| YouTube Channel

कुष्माण्डः (kuSmANDaH)

 
Apte
English
कुष्माण्डः [kuṣmāṇḍḥ], 1 A kind of pumpkin gourd.
A fals conception.
A particular religious formula.
डी A religious ceremony.
An epithet of the wife of Śiva.
Comp.
 -नवमी
f.
 The ninth day of the bright half of the month of Kārtika when a golden idol
&c.
 is to be given as a religious gift.
Apte Hindi
Hindi
कुष्माण्डः
पुं*
 - कु ईषत् उष्मा अण्डेषु बीजेषु यस्य ब* स* शक* पररूपम्
"एक प्रकार की लौकी, तूमड़ी, कुम्हड़ा"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कुष्माण्डः, कुम्भाण्डी, आलाबुः
noun
लताविशेषः सा लता यस्याः फलानि वर्तुलाकारकानि वा दण्डवर्तुलाकारकानि सन्ति।
"कुष्माण्डे नैकानि फलानि सन्ति।"
Synonyms:
 कर्कारुः, कुष्माण्डः, कुष्माण्डी, कुष्माण्डकः, कूष्माण्डः, कूष्माण्डी, कूष्माण्डकः, अलाबुः, अलाबूः, आतावुः, तुम्बी
noun
लताप्रकारः यस्याः फलात् सूपं शाकं वा पाचयति।
"कर्षके कर्कारुः पक्वः।"
Synonyms:
 कर्कारुः, कुष्माण्डः, कुष्माण्डी, कुष्माण्डकः, कूष्माण्डः, कूष्माण्डी, कूष्माण्डकः, अलाबुः, अलाबूः, आतावुः, तुम्बी
noun
फलप्रकारः यस्मात् सूपं शाकं वा पाचयति।
"कतिपयाय जनाय कर्कारोः शाकं रोचते।"
Synonyms:
 कुष्माण्डः
noun
एकः राक्षसः ।
"कुष्माण्डस्य वर्णनं हरिवंशे वर्तते"
Synonyms:
 कुष्माण्डः
noun
एकः असुरगणः ।
"कुष्माण्डस्य संबंधः शिवेन सह वर्तते"
Synonyms:
 कुष्माण्डः
noun
सूक्तविशेषः ।
"कुष्माण्डस्य उल्लेखः वाजसनेयीसंहितायां वर्तते"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कुष्माण्डः, पुं
स्त्री,
 शिवस्य गणदेवताभेदः । (यथा, विष्णुपुराणे । १ । १२ । १३ ।“कुष्माण्डा विविधै रूपैः सहेन्द्रेण महामुने ! ।समाधिभङ्गमत्यन्तं आरब्धाः कर्त्तुमातुराः” ॥
)भ्रूणविशेषः इति मेदिनी ॥
(कुष्माण्डाकारत्वात्शिवगणभ्रूणयोस्तथात्वम् ॥
कु ईषत् उष्माअण्डेषु वीजेषु यस्य ।) वृहत्फललताविशेषः ।कुम्डा इति कोहडा इति च भाषा । तत्प-र्य्यायः । धृणावासः २ तिमिषः ३ ग्राम्यकर्कटी४ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
कुष्माण्डकः ५ कर्कारुः६ । इत्यमरः ॥
पुष्पफलः ७ । इति रत्नमाला ॥
कुष्माण्डी ८ कर्कोटिका ९ कुम्भाण्डी १० वृहत्फला११ सुफला १२ कुञ्चफला १३ नागपुष्पफला १४शुनी १५ कूष्माण्डः १६ शिखिवर्द्धकः १७ । इतिशब्दरत्नावली ॥
कूष्माण्डकः १८ । इत्यमरटीका ॥
अपि च ।“कुष्माण्डं स्यात् पुष्पफलं पीतपुष्पं वृहत्फलम् ।कुष्माण्डं वृंहणं वृष्यं गुरुपित्तास्रवातनुत् ॥
बालं पित्तापहं शीतं मध्यमं कफकारकम् ।वृद्धं नातिहिमं स्वादु सक्षारं दीपनं लघु ॥
वस्तिशुद्धिकरं चेतोरोगहृत् सर्व्वदोषजित्” ॥
* ॥
अथ कोहण्डी ।“कुष्माण्डी तु भृशं लघ्वी कर्क्कारुरपि कीर्त्तिता ।कर्क्कारुर्ग्राहिणी शीता रक्तपित्तहरा गुरुः ।पक्वा तिक्ताग्निजननी सक्षारा कफवातनुत्” ॥
इति भावप्रकाशः ॥
अस्य फलगुणाः । मूत्राघात-प्रमेहकृच्छ्राश्मरीनाशित्वम् । विण्मूत्रग्लपनत्वम् ।तृष्णार्त्तिशमनत्वम् । जीर्णाङ्गपुष्टिप्रदत्वम् । शुक्र-वृद्धिकारित्वम् । स्वादुतरत्वम् । अरोचकहरत्वम् ।बलकारित्वम् । पित्तापहत्वम् । वल्लीफलानां मध्येप्रवरत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
तस्य बालफल-गुणः । पित्तहरत्वम् । मध्यमफलगुणौ । कफ-कारित्वम् । अतिगुरुपाकित्वम् ॥
पक्वफलगुणाः ।लघुपाकित्वम् । उष्णत्वम् । क्षाररसत्वम् । अग्नि-दीपनत्वम् । वस्तिशोधनत्वम् । सर्व्वदोषनाशि-त्वम् । हृद्यत्वम् । चित्तविकारिणः पथ्यत्वञ्च ॥
अस्य नाडिकागुणाः । क्षाररसत्वम् । मधुरत्वम् ।गुरुत्वम् । रूक्षत्वम् । रुचिकारित्वम् । वायुकफा-श्मरीशर्करारोगनाशित्वञ्च ॥
अस्य मज्जगुणाः ।शुक्रकारित्वम् । पित्तनाशित्वम् । वस्तिशोधन-त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