कुष्ठः (kuSThaH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

कुष्ठः [kuṣṭhḥ] ष्ठम् [ṣṭham],  ष्ठम् [Uṇ.*  2.2]

Leprosy (of which there are 18 varieties)
 गलत्कुष्ठाभिभूताय च Bh.*
  1.9.

A sort of poison. 

A kind of tree
 Costus specious,  see कोष्ठ
 Rām.*
  2.94.24.

(m.  ) cavity of the loin.  -ष्ठा The mouth or opening of a basket.

Comp.
  अरिः sulphur.

N.
  of several plants (Mar.  भोवरी,  रुई,  कडू पडवळ इ.)

Apte 1890

English

 कुष्ठः,  
ष्ठं [Uṇ. 2. 2] 1 Leprosy (of which there are 18 varieties)
 गलत्कुष्ठाभिभूताय च Bh. 1. 90. 
2 A sort of poison. 
ष्ठा The mouth or opening of a basket. 
Comp. 
अरिः {1} sulphur. {2} N. of several plants. 

Apte Hindi

Hindi

कुष्ठः
पुं*
  - कुष् - कथन
कोढ़

कुष्ठः
पुं*
  - कुष्+क्थन्
कूल्हे में पड़ा गड्ढा

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  कुष्ठः
Root:  कुष्ठः
Gender:  undefined
Number:  undefined
Meaning(s): 
⇒ plague
⇒ ailment
⇒ disease
⇒ illness
⇒ sickness
⇒ disorder
⇒ Disease personified
⇒ any tormenting or vexatious person or thing
⇒ crape ginger or Variegated ginger [Costus Speciosus or Arabicus - Bot.]
Shloka(s): 
2|4|126|1 ► व्याधिः कुष्टं पारिभाव्यं वाप्यं पाकलमुत्पलम्। (वनौषधिवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|4|126|1 ⇢ व्याधिः (व्याधि) (पुं) ⇒ plague, ailment, disease, illness, sickness, disorder, Disease personified, any tormenting or vexatious person or thing, crape ginger or Variegated ginger [Costus Speciosus or Arabicus - Bot.]
➠ 2|4|126|1 ⇢ कुष्ठम् (कुष्ठ) (नपुं)
➠ 2|4|126|1 ⇢ पारिभाव्यम् (पारिभाव्य) (नपुं)
➠ 2|4|126|1 ⇢ वाप्यम् (वाप्य) (नपुं) ⇒ coming from ponds or tanks, to be scattered or sown or cast or thrown, crape ginger or Variegated ginger [Costus Speciosus or Arabicus - Bot.]
➠ 2|4|126|1 ⇢ पाकलम् (पाकल) (नपुं) ⇒ quite black, causing suppuration, bringing to ripeness, crape ginger or Variegated ginger [Costus Speciosus or Arabicus - Bot.]
➠ 2|4|126|1 ⇢ उत्पलम् (उत्पल) (नपुं) ⇒ lotus, waterlily, any flower, water lily, any water-lily, particular hell, seed of the lotus, crape ginger [Costus speciosus - Bot.], blossom of the blue lotus [Nymphaea Caerulea]
Related word(s): 
जातिः ➡ ओषधिः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 कुष्ठः,  पुं,
   (कुष्णाति शरीरस्थशोणितं विकुरुते इति ।निष्कर्षार्थकस्य कुष्धातोरत्र विकारार्थत्वं बोध्य-ते धातूनामनेकार्थत्वात् । कुष् निष्कर्षे + “हनि-कुषीति” । उणां २ । २ । इति क्थन् ।)स्वनामख्यातरोगः ।तस्य निदानं पूर्व्वलिखितम् । औषधं यथा ।“सर्व्वकुष्टेषु वमनं रेचनं रक्तमोक्षणम् ।वचावासापटोलानां निम्बस्य फलिनीत्वचः ॥
कषायो मधुना पीतो वातहृन्मदनान्वितः ।विरेचनं प्रयोक्तव्यं त्रिवृद्दन्तीफलत्रिकैः ॥
मनःशिला मरीचानि तैलपाकं पयो हरेत् ।सर्व्वकुष्ठानुलेपोऽयं शिवा पञ्चगुडोदनम् ॥
करञ्जैडगजौ कुष्ठं गोमूत्रेण प्रलेपतः ।करवीरोद्वर्त्तनञ्च तैलाक्तस्य तु कुष्ठहृत् ॥
