरः कर्कटकः कूर्मे कमठकच्छपौ। (वारिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|10|21|1 ⇢ कूर्मः (कूर्म) (पुं) ⇒ turtle, tortoise, Vishnu, second incarnation of, one of the outer winds of the body, name of a serpent or kAdraveya king, particular figure or intertwining of the fingers, earth considered as a tortoise swimming on the waters
➠ 1|10|21|1 ⇢ कमठः (कमठ) (पुं)
➠ 1|10|21|1 ⇢ कच्छपः (कच्छप) (पुं) ⇒ turtle, tortoise, flat kind of still, tumour on the palate, attitude in wrestling, keeping or inhabiting a marsh, red cedar [Cedrela Toona - Bot.], one of the nine treasures of kuvera, apparatus used in the distillation of spirituous liquor
Related word(s):
जातिः ➡ उभयचरः
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ कच्छपी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritकूर्म्मः, (कुत्सितः ईषद् वा ऊर्म्मिः वेगो यस्य ।के जले ऊर्म्मिर्यस्येति वा पृषोदरात् साधुः ।)जलजन्तुविशेषः । काछिम् इति भाषा । (यथा, भगवद्गीतायाम् । २ । ५८ ।“यदा संहरते चायं कूर्म्मोऽङ्गानीव सर्व्वशः ।इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता” ॥
)तत्पर्य्यायः । कच्छपः २ पञ्चनखः ३ गुह्यः ४ पञ्च-गुप्तः ५ पीबरः ६ कमठः ७ जलगुल्मः ८ । इतिजटाधरः ॥
अस्य मांसादिगुणपर्य्यायान्तरौकच्छपशब्दे द्रष्टव्यौ ॥
* ॥
(तल्लक्षणं यथा, --वृहत्संहितायाम् ६४ अध्याये ।“स्फटिकरजतवर्णो नीलराजीव चित्रःकलशसदृशमूर्त्तिश्चारुवंशश्च कूर्म्मः ।अरुणसमवपुर्व्वा सर्षपाकारचित्रःसकलनृपमहत्त्वं मन्दिरस्थः करोति ॥
अञ्जनमृङ्गश्यामवपुर्वा विन्दुविचित्रोऽव्यङ्गशरीरः ।सर्पशिरा वा स्थूलगलोयः सोपि नृपाणां राष्ट्रविवृद्ध्यै ॥
वैदूर्य्यत्विट् स्थूलकण्ठस्त्रिकोणोगूढश्छिद्रश्चारुवंशश्च शस्तः ।क्रीडावाप्यां तोयपूर्णे मणौ वाकार्य्यः कूर्म्मो मङ्गलार्थं नरेन्द्रैः” ॥
परमेश्वरः । यथाह ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिकायांदयानन्दः ।“परमेश्वरेणेदं सकलं जगक्त्रियते तस्मात् तस्यकूर्म्म इति संज्ञा” ॥
प्रजापतेरवतारविशेषः ।यथा, शतपथब्राह्मणे । ७ । ५ । १ । ५ ।“स यत् कूर्म्मो नाम एतद्वा रूपं कृत्वा प्रजा-पतिः प्रजा असृजत यदसृजताकरोत्तद् यदकरोत्तस्मात् कूर्म्मः कश्यपो वै कूर्म्मस्तस्मादाहुः सर्व्वाःप्रजाः काश्यप्य इति । स यः स कूर्म्मोऽस्य सआदित्यः” ॥
इति ॥
* ॥
)वाह्यवायुविशेषः । यथा, --“उन्मीलने स्मृतः कूर्म्मो भिन्नाञ्जनसमप्रभः” ॥
इति शारदातिलकटीका ॥
* ॥
