| YouTube Channel

कूपः (kUpaH)

 
Apte
English
कूपः [kūpḥ], [कुवन्ति मण्डूका अस्मिन्, कु-पक् दीर्घश्च
Uṇ.*
 3.27]
A well
कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलम्
Bh.*
 2.49
so नितरां नीचो$स्मीति त्वं खेदं कूप मा कदापि कृथाः । अत्यन्तसरस- हृदयो यतः परेषां गुणग्रहीतासि
Bv.*
 1.9.
प्रोद्दीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः
Bh.*
 3.88.
A hole, cave, hollow, cavity
as in रोमकूप
Śi.*
 7.74.
A leather oil-vessel.
A post to which a ship is moored.
A tree or rock in the midst of a river.
A mast.
A pore, root
हृष्यन्ति रोमकूपाणि
Mb.
 * 6.112.16
Śi.*
 13.13.
पी A small well.
A flask, bottle.
The navel.Comp. -अङ्कः, -अङ्गः horripilation. -कच्छपः, म (मा) ण्डूकः -की (lit. ) a tortoise or frog in a well
(fig. ) an inexperienced person, one who has had no experience of the world at large, a man of limited ideas who knows only his own neighbourhood
oft
 . used as a term of reproach
यद्यसौ कूपमाण्डूकि तवैतावति कः स्मयः
Bk.*
 5.85.-कारः, -खानकः a well-digger
कूपखानकवदेतद् भविष्यति Mbh. on
P.*
 1.1.1
Rām.*
 2
कूपखानकवत्प्राप्ते फले दोषं निहन्ति च
Ks.*
 66.134. -चक्रम् A water weeel. -दण्डः a mast
क्षोणीनौ कूपदण्डः
Dk.*
 1.1. -यन्त्रम् a water-wheel, a contrivance for raising water from a well. -यन्त्रघटी-घटिका a bucket or pot attached to the water-wheel to draw up water. ˚यन्त्रघटिकान्याय see under न्याय. -स्थानम् A well
दशकुली वाटं कूपस्थानम् Kau.
A.
 2.4
एष क्रीडति कूपयन्त्रघटिका- न्यायप्रसक्तो विधिः
Mk.*
 1.6.
Apte 1890
English
कूपः [कुवंति मंडूका अस्मिन्, कु-पक् दीर्घश्च Uṇ. 3. 27] 1 A well
कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलं Bh. 2. 49
so नितरां नीचोस्मीति त्वं खेदं कूप मा कदापि कृथाः । अत्यंतसरसहृदयो यतः परेषां गुणग्रहीतासि Bv. 1. 9
प्रोद्दीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्यद्यमः कीदृशः Bh. 3. 88.
2 A hole, cave, hollow, cavity
as in जघनकूप
Śi. 7. 74.
3 A leather oil-vessel.
4 A post to which a ship is moored.
5 A tree or rock in the midst of a river.
6 A mast
क्षोणीनौकूपदंडः Dk. 1.
पी 1 A small well.
2 A flask, bottle.
3 The navel.
Comp.
अंकः,
अंगः horripilation.
कच्छपः,
मंडूकः,
मंडूकी (lit.) a tortoise or frog in a well
(fig.) an inexperienced person, one who has had no experience of the world at large, a man of limited ideas who knows only his own neighbourhood
oft. used as a term of reproach.
यंत्रं a water-wheel, a contrivance for raising water from a well. °यंत्रघटी-घटिका a bucket or pot attached to the water-wheel to draw up water. °यंत्रघटिकान्याय see under न्याय.
Hindi
Hindi
(मीटर) अच्छी तरह से
Apte Hindi
Hindi
कूपः
पुं*
 - कुवन्ति मण्डूका अस्मिन् - कु - एक् दीर्घश्च
कुआँ
कूपः
पुं*
 - कुवन्ति मण्डूका अस्मिन् - कु - एक् दीर्घश्च
"छिद्र, रन्ध्र, गढ़ा, गर्त"
कूपः
पुं*
 - कुवन्ति मण्डूका अस्मिन् - कु - एक् दीर्घश्च
चमड़े की बनी तेल रखने की कुप्पी
कूपः
पुं*
 - कुवन्ति मण्डूका अस्मिन् - कु - एक् दीर्घश्च
मस्तूल
कूपः
पुं*
 - "कु+पक्, दीर्घश्च"
कुआँ
कूपः
पुं*
 - "कु+पक्, दीर्घश्च"
छिद्र यथा रोमकूप
कूपः
पुं*
 - "कु+पक्, दीर्घश्च"
जड़
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कूपः
noun
कूपनिर्माणसमये भूमौ कृतः गर्तः।
"कूपे लेपकार्यं प्रचलति।"
Synonyms:
 कूपकः, कूपः, गुणवृक्षकः, गुणवृक्ष, नौकूपकः
noun