हरिद्रामलयं रास्ना गुडूच्येडगजस्तथा ।आरग्वधः करञ्जश्च लेपः कुष्ठहरः परः ॥
मनःशिला विडङ्गानि वाकुची सर्षपस्तथा ।करञ्जो मूत्रपिष्टोऽयं लेपः कुष्ठहरोऽर्कवत् ॥
विडङ्गैडगजाकुष्ठनिशासिन्धूत्थसर्षपैः ।मूत्राम्बुपिष्टो लेपोऽयं दद्रुकुष्ठविनाशनः ॥
प्रपुन्नाटकवीजानि धात्री सर्ज्जरसः स्नूही ।सौवीरपिष्टं दद्रू णामेतदुद्वर्त्तनं परम् ॥
आरग्वधस्य पत्राणि आरनालेन पेषयेत् ।दद्रुकिट्टिमकुष्ठानि हन्ति सिध्मानमेव च ॥
उष्णा पीता वाकुची च कुष्ठजित् क्षीरभोजिनः ।तिलाज्यत्रिफलाक्षौद्रव्योषभल्लातशर्कराः ॥
वृष्यः सप्तसमो मेध्यः कुष्ठहा कामचारिणः ।विडङ्गत्रिफलाकृष्णाचूर्णं लीढं समाक्षिकम् ॥
हन्ति कुष्ठं कृमीन्मेहनाडीव्रणभगन्दरान् ।यः खादेदभयारिष्टामलकानि तथा निशा ॥
स जयेत् सर्व्वकुष्ठानि मासादूर्द्ध्वं न संशयः ।दह्यमानाच्युतः कुम्भे मूलगे खदिराङ्कुरः ॥
साक्षधात्रीरसक्षौद्रं हन्यात् कुष्ठं रसायनम् ।धात्रीखदिरयोः क्वाथं पीत्वावल्गुजसंयुतम् ॥
शङ्खेन्दुधवलं श्वित्रं हन्ति तूर्णं न संशयः ।पीत्वा भल्लातकं तैलं मांसव्याधिं जयेन्नरः ॥
सेवितं खादिरं वारि पानाद्यैः कुष्ठजिद्भवेत् ।वासा गुडूची त्रिफला पटोलञ्च करञ्जकम् ॥
निम्बासनं कृष्णवेत्रं क्वाथकल्केन यद्युतम् ।वज्रकं तद्धरेत् कुष्ठं शतं वर्षाणि जीवति ॥
स्वरसेन च दूर्व्वायाः पचेत्तैलं चतुर्गुणम् ।कच्छुर्विचर्च्चिका पामा अभ्यङ्गादेव नश्यति ॥
द्रुमत्वगर्ककुष्ठानि लवणानि च मूत्रकम् ।गण्डीरिका चित्रकैस्तैस्तैलं कुष्ठव्रणादिनुत्” ॥
इति गारुडे १७५ अध्यायः ॥
“कुष्ठेन्द्रयवसिद्धार्थनिशा दूर्व्वा च कुष्ठजिंत्” ॥
इति तत्रैव १७५ अध्यायः ॥
“करवीरं भृङ्गराजं लवणं कुष्ठमर्द्दकम् ।चतुर्गुणेन मूत्रेण पचेत्तैलं हरेच्च तत् ।पामां विचर्च्चिकां कुष्ठमभ्यङ्गाद्धि व्रणानि वै” ॥
“सैन्यवञ्च विडङ्गानि सोसराजी तु सर्षपाः ।रजनी द्वे विषाञ्चैव गोमूत्रेण च पेषयेत् ।कुष्ठनाशश्च तत्क्षेपान्निम्बपत्रादनात्तथा” ॥
इति च गारुडे १८७ अध्यायः ॥
“सतक्रकाशमूलं वा वाकुचीमूलमेव वा ।काञ्जिकेन च वाकुच्या मूलं वै कुष्ठरोगनुत्” ॥
इति गारुडे १८८ अध्यायः ॥
“पीतं वृश्चिकमूलन्तु पर्य्युषितजलेन वै ।सार्द्धं विनाशयेद्दाहज्वरञ्च परमेश्वर ! ॥
शिखायाञ्चैव तद्बद्धं भवेदैकाहिकादिनुत् ।एतत् सकाञ्जिकं पीतं वातकुष्ठज्वरादिनुत्” ॥
इति गारुडे १९३ अध्यायः ॥
“नित्यं निम्बदलानाञ्च चूर्णमामलकस्य च ।प्रत्यूषे भक्षयेच्चैव तस्य कुष्ठं विनश्यति ॥
हरीतकी विडङ्गञ्च हरिद्रा सितसर्षपाः ।सोमराजस्य वीजानि करञ्जस्य च सैन्धवम् ।गोमूत्रपिष्टान्येतानि कुष्ठरोगहराणि च” ॥
वीजानि स्थाने मूलानि वा पाठः ।इति तत्रैव १९४ अध्यायः ॥
“चन्दनं कुङ्कुमं मांसी कर्पूरो जातिपत्रिका ।जातीकक्कोलपूगाणां लवङ्गस्य फलानि च ॥
अगुरूशीरकस्तूर्य्यः कुष्ठं तगरनालिका ।गोरोचना प्रियङ्गुश्च वोलं मदनकं नखम् ॥
सरलः सप्तपर्णश्च लाक्षा चामलकी तथा ।कर्व्वूरकः पद्मकञ्च एतैस्तैलं प्रसाधितम् ।प्रस्वेदमलदौर्गन्ध्यकण्डूकुष्ठहरं परम्” ॥
इति गारुडे १९८ अध्यायः ॥
 * ॥
अथ वैद्यकमते कुष्ठचिकित्सामाह ।“वातोत्तरेषु सर्पिर्व्वमनं श्लेष्मोत्तरेषु कुष्ठेषु ।पित्तोत्तरेषु मोक्षो रक्तस्य विरेचनं श्रेष्ठम् ॥
पुराणधान्यानि च जाङ्गलानिमांसानि मुद्गाश्च पटोलयुक्ताः ।यवादयश्चात्र हिताः पुराणाघृतानि शाकानि च तिक्तकानि” ॥
