| YouTube Channel

कूटः (kUTaH)

 
Apte Hindi
Hindi
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
"जालसाजी, भ्रम, धोखा"
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
"दाँव, जालसाजी से भरी हुई योजना"
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
"जटिल प्रश्न, पेचीदा या उलझनदार स्थल"
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
"मिथ्यात्व, असत्यता"
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
पहाड़ का शिखर या चोटी
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
उभार या उत्तुंगता
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
"अपने उभारों समेत माथे की हड्डी, सिर का शिखा"
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
सींग
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
"सिरा, किनारा"
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
"प्रधान, मुख्य"
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
"राशि, ढेर, समूह"
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
"हथौड़ा, घन"
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
"हल की फाली, कुशी"
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
हरिणों को फसाने का जाल
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
गुप्ती
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
जलकलश
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
"घर, आवास"
कूटः
पुं*
 - कूट - अच्
अगस्त्य की उपाधि
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 क्षवर्णः, कूटः
noun
हिन्दीभाषायाः वर्णमालायां वर्तमानः संयुक्ताक्षरः यः इदानीं स्वतन्त्रवर्णरूपेण स्वीक्रियते।
"ककारस्य षकारस्य च संयोगेन क्षवर्णः प्राप्यते।"
Synonyms:
 अगस्तिः, अगस्त्यः, पीताब्धिः, मैत्रावरूणिः, कुम्भसम्भवः, वातापिद्विट्, आग्नेयः, और्वशीयः, आग्निमारुतः, घटोद्भवः, सिन्धुपिबः, सिन्धुपिब, कूटः
noun
मुनिविशेषः, मित्रावरुणयोः पुत्रः।
"अगस्तिः सागरं पीतवान्।"
Synonyms:
 कूटः, कूटम्
noun
यद् व्यङ्गार्थं सूचयति।
"गोप्यः उद्धवेन सह कूटं कुर्वन्ति।"
Synonyms:
 कूटः, कूटम्
noun
तत् पदं यस्मिन् श्लिष्टानां शब्दानां प्रयोगः क्रियते तथा च यस्य अर्थः सामान्यानां कृते सुलभः नास्ति।
"सूरस्य भ्रमरगीतानि कूटैः परिपूर्णानि सन्ति।"
Synonyms:
 अपदेशः, व्यपदेशः, छद्म, उपधिः, कपटम्, छलम्, कूटः, कूटम्, व्याजः, लक्ष्यम्
noun
कञ्चित् वञ्चयितुं धार्यमाणं रूपम् अथवा क्रियमाणं कार्यम्।
"सः पीडितस्य अपदेशं करोति।"
Synonyms:
 असत्यम्, मिथ्या, मृषा, वितथः, अनृतम्, कूटः, कूटम्
noun
तद् वचनम् यद् अयथार्थम् अन्यायसङ्गतम् अधर्मसङ्गतं च
"असत्यं वचनं पापम्। / राजा प्रमाणं भूतानां स विनश्येन्मृषा वदन् अर्थकृच्छ्रमपि प्राप्य न मिथ्या कर्तुमुत्सहे।"
Synonyms:
 शिखरम्, शृङ्गम्, कूटः, ककुद्, ककुदः, ककुदम्, चूडा, पर्वताग्रम्, शैलाग्रम्, अद्रिशृङ्गम्, दशनः, वातरायणः, टङ्कः, गिरिशृङ्गः
noun
पर्वतस्य शिरोऽग्रम्।
"भारतीयेन पर्वतारोहिणा हिमालयस्य शिखरे भारतस्य त्रिवर्णाः ध्वजः अधिरोपिता।"
Synonyms:
 कूटः
noun
एकः विष्णोः रिपुः ।
"कूटस्य वर्णनं भागवतपुराणे वर्तते"
Synonyms:
 कूटः
noun
एकं नक्षत्रम् ।
"कूटस्य वर्णनं बृहत्संहितायां वर्तते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: कूटः
Root: कूट
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ With broken horns
Shloka(s):
3|4|56|1 ► भग्नश्रृङ्गपशुः कूटः प्रष्ठवाड् युगपार्श्वगः। (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|4|56|1 ⇢ कूटः (कूट) (पुं) ⇒ With broken horns ⇒