मुद्राविशेषः ।यथा, --“वामहस्तस्य तर्जन्यां दक्षिणस्य कनिष्ठया ।तथा दक्षिणतर्जन्यां वामाङ्गुष्ठेन योजयेत् ॥
उन्नतं दक्षिणाङ्गुष्ठं वामस्य मध्यमादिकाः ।अङ्गुलीर्योजयेत् पृष्ठे दक्षिणस्य करस्य च ॥
वामस्य पितृतीर्थेन मध्यमानामिके तथा ।अधोमुखे च ते कुर्य्याद्दक्षिणस्य करस्य च ॥
कूर्म्मपृष्ठसमं कुर्य्याद्दक्षपाणिञ्च सर्व्वतः ।कूर्म्ममुद्रेयमाख्याता देवताध्यानकर्म्मणि” ॥
इति तन्त्रसारः ॥
* ॥
(आसनविशेषः । यथाहठयोगदीपिकायाम् । १ । २२ ।“गुदं निरुध्य गुल्फाभ्यां व्युत्क्रमेण समाहितः ।कूर्म्मासनं भवेदेतदिति योगविदो विदुः” ॥
)सत्ययुगे समुद्रमन्थनकाले मन्दरपर्व्वतधारणार्थंकच्छपरूपभगवदवतारविशेषः । यथा, --“क्षीरोदमध्ये भगवान् कूर्म्मरूपी स्वयं हरिः” ॥
इति पद्मपुराणम् ॥
अपि च ।“विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरोदुरन्तवीर्य्योऽवितथोऽभिसन्धिः ।कृत्वा वपुः काच्छपमद्भुतं महत्प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार” ॥
इति श्रीभागवतम् ॥
* ॥
(“काश्यपपत्न्याः कद्रोःपुत्त्रेषु एकः । स च नागविशेषः । यथा, महा-भारते । १ । ६५ । ४१ ।“शेषोऽनन्तो वासुकिश्च तक्षकश्च भुजङ्गमः ।कूर्म्मश्च कुलिकश्चैव काद्रवेयाः प्रकीर्त्तिताः” ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskritकूर्म्म पुंस्त्री० कुत्सितः कौ वा ऊर्म्मिर्वेगो यस्य पृषो० । १ कच्छपे, अमरः स्त्रियां टाप् । तल्लक्षणं वृह० सं० ६४ अ० यथा“स्फटिकरजतवर्णो नीलराजीवचित्रः कलशसदृशमूर्ति-श्चारुवं शश्च कूर्मः । अरुणसमवपुर्या सर्षपाकारचित्रःसकलनृपमहत्वं मन्दिरस्थः करोति । अञ्जनभृङ्गश्या-नवपुर्वा विन्दुविचित्रोऽव्यङ्गशरीरः । सर्पशिरा वास्थूलगलो यः सोऽपि नृपाणां राष्ट्रविवृद्ध्यै । वैदूर्य-त्विटस्थूलकण्ठस्त्रिकोणो गूढच्छिद्रश्चारुवंशश्च शस्तः ।क्रीडावाप्यां तोयपूर्णे मणौ वा कार्यः कूर्मो भङ्गलार्थं नरेन्द्रैः” ।“उन्मीलने स्मृतः कूर्म्मो भिन्नाञ्जनसमप्रभः” शा० ति० टी०उक्ते २ देहस्थे वायुभेदे । ३ भगवदतारभेदे कमठशब्दे१६८० पृ० विवृतिः । ४ मुद्राभेदे तत्स्वरूसं तन्त्रसारे यथा“वामहस्तस्य तर्जन्यां दक्षिणस्य कनिष्ठया । तथा दक्षि-णतर्जन्यां वामाङ्गुष्ठेन योजयेत् । उन्नतः दक्षिणाङ्गुष्टःवामस्य मध्यमादिगः । अङ्गुर्ली योजयेत् पृष्ठे दक्षिणस्यकरस्य च । वामस्य पितृतीर्थेन मध्यमानामिके तथा ।अधोमुखे च ते कुर्य्याद्दक्षिणस्य करस्य च । कूर्म्मपृष्ठ-समंकुर्य्याद्दक्षपाणिञ्च सर्व्वतः । कूर्म्ममुद्रेयमाख्यातादेवताध्यानकर्म्मणि” ।
Capeller
GermanBurnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.