तन्त्रान्तरे ।“पुराणाः शालिगोधूममुद्गाद्याः कुष्ठिनो हिताः ।तिक्तशाकं जाङ्गलञ्च पानादौ खदिरोदकम् ॥
ये लेपाः कुष्ठानां यज्यन्ते निर्गतास्रदोषाणाम् ।संशोधिताशयानां सद्यः सिद्धिर्भवेत्तेषाम् ॥
दूर्व्वाऽभयासैन्धवचक्रमर्द्द-कुठेरकाः काञ्जिकतक्रपिष्टाः ।एभिः प्रलेपैरपि बद्धमूलांकण्डूञ्च दद्रुञ्च निवारयन्ति ॥
तुल्यो रसः शालतरोस्तुषेणसचक्रमर्द्दोऽप्यभयाविमिश्रः ।पानीयभुक्तेन तदम्लपिष्टोलेपः कृतो दद्रुगजेन्द्रसिंहः ॥
विडङ्गैडगजाकुष्ठनिशासिन्धूत्थसषपैः ।धान्याम्लपिष्टैर्लेपोऽयं दद्रुकुष्ठविनाशनः ॥
एडगजकुष्ठसैन्धवसौवीरसर्षपैः क्रिमिघ्नैः ।क्रिमिसिध्मदद्रुमण्डलकुष्ठानां नाशनो लेपः ॥
पर्णानि पिष्ट्वा चतुरङ्गुलस्यतक्रेण पर्णान्यथ काकमाच्याः ।तैलाक्तगात्रस्य नरस्य कुष्ठा-न्युद्वर्त्तयेदश्वहनच्छदैश्च ॥
 ५ ॥
विडङ्गसैन्धवशिवाशशिरेखा-सर्षपकरञ्जरजनीभिश्च ।गोजलपिष्टो लेपःकुष्ठहरो दिवसनाथसमः ॥
 ६ ॥
कासमर्द्दकमूलञ्च काञ्जिकेन प्रपेषितम् ।दद्रुकिट्टिमकुष्ठानि जयेदेतत्प्रलेपनात् ॥
 ७ ॥
आरग्वधस्य पत्राणि आरनालेन पेषयेत् ।दद्रुकिट्टिमकुष्ठानि हन्ति सिध्मानमेव च ॥
 ८ ॥
चक्राह्वयं स्नुहीक्षीरं भावितं मूत्रसंयुतम् ।रवितप्तं हि किञ्चित्तु लेपनं किट्टिमापहम् ॥
 ९ ॥
शिखरीरसेन सुपिष्टं मूलकवीजं प्रलेपतः सिध्म ।क्षारेण वा कदल्या रजनीमिश्रेण नाशयति ॥
 १० ॥
॥
 ११ ॥
सक्षारं गन्धकं लेपात् कटुतैलेन सिध्मजित् ॥
कासमर्द्दकवीजानि मूलकानां तथैव च ॥
 १२ ॥
 १३ ॥
गन्धाश्वचूर्णमिश्राणि सिध्मनां परमौषधम् ॥
उपदेशात् काञ्जिकपिष्टैर्लेपः ॥
 १४ ॥
गन्धपाषाणचूर्णेन यवक्षारेण लेपितम् ।सिध्मनाशं व्रजत्याशु कटुतैलयुतेन च ॥
द्वयं समं कटुतैलेन लेपः ॥
 १५ ॥
कुष्ठं मूलकवीजं प्रियङ्गवः सर्षपास्तथा रजनी ।एतत् केशरषष्ठं निहन्ति बहुवार्षिकं सिध्म ॥
 १६ ॥
नीलकुरुण्टकपत्रैरालिप्य गात्रमतिबहुशः ।लिम्पेन्मूलकवीजैः पिष्टैस्तक्रेण सिध्मनाशाय ॥
 १७ ॥
एडगजातिलसर्षपकुष्ठं मागधिकालवणत्रयमस्तु ।पूतिकृतं दिवसत्रयमेतद्धन्ति विचर्च्चिकदद्रुककुष्ठम्॥
 १८ ॥
सिन्दूरमरिचचूर्णं महिषीनबनीतसंयुतं बहुशः ।लेपान्निहन्ति पामां तैलं करवीरसिद्धं वा ॥
 १९ ॥
 २० ॥
पारदं शङ्खगन्धञ्च शिलाचोत्तरवारुणी ।प्रपून्नाडश्च सर्पाक्षिमेघनादाग्निलाङ्गली ॥
उत्तरवारुणी,  राखालशशा इति ख्याता ॥
भल्लातं गृहधूमञ्च मुनिगुञ्जा स्नुहीपयः ।अरिष्टञ्च गुडः क्षौद्रं वागुजीवीजतुल्यकम् ॥
गोमूत्रैरारनालैर्व्वा पिष्ट्वा लेपञ्च कारयेत् ।दद्रुमण्डलकण्डूञ्च विचर्ञ्चिञ्च विनाशयेत् ॥
 २१ ॥
मनःशिलाले मरिचञ्च तैल-मार्कं पयः कुष्ठहरः प्रलेपः ॥
 २२ ॥
विषवरुणहरिद्राचित्रकागारधूम-मनलमरिचदूर्व्वाक्षीरमर्क्कस्नुहीभ्याम् ।दहति पतितमात्रात् कुष्ठजातीरशेषाः ।कुलिशमिव सरोषाच्छक्रहस्ताद्विमुक्तम् ॥
अत्र अनलं भल्लातकः ॥
 २३ ॥
भल्लातका द्वीपि सुधार्कमूलंगुञ्जाफलत्र्यूषणशङ्खचूर्णम् ।तुत्थं सकुष्ठं लवणानि पञ्चक्षारद्वयं लाङ्गलिकाञ्च पक्त्वा ॥
स्नुह्यर्कदुग्धं घनमायसस्थंशलाकया तद्विदधीत लेपम् ।कुष्ठे किलासे तिलकालके चअशेषदुर्नामसचर्म्मकीले ॥
भल्लातका द्वीपि चित्रकं तन्मूलम् ॥
एषां समभागचूर्णं सिजार्कयोः क्षीरे दत्त्वाकिञ्चित् पाकं कुर्य्यात् । अथ वा क्षीरद्वयं चतु-र्गुणं चूर्णं पादिकं लेपयोग्यं पाकं कुर्य्यात् । शला-कया कुष्ठस्थाने दद्यात् ॥
 २४ ॥