➠ 3|4|56|1 ⇢ कूटाः (कूट) (स्त्री) ⇒ With broken horns ⇒
➠ 3|4|56|1 ⇢ कूटम् (कूट) (नपुं) ⇒ With broken horns ⇒
Related word(s):
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कूटः,
पुं,
 (कूटयति दग्धीकरोति शापप्रभावेन सा-पराधान् इति । कूट दाहे + णिच् + अच् ।)अगस्त्यमुनिः । इति शब्दरत्नावली ॥
कूटः,
पुं,
स्त्री,
 (कूट्यते दातुं न शक्यते स्थावरत्वादिति । कूट अप्रदाने + कर्म्मणि घञ् ।) गृहम् ।इति शब्दरत्नावली ॥
कूटः,
पुं,
क्ली,
 (कूट् + घञ् ।) निश्चलः । राशिः ।(यथा, हेः रामायणे । १ । १४ । १५ ।“अन्नकूटाश्च दृश्यन्ते बहवः पर्व्वतोपमाः” ॥
)लौहमुद्गरः ॥
(यथा, भागवते । ४ । २५ । ८ ।“एते त्वां संप्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव ।संपरेतमयःकूटैश्छिन्दन्त्युत्थितमन्यवः” ॥
)माया । (यथा, महाभारते वनपर्व्वणि ।“नैव धर्म्मेण तद्राज्यं नार्ज्जवेन न चौजसा ।अक्षकूटमधिष्टाय हृतं दुर्य्योधनेन वै” ॥
)पर्व्वतशृङ्गम् । (यथा, महाभारते आनुशासनिके ।“अद्रीणामिव कूटानि धातुरक्तानि शेरते” ॥
)तुच्छः । सीरावयवः । यन्त्रम् । फाँद् इति भाषा ।(यथा, रामायणे ।“वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैस्तथा” ॥
)अनृतम् । इति मेदिनी ॥
भग्नशृङ्गषण्डः । इतिहेमचन्द्रः ॥
कैतवम् । इत्यमरः । ३ । ३ । ३६ ॥
(यथा, भागवते । ६ । ५ । १० ।“वाचः कूटन्तु देवर्षेः स्वयं विममृशुर्घिया” ॥
तद्वति त्रि । यथा, मनुः । ७ । ९० ।“न कूटैरायुधैर्हन्यात् युध्यमानो रणे रिपून्” ॥
मिथ्याभूते त्रि । यथा, याज्ञवल्क्यः ।“द्विगुणा वान्यथा ब्रूयुः कूटाःस्युः पूर्व्वसाक्षिणः” ॥
पुरद्वारम् । यथा, महाभारते । ४ । ५ । १४ ।“इयं कूटे मनुष्येन्द्र ! गहने महती शमी ।भीमशाखा दुरारोहा श्मशानस्य समीपतः” ॥
अत्र कूटशब्दस्तु टीकाकृन्मतभेदेन अर्थान्तरे-ऽपि वर्त्तते । अग्रभागमात्रम् । यथा, रामायणे ।“किरीटकूटैर्ज्वलितं शृङ्गारं दीप्तकुण्डलम्” ॥
भागवते च । ३ । १३ । २९ ।“सवज्रकूटाङ्गनिपातवेग-विशीर्णकुक्षिः स्तनयन्नुदन्वान् ।उत्सृष्टदीर्घोर्म्मिभुजैरिवार्त्त-श्चुक्रोश यज्ञेश्वर ! पाहि मेति” ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कूट आप्रदाने”@} 2 आकुस्मीयः।
‘अवसादने’--इत्येके।
‘कूटयेताप्रसादे णौ कूटेः, दाहे तु कूटयेत्।’ 3 इति देवः।
कूटकः-टिका, चुकूटयिषकःषिका
कूटयिता-त्री, चुकूटयिषिता-त्री
4 कूटयमानः, 5 चुकूटयिषमाणः
कूटयिष्यमाणः, चुकूटयिषिष्यमाणः
कूट्-कूटौ-कूटः
-- कूटितम्-तः, चुकूटयिषितः-तवान्
कूटः, चुकूटयिषुः
कूटयितव्यम्, चुकूटयिषितव्यम्
कूटनीयम्, चुकूटयिषणीयम्
कूट्यम्, चुकूटयिष्यम्
ईषत्कूटः-दुष्कूटः-सुकूटः
-- कूट्यमानः, चुकूटयिष्यमाणः
6 कूटः, 7 साङ्कूटिनम्, चुकूटयिषः
8 कूटयितुम्, चुकूटयिषितुम्
कूटना, चुकूटयिषा
कूटनम्, चुकूटयिषणम्
कूटयित्वा, चुकूटयिषित्वा
सङ्कूट्य, सञ्चुकूटयिष्य
कूटम् २, कूटयित्वा २, चुकूटयिषम् २
चुकूटयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२४०)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७०२। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो-७५)
04
=>
 [[१। ‘आ कुस्मादात्मनेपदिनः’ इति गणसूत्रं चुरादौ। तेन शानजेव।]]
05
=>
 [[२। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इत्यात्मनेपदम्।]]
06
=>
 [[आ। ‘कुत्स्या हि गालनपटा इव कष्टमेते दुष्कीर्तिभालनपराः खलु कूटवृत्त्या।’ धा। का। ३-३६।]]
07
=>
 [[३। ‘अभिविधौ भाव इनुण्’ (३-३-४४) इतीनुण्। ‘अण् इनुणः’ (५-४-१५) इति नित्यमण् तद्धितः। ‘इनण्णनपत्ये’ (६-४-१६४) इत्यनेन प्रकृतिभावः।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०२३१+ २६]