बृहन्नौकायाः सः दण्डः यस्मै वातवस्त्रं बध्यते।
"वायुवेगात् नौकायाः कूपकः भग्नः।"
Synonyms:
 कूपः, कूपकः, प्रहिः, अन्धुः, जलकुपी, कूपी, निपानम्, उदपानम्, उदकाधारः, जलाधारः, आपीनः, चूडकः, कोट्टरः
noun
भूमौ खातः अल्पविस्तारो गम्भीरो मण्डलाकृतिः भागः यस्मात् जलं तैलं च प्राप्स्यते।
"अस्य कूपस्य जलं शीतलम्।"
Synonyms:
 विवरम्, बिलम्, रन्ध्रम्, छिद्रम्, कुहरम्, शुषिरम्, शुषिः, शुषी, कूपः, अवढः, अवढिः
noun
कस्यचित् वस्तुनः मध्ये रिक्तम्।
"सर्पः विवरात् कोष्ठं प्रविष्टः।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: कूपः
Root: कूप
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ mast
⇒ hole
⇒ well
⇒ cave
⇒ cavity
⇒ hollow
⇒ pit well
⇒ leather oil vessel
⇒ tree or rock in the midst of a river
⇒ post to which a boat or ship is moored
Shloka(s):
1|10|26|2 ► पुंस्येवान्धुः प्रहिः कूप उदपानं तु पुंसि वा॥ (वारिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|10|26|2 ⇢ अन्धुः (अन्धु) (पुं)
➠ 1|10|26|2 ⇢ प्रहिः (प्रहि) (पुं)
➠ 1|10|26|2 ⇢ कूपः (कूप) (पुं) ⇒ mast, hole, well, cave, cavity, hollow, pit well, leather oil vessel, tree or rock in the midst of a river, post to which a boat or ship is moored
➠ 1|10|26|2 ⇢ उदपानः (उदपान) (पुं)
➠ 1|10|26|2 ⇢ उदपानम् (उदपान) (नपुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ तटाकादयः
जातिः ➡ मानवनिर्मितिः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ कूपमुखे_इष्टकादिभिर्बद्धः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कूपः,
पुं,
 (कु ईषत् आपी यत्र । “ऋक्पूरित्यः” ।५ । ४ । ७४ । ऊदनोरित्यत्र दीर्घनिर्द्देशादन्यत्रा-प्यूदिति वा । यद्वा कुतन्ति मण्डूकाः अत्र । “कुपुभ्याञ्च” । उणां ३ । २७ इति पो दीर्घश्च ।) स्वना-मख्यातो जलाधारः ॥
कूया इति पात्कूया इतिच भाषा । तत्पर्य्यायः । अन्धुः २ प्रहिः ३ उद-पानम् ४ । इत्यमरः । १ । १० । २६ ॥
अवटः ५कोट्टारः ६ । इति जटाधरः ॥
कात्तः ७ कर्त्तः ८वज्रः ९ काटः १० खातः ११ अवतः १२ क्रिविः१३ सूदः १४ उत्सः १५ ऋष्यदात् १६ कारोत-रात् १७ कुशेषः १८ केवटः १९ । इति वेद-निघण्टौ ३ अध्याये त्रयोदशकूपनामानि ॥
तस्य लक्षणं यथा, --“भूमौ खातोऽल्पविस्तारो गम्भीरो मण्डलाकृतिः ।बद्धोऽबद्धः स कूपः स्यात्तदम्भः कौपमुच्यते” ॥
इति भावप्रकाशः ॥
तज्जलगुणाः । वातकफ-नाशित्वम् । अग्निदीपनत्वम् । लघुत्वम् । पित्त-वर्द्धनत्वम् । क्षारत्वम् । शीतकाले उष्णत्वम् ।उष्णकाले शीतत्वम् । वसन्तकाले प्रशस्तत्वञ्च ।इति राजवल्लभः ॥
(“रूक्षं कफघ्नं लवणात्मकञ्चसन्दीपनं पित्तकरं लघूष्णम् ।कूपोदकं वातहरं प्रदिष्टंहितं न शस्तं शरदो वदन्ति” ॥
इति हारीते प्रथमस्थाने ७ अध्याये ॥
कूपादिकरणफलादिकं जलाशयतत्त्वधृतादित्य-पुराणवचनम् । यथा, --“सेतुबन्धरता ये च तीर्थशौचरताश्च ये ।तडागकूपकर्त्तारो मुच्यन्ते ते तृषाभयात्” ॥
विष्णौ च । “अथ कूपकर्त्तुस्तत्प्रवृत्ते पानीयेदुष्कृतार्द्धं विनश्यति” । तत्प्रवृत्ते कृतकूपा-दुत्थिते । विष्णुधर्म्मोत्तरे च ।“तडागकूपकर्त्तारस्तथा कन्याप्रदायिनः ।छत्रोपानहदातारस्ते नराः स्वर्गगामिनः” ॥
तथा, नन्दिकेश्वरपुराणे ।“यो वापीमथवा कूपं देशे तोयविवर्ज्जिते ।खानयेत् स दिवं याति विन्दौ विन्दौ शतं समाः” ॥
तत्संस्कारकर्त्तुरपि फलमुच्यते विष्णौ । यथा, --“कूपारामतडागेषु देवतायतनेषु च ।पुनः संस्कारकर्त्ता च लभते मौलिकं फलम्” ॥
परं जलशून्यदेशखनने एव प्रतिष्ठा न तु पङ्को-द्धारमात्रे । “अजले जलमुत्पाद्य” इति वचनात् ॥
)गर्त्तः । गुणवृक्षः । नदीमध्यस्थितो वृक्षः पर्व्वतोवा । इत्युणादिकोषः । कूपकः । कूपा इति भाषा ।मृन्मानम् । इति मेदिनी ॥