“स्नुक्काण्डशुशिरे दग्ध्वा गृहधूमं ससैन्धवम् ।अन्तर्धूमं तैलयुक्तं लेपाद्धन्ति विचर्च्चिकाम्” ॥
सिजनलके सैन्धवगृहधूमं समभागं प्रपूर्य्य स्थाल्य-भ्यन्तरे कृत्वा शरावेण पिधाय दग्ध्वा पिष्ट्वाकटुतैलेन लेपः ॥
 २५ ॥
“स्नुक्काण्डे सर्षपात् कल्कः कुकूलानलपाचितः ।लेपाद्विचर्च्चिकां हन्ति रागवेगं इव त्रपाम्” ॥
सिजनलके राइकल्कं प्रपूर्य्य शुष्कगोमयाग्नौदग्ध्वा कटुतैलेन लेपः ॥
 २६ ॥
“नारिकेलोदरे न्यस्तस्तण्डुलः पूतिता गतः ।लेपाद्विपादिकां हन्ति चिरकालानुबन्धिनीम् ॥
 २७तिलकुसुमलवणगोजलकटुतैलं लौहभाजने कृत्वा ।शोषितमर्कमयूखैः पादस्फुटनं निहन्ति लेपेन” ॥
 २८“उन्मत्तकस्य वीजेन माणकक्षारवारिणा ।कटुतैलं विपक्तव्यं शीघ्रं हन्ति विपादिकाम्” ॥
कटुतैल शं ४ भाणनालपत्राणां क्षार पल ६४जल शं ६४ शेष शं १६ कल्क धुस्तूरवीज पल८ । उन्मत्ततैलम् ॥
 २९ ॥
“अवल्गुजं कासमर्द्दं चक्रमर्द्दं निशायुगम् ।माणिमन्थञ्च तुल्यांशं मस्तुकाञ्जिकपेषितम् ॥
कण्डूं कच्छूं जयत्युग्रां सिद्ध एष प्रयोगराट् ॥
 ३० ॥
कोमलसिंहास्यदलं सनिशं सुरभीजलेन पिष्टम् ।दिवसत्रयेण नियतं क्षपयति कच्छूं विलेपनतः ॥
 ३१“वायस्येडगजाकुष्ठकृष्णाभिर्गुडिका कृता ।वस्तमूत्रेण संपिष्ट्वा लेपाच्छूइत्रविनाशिनी” ॥
समभागचूर्णं छागमूत्रेण पिष्ट्वा गुडिका कार्य्या ।तेनैव लेपः ॥
 ३२ ॥
“पूतिकार्कस्नुक्नरेन्द्रद्रुमाणांमूत्रैः पिष्ट्वा पल्लवाः सौमनाश्च ।लेपाच्छ्वित्रं हन्ति दद्रुव्रणांश्चकुष्ठान्यर्शांस्यस्रनाडीव्रणांश्च” ॥
सौमना जातीपत्री ॥
 सर्व्वेषां पल्लवान् गोमूत्रेणपिष्ट्वा लेपो देयः ॥
 ३३ ॥
“गजचित्रव्याघ्रचर्म्ममसीतैलविलेपनात् ।श्वित्रं नाशं व्रजेत् किं वा पूतिकीटविलेपनात्” ॥
गजचर्म्म चित्ररोमव्याघ्रचर्म्म अनयोर्भस्म कटु-तैलञ्च लेपः । अथवा पादुडियाकीटं पिष्ट्वा लेपः ॥
३४ ॥
 ३५ ॥
 “कुडवोऽवल्गुजवीजात् हरिताल-चतुर्थमागसंमिश्रः । गवां मूत्रेण पिष्टः स्ववर्ण-करणः परं श्वित्रे” ॥
 आयुर्व्वेदसारेऽपि ।“कुडवो वागुजीवीजात् हरितालपलान्वितः ।गवां मूत्रेण संपिष्य लेपनात् श्वित्रनाशनम् ॥
 ३६ ॥
धात्रीखदिरयोः क्वाथं पीत्वा च मधुसंयुतम् ।शङ्खकुन्देन्दुधवलं जयेच्छित्रं न संशयः ॥
 ३७ ॥
धात्रीखदिरयोः क्वाथमवल्गुजरजोऽन्वितम् ।पीत्वा शङ्खेन्दुकुन्दाभं हन्ति श्वित्रं न संशयः ॥
 ३८ ॥
क्षारे सुदग्धे गजलण्डजे चगजस्य मूत्रेण बहुश्रुते च ।द्रोणप्रमाणं दशभागयुक्तंदत्त्वा पचेत् वीजमवल्गुजस्य ॥
एतद्यदा चिक्वणतामुपैतितदाशु सिद्धां गुडिकां प्रकुर्य्यात् ।श्वित्रं प्रलिम्पेदथ तेन घृष्टंतदा व्रजत्याशु स्ववर्णभावम् ॥
 ३९ ॥
श्वेतजयन्तीमूलं पीतं पिष्टञ्च पयसैव ।श्वित्रं निहन्ति नियतं रविवारे वैद्यनाथाज्ञा ॥
 ४० ॥
गुञ्जाफलाग्निचूर्णन्तु लेपितं श्वेतकुष्ठनुत् ।शिलापामार्गभस्मापि लिप्त्वा श्वित्रं विनाशयेत् ॥
४१ ॥
 ४२ ॥
एरण्डतुलसीवीजं वागुजी चक्रमर्द्दकम् ।तिक्तकोषातकीवीजं कृष्णाङ्कोठस्य वीजकम् ॥
गोमूत्रदधिदुग्धैश्च पचेदप्याजमूत्रकैः ।कल्कं दत्त्वा शिला काशी पथ्या कुष्ठं विडङ्गकम् ॥
कटुतैलञ्च तल्लेपाद्घृष्ट्वा घृष्ट्वा विलेपनैः ।पञ्चाननमिदं तैलं श्वेतकुष्ठकुलापहम्” ॥
कुटुतैल शं ४ क्वाथ्यएरण्डवीजादीनां मिलित्वा शं२ कल्कशिलाकाश्यादीनां मिलित्वा शं १ ।इति श्वित्रे पञ्चाननतैलम् ॥
 ४३ ॥
“आरग्वधं धवं कुष्ठं हरितालं मनःशिला ।रजनीद्वयसंयुक्तं पचेत्तैलं विधानवित् ॥
एतेनाभ्यञ्जनादेव क्षिप्रं श्वित्रं विनश्यति” ॥
तिलतैल शं ४ पा शं १६ कल्कमिलित शं १ ।इति आरग्वधाद्यं तैलम् ॥
 ४४ ॥
“शुद्धसूतं समं गन्धं त्रिफला भृङ्गवागुजी ।भल्लातकं तिलः कृष्णो निम्बवीजं समं समम् ।मर्द्दयेद्भृङ्गजद्रावैः शोष्यं पेष्यं पुनः पुनः ॥
इत्थं कुर्य्युस्त्रिसप्ताहं रसः श्वेतारिको भवेत् ।मध्वाज्यैर्निष्कमात्रन्तु खादेत् श्वेतं विनाशयेत्” ॥
इति श्वेतारिः ॥
 ४५ ॥
“पिबति सकटुतैलं गन्धपाषाणचूर्णंरविकिरणसुतप्तं पामनो यः पलार्द्धम् ।त्रिदिनतदनुसिक्तः क्षीरभोजी च शीघ्रंभवति कनकदीप्तिः कामरूपी मनुष्यः” ॥
 ६६ ॥
“तीव्रेण कुष्टेन परीतदेहोयः सोमराजीं नियमेन खादेत् ।संवत्सरं कृष्णतिलद्वितीयांस सोमराजीं वपुषाऽतिशेते ॥
 ४७ ॥
घर्म्मसेवी कदुष्णेन वारिणा वागुजीं पिबेत् ।क्षीरभोजी च सप्ताहात् कुष्ठी कुष्ठं व्यपोहति ॥
 ४८अवल्गुजवीजकर्षं पीत्वा कोष्णेन वारिणा ।भोजनं सर्पिषा कार्य्यं सर्व्वकुष्ठविनाशनम् ॥
 ४९ ॥
छिन्नायाः स्वरसो वापि सेव्यमानो यथाबलम् ।जीर्णे घृतेन भुञ्जीत मुद्गयूषौदनेन च ॥
अपि पूतिशरीरोऽपि दिव्यरूपी भवेन्नरः ॥
 ५० ॥
यः खादेदभयारिष्टमरिष्टामलकानि वा ।स जयेत् सर्व्वकुष्ठानि मासादूर्द्ध्वं न संशयः ॥
 ५१ ॥
 ५२ ॥
निम्बस्य पत्रं मूलानि सत्वक्पुष्पफलानि च ।चूर्णितानि घृतक्षौद्रसंयुतानि दिने दिने ॥
लिह्यात् पिबेद्वा मूत्रेण संयक्तान्युदकेन वा ।मदिरामलतोयेन पयसा वा यथाबलम् ॥
भुञ्जीत घृतयूषाद्यैः शाल्यन्नं पयसापि वा ।सर्व्वकुष्ठविसर्पार्शोनाडीदुष्टव्रणानपि ॥
कामलाञ्च गदानन्यांस्तथा पित्तकफास्रजान् ।संवत्सरप्रयोगेण सर्व्ववर्ज्ज्यविवर्ज्जितः ॥
जयत्येतत् पञ्चनिम्बं रसायनमनुत्तमम्” ॥
इति पञ्चनिम्बम् ॥
 ५३ ॥
“पुष्पकाले च पुष्पाणि फलकाले फलानि च ।संचूर्ण्य पिचुमर्द्दस्य त्वङ्मूलानि दलानि च ॥
द्विरंशानि समाहृत्य भागिकानि प्रकल्पयेत् ।त्रिफलात्र्युषणं ब्रह्मी श्वदंष्ट्रारुष्कराग्निकाः ॥
विडङ्गसारवाराहीलौहचूर्णामृताः समाः ।हरिद्राद्वयावल्गुजव्याधिघाताः सशर्कराः ॥
कुष्ठेन्द्रयवपाठाश्च कृत्वा चूर्णं सुसंयुतम् ।खदिरासननिम्बानां घनक्वाथेन भावयेत् ॥
सप्तधा पञ्चनिम्बञ्च मार्करस्वरसेन च ।स्निग्धशुद्धतनुर्धीमान् योजयेच्च शुभे दिने ॥
अधुना तिक्तहविषा खदिरासनवारिणा ।सेव्यमुष्णाम्बुना वापि कोलवृद्ध्या पलं पिबेत् ॥
तिक्तहविषा वक्ष्यमाणपञ्चतिक्तघृतेन ॥
जीर्णे च भोजनं कार्य्यं स्निग्धं लघु हितञ्च यत् ॥
विचर्च्चिकोडुम्बरपुण्डरीक-कपालदद्रूकिटिमालसादि ।शतारुविस्फोटविसर्पपामांकुष्ठप्रकोपं विविधं किलासम् ॥
भगन्दरं श्लीपदवातरक्तंजडान्ध्यनाडीव्रणशीर्षरोगान् ।सर्व्वप्रमेहान् प्रदरांश्च सर्व्वान्दंष्ट्राविषं मूलविषं निहन्ति ॥
स्थूलोदरः सिंहकृशोदरश्चसुश्लिष्टसन्धिर्मधुनोपयोगात् ।समीपयोगादपि ये दशन्तिसर्पादयो यान्ति विनाशमाशु ॥
जीवेच्चिरं व्याधिजराविमुक्तःशुभे रतश्चन्द्रसमानकान्तिः” ॥
इति पञ्चनिम्बः ॥
 ५४ ॥
“अमृतायाः पलशतं दशमूल्यास्तथा शतम् ।पाठामूर्व्वाबलातिक्तादार्व्वीगन्धर्व्वहस्तकाः ॥
एषां दशपलान् भागान् विभीतक्याः शतं हरेत् ।द्वे शते च हरीतक्या आमलक्यास्तथा शतम् ॥
जलद्रोणद्वये पक्त्वा अष्टभागावशेषितम् ।प्रस्थं गुग्गुलुमाहृत्य प्रस्थार्द्धञ्च घृतं पचेत् ॥
पाकसिद्धौ प्रदातव्यं गुडूच्याः सत्त्वमेव च ।पलद्वयं तथा शुण्ठ्याः पिप्पल्याश्च पलद्वयम् ॥
ततो मात्रां प्रयुञ्जीत ज्ञात्वा दोषबलाबलम् ।अष्टादशसु कुष्ठेषु वातरक्तगदेषु च ॥
कामलामामवातञ्च अग्निमान्द्यं भगन्दरम् ।पीनसञ्च प्रतिश्यायं प्लीहानमुदरं तथा ॥
एतान् रोगान्निहन्त्याशु भास्करस्तिमिरं यथा” ॥
अमृतागुग्गुलुः । अयं वातरक्ते प्रशस्तः ॥
 ५५ ॥
“निम्बामृतावृषपटोलनिदिग्धिकानांभागान् पृथग्दशपलान् विपचेद्घटेऽपाम् ।अष्टांशशेषितरसेन सुनिश्चितेनप्रस्थं घृतस्य विपचेत् पिचुभागकल्कैः ॥
पाठाविडङ्गसुरदारुगजोपकुल्या-द्विक्षारनागरनिशामिषिचव्यकुष्ठैः ।तेजोवतीमरिचवत्सकदीप्यकाग्नि-रोहिण्यरुष्करवचाकणमूलयुक्तैः ॥
मञ्जिष्ठयातिविषया वरया यमान्यासंशुद्धगुग्गुलुपलैरपि पञ्चसंख्यैः ।तत् सेवितं विधमति प्रबलं समीरंसन्ध्यस्थिमज्जगतमप्यथ कुष्ठमीदृक् ॥
नाडीव्रणार्व्वुदभगन्दरगण्डमाला-जत्रूर्द्ध्वसर्व्वगदगुल्मगुदोत्थमेहान् ।यक्ष्मारुचिश्वसनपीनसकासशोष-हृत् पाण्डुरोगगलविद्रधिवातरक्तम्” ॥
इति पञ्चतिक्तघृतगुग्गुलुः ॥
 ५६ ॥
 * ॥
“श्वेतकरवीरमूलं विषांशकं साधितं गोमूत्रे ।चर्म्मदलसिध्मपामाविस्फोटक्रिमिकिटिमजित्तैलम्” ॥
तिलतैल ४ शेर,  गोमूत्र १६ शेर,  श्वेतकरवीर-मूल ४ पल,  विष ४ पल । करवीरतैलम् ॥
 ५७ ॥
“मृतस्य कृष्णसर्पस्य शिरःपुच्छान्त्रवर्ज्जितम् ।अन्तर्धूमं कृतं भस्म वागुजीतैलमिश्रितम् ।एतेन मर्दनादेव गलत्कुष्ठं विनश्यति” ॥
इति कृष्णसर्पतैलम् ॥
 ५८ ॥
“सूतकं गन्धकं कुष्ठं सप्तपर्णञ्च चित्रकम् ।सिन्दूरञ्च रसोनञ्च हरितालमवल्गुजम् ॥
आरग्वधस्य वीजानि जीर्णताम्रं मनःशिला ।प्रत्येकं कर्षमेतेषां कटुतैलं पलाष्टकम् ॥
साधयेत् सूर्य्यतापेन सर्व्वकुष्ठविनाशनम् ।श्वित्रमौडुम्बरं कच्छूं मांसवृद्धिं भगन्दरम् ॥
विचर्च्चिकाञ्च पामानं वातरक्तं सुदारुणम् ।गम्भीरञ्च तथोत्तानं नाशयेत् यस्य म्रक्षणात् ॥
कुष्ठराक्षसनामेदं स्ववर्णकरणं परम् ।अश्विभ्यां निर्म्मितं ह्येतत् लोकानुग्रहहेतवे” ॥
इति कुष्ठराक्षसतैलम् ॥
 ५९ ॥
“सूतं गन्धं शिला तालं काञ्जिकैर्मर्दयेद्दिनम् ।तल्लिप्तवस्त्रवर्त्तीं तां तैलाक्तां ज्वालयेदधः ॥
स्थिते पात्रे पचेत्तैलं गृहीत्वा लेपयेत्ततः ।कुष्ठस्थानं विशेषेण सर्व्वकुष्ठं हरत्यलम् ॥
इदं कालानलं तैलं वातकुष्ठे महौषधम्” ॥
“एषां समं काञ्जिकं सर्व्वेषां द्विगुणं तिलतैलंम् ।कल्कं वस्त्रे संलिप्य संशोष्य वर्त्तीं कुर्य्यात् तांतैलाक्तां सम्दंशिकया ज्वालयित्वा उपरि तैलंदत्त्वा ततः पतितं तैलं अधःपात्रे गृह्णीयात् ततःकुष्ठस्थाने दद्यात्” ॥
इति कुष्ठकालानलतैलम् ॥
 ६० ॥
“सिन्दूरामृततालगैरिकहलाजाजीगदत्र्यूषणै-र्हृत्पाषाणरसोनवाणदहनस्नुह्यर्कदुग्धैर्निशा ।राजीगन्धकहिङ्गुभिः परिमितैः शुक्त्या पचेत् सार्षपंतैलं प्रस्थमितं घृतस्य कुडवं पात्रं तथार्काद्रसम्” ॥
हृत्पाषाणं मनःशिला ।“गोमूत्रञ्च तथा विनीय सकलं पूतं शृतं रोगिणदद्यात् कुष्ठविचर्च्चिकादिषु भिषक् नाम्ना तु षड्-विन्दुकम्” ॥
 इति षड्विन्दुतैलम् ॥
 ६१ ॥
“सर्व्वकुष्ठे सर्व्वव्रणे सर्व्वत्र गलिते क्षते ।नक्तमालं हरिद्रे द्वे अर्कं तगरमेव च ॥
करवीरवचाकुष्ठं आस्फोता रक्तचन्दनम् ।मालती सिन्धुवारञ्च मञ्जिष्ठा सप्तपर्णकम् ॥
एषामर्द्धपलान् भागान् विषस्य द्विपलं तथा ।चतुर्गुणे गवां मूत्रे तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥
श्वित्रविस्फोटकिटिमकीटलूताविचर्च्चिकाः ।कण्डूकच्छुरिकायाश्च ये व्रणा विषदूषिताः ॥
ते सर्व्वे नाशमायान्ति तमः सूर्य्योदये यथा ॥
विषतैलमिदं नाम्ना सर्व्वब्रणविशोधनम्” ॥
इति विषतैलम् ॥
 ६२ ॥
“सोमराजी हरिद्रे द्वे सर्षपाः कुष्ठमेव च ।करञ्जैडगजावीजं पत्राण्यारग्वधस्य च ॥
विपचेत् सार्षपं तैलं नाडीदुष्टव्रणापहम् ।अनेनाशु प्रशाम्यन्ति कुष्ठान्यष्टादशैव तु ॥
नीलिका पिडका व्यङ्गा गम्भीरं वातशोणितम् ।कण्डूकच्छुप्रशमनं दद्रुपामानिवारणम्” ॥
इति सोमराजीतैलम् ॥
 ६३ ॥
“सोमराजीतुलाक्वाथे यथा दद्रुहनस्य च ।गोमूत्रस्य तथा पात्रे कल्कं दत्त्वा विचक्षणः ॥
विपचेत् कार्षिकैर्भागैः कटुतैलाढकं भिषक् ।चित्रकं लाङ्गलाख्या च नागरं कुष्ठमेव च ॥
हरिद्रा नक्तमालञ्च हरितालं मनःशिला ।आस्फोतार्ककरवीरं सप्तपर्णञ्च गोमयम् ॥
खदिरो निम्बपत्रञ्च मरिचं कासमर्द्दकम् ।एतानि श्लक्ष्णपिष्टानि कल्कं दत्त्वा विचक्षणः ॥
हन्ति सर्व्वाणि कुष्ठानि क्रिमिदुष्टव्रणानि च ।किटिमं दद्रुजातञ्च गात्रवैवर्ण्यमेव च ॥
विशीर्णचर्म्ममांसादिदृढीकरणमुत्तमम् ।पाण्डुरोगं तथा कण्डूं विसर्पं हन्ति दारुणम् ।ये चान्ये त्वग्गता रोगास्तांस्तु शीघ्रं व्यपोहति” ॥
इति वृहत्सोमराजीतैलम् ॥
 ६४ ॥
“मरिचालशिलाब्दार्कपयोऽश्वारिजटात्रिवृत् ।शकृद्रसविशालारुक् निशायुक्दारुचन्दनैः ॥
कटुतैलात् पचेत् प्रस्थं द्व्यक्षैर्विषपलान्वितैः ।सगोमूत्रैस्तदभ्यङ्गाद्दद्रुश्वित्रविनाशनम् ॥
सर्व्वेष्वपि च कुष्ठेषु तैलमेतत् प्रशस्यते” ॥
इति मरिचाद्यं तैलम् ॥
 ६५ ॥
“मरिचं त्रिवृता दन्ती क्षीरमार्कं शकृद्रसः ।देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम् ॥
विशाला करवीरञ्च हरितालं मनःशिला ।चित्रको लाङ्गलाख्या च विडङ्गं चक्रमर्द्दकम् ॥
शिरीषं कुटजो निम्बः सप्तपर्णः स्नुहामृता ।शम्पाको नक्तमालोऽब्दं खदिरं पिप्पली वचा ॥
ज्योतिष्मती च पलिका विषस्य द्विपलं भवेत् ।आढकं कटुतैलस्य गोमूत्रञ्च चतुर्गुणम् ॥
मृत्पात्रे लौहपात्रे वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ।पक्त्वा तैलवरं ह्येतन्म्रक्षयेत् कुष्ठकान् व्रणान् ॥
पामाविचर्च्चिकादद्रुकण्डूविस्फोटकानि च ।वलयः पलितं छाया नली व्यङ्गं तथैव च ॥
अभ्यङ्गेन प्रणश्यन्ति सौकुमार्य्यञ्च जायते ।प्रथमे वयसि स्त्रीणां यासां नस्यन्तु दीयते ॥
परामपि जरां प्राप्य न स्तना यान्ति नम्रताम् ।बलीवर्द्दस्तुरङ्गो वा गजो वा वायुपीडितः ॥
त्रिभिरभ्यञ्जनैर्गाढं भवेन्मारुतविक्रमः” ॥
कटुतैल १६ शेर,  गोमूत्र ६४ शेर,  कल्कार्थंमरिचादीनां प्रत्येकं १ पल,  विष २ पल ।इति वृहन्मरिचाद्यं तैलम् ॥
 ६६ ॥
“सप्तपर्णस्तथा काली गुडूची पिचुमर्द्दकम् ।शिरीषञ्च महातिक्ता जया तुम्बी मृगादनी” ॥
काली कालिः लता ॥
“निशादशपलान् मागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ।तैलप्रस्थं समादाय गोमूत्रञ्च चतुर्गुणम् ॥
आरग्वधो भृङ्गराजो जयाधुस्तूररात्रयः ।इन्द्राशनाग्निखर्ज्जूरं गोमयार्कस्नुहीच्छदम् ॥
तैलतुल्यं प्रदातव्यं स्वरसञ्च पृथक् पृथक् ।महाकालवचा ब्रह्मी तुम्ब्यग्निगृहपुत्त्रिका ॥
कुचेला कुलका रात्रिर्मेघनामा च ग्रन्थिका ।सम्पाकमर्कक्षीरञ्च कासुन्देश्वरमूलकम्” ॥
कासुन्दमूलकं कालकासुन्दामूलम् । कासुन्दःखरमर्द्दकमिति क्वचित्पाठः तन्मते ईश्वरमूलस्थानेअपामार्गमूलम् ॥
“आचु जिङ्गी महातिक्ता विशाला छपिपत्रकम् ।पूतिकास्फोत मूर्व्वा च सप्तपर्णं शिरीषकम्” ॥
छपिपत्रकं विछातिपत्रम् ॥
“कुटजं पिचुमर्द्दश्च महानिम्बं तथैव च ।गुडूची चन्द्ररेखा च सोमराट् चक्रमर्द्दकम् ॥
तुम्बुरुभृङ्गषष्ट्याह्वकन्दकं कटुरोहिणी ।शटीदार्व्वी त्रिवृत् पद्मग्रन्थिकागुरुपुष्करम् ॥
कर्पूरं कट्फलं मांसी मुरैलाटरुषाभयम् ।एतेषां कार्षिकैः कल्कैर्नाम्ना कन्दर्प उच्यते ॥
अष्टादशविधं कुष्ठं ग्रन्थिमज्जगतं तथा ।हस्तपादाङ्गुलीसन्धिगलितं सर्व्वसन्धिषु ॥
अधिकानि च मांसानि यस्य गात्रे भविष्यति ।नासाकर्णास्यवैकल्यं भेकाकारवपुस्त्वचम् ॥
श्वेतं रक्तं तथा कुष्ठं नानावर्णं विपादिकभ् ।श्वित्रं बहुविधञ्चैव वातशोणितमेव च ॥
कपालं क्रिमिजं कुष्ठं कण्डूदद्रुविचर्च्चिकाम् ।पामादिस्फोटकादीनि क्रिमिवृद्धिं तथैव च ॥
कटीदद्रुं मसूरीञ्च किटिमं रक्तमण्डलम् ।कुष्ठमौडुम्बरं पद्मं महापद्मं तथैव च ॥
गलगण्डार्व्वुदं हन्याद्गण्डमालां भगन्दरम् ।वातजं पित्तजञ्चैव श्लेष्मजं सान्निपातिकम् ॥
एकोल्वणं द्व्युल्वणञ्च कुष्ठं हन्यान्न संशयः” ॥
इति कन्दर्पसारतैलम् ॥
 ६७ ॥
 * ॥
“भल्लातकानां पवनोद्धतानांवृन्तव्युदानाञ्च यदाढकं स्यात् ।तच्चेष्टकाचूर्णकणैर्विघृष्यप्रक्षालयित्वा विसृजेत् प्रवाते ॥
शुष्कं पुनस्तद्विदलीकृतञ्चततः पचेदप्सु चतुर्गुणासु ।तत्पादशेषं परिपूतशीतम्क्षीरेण तुल्येन पुनः पचेत्तु ॥
तदर्द्धया शर्करया विकीर्णंततः खजेनोन्मथितं विधाय ।तत् सप्तरात्रादुपजातवीर्य्यंसुधारसादप्यधिकत्वमेति ॥
प्रातर्विबुद्धः कृतदेवकार्य्योमात्राञ्च खादेत् स्वशरीरयोग्याम् ।न चान्नपाने परिहार्य्यमस्तिन चातपे चाध्वनि मैथुने च ॥
यथेष्टचेष्टो विहितोपयोगा-द्भवेन्नरः काञ्चनराशिगौरः ।अनन्यमेधा नरसिंहतेजाहृष्टेन्द्रियोऽव्याहतबुद्धिसत्त्वः ॥
दन्ताश्च शीर्णाः पुनरुद्भवन्तिकेशाश्च शुक्लाः पुनरेव दिव्याः ।नीलाञ्जनालिप्रतिमा भवन्तित्वचो विवर्णाः पुनरेव दिव्याः ॥
विशीर्णकर्णाङ्गुलिनासिकोऽपिक्रिम्यर्द्दितो भिन्नगलोऽपि कुष्ठी ।सोऽपि क्रमादङ्कुरिताग्रशाख-स्तरुर्यथा भाति नभोऽम्बुसिक्तः ॥
उष्ट्रान् मयूरान् जयति स्वरेणबलेन नागस्तुरगो जवेन ।रसायनस्यास्य नरः प्रसादा-द्वृहस्पतेरप्यधिकोऽपि बुद्ध्या ॥
ग्रन्थान् विशालान् पुनरुक्तिदोषान्गृह्णाति शीघ्रं न च नश्यते तु ।कुर्व्वन्निमं कल्पमनल्पबुद्धि-र्जीवेन्नरो वर्षशतानि पञ्च ॥
राजा ह्ययं सर्व्वरसायनानांचकार योगं भगवानगस्त्यः” ॥
इति अमृतभल्लातकम् ॥
 ६८ ॥
“निम्बं गोपारुणा कठ्वी त्रायन्ती त्रिफला घनम् ।पप्पटारण्डजानन्तावचाखदिरचन्दनम्” ॥
अरण्डजं हाकुचवीजम् ।“पाठा शुण्ठी शटी भार्गी वासा भूनिम्बवत्सकम् ।श्यामेन्द्रवारुणी मूर्व्वा विडङ्गेन्द्रविषानलम् ॥
हस्तिकर्णामृता द्रेका पटोलं रजनीद्वयम् ।कर्णारग्वधसप्ताह्वकृष्णवेत्रोच्चटाफलम्” ॥
द्रेका महानिम्बम् । कर्णारग्वधः शोणालिफलमज्जा ।“भूकन्दं तृणपर्णञ्च जिङ्गी पद्माटमूषली ।विश्वक्सेना च कैटर्य्यं शरपुङ्खा क्षीरकञ्चुकी ॥
एषां द्विपलिकान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ।अष्टमागावशेषन्तु कषायमवतारयेत् ॥
भल्लातकसहस्राणि त्रीणि छित्वार्म्मणेऽम्भसि ।चतुर्भागावशेषन्तु कषायमवतारयेत् ॥
तौ कषायौ समादाय वस्त्रपूतौ च कारयेत् ।गुडस्य तु तुला ताभ्यां कषायं विपचेत् भिषक् ॥
भल्लातकसहस्राणां मज्जानं तत्र दापयेत् ।त्रिकटुत्रिफलामुस्तसैन्धवानां पलं पलम् ॥
दीपकस्य पलञ्चैव चातुर्ज्जातं पलांशिकम् ।संचूर्ण्य प्रक्षिपेदत्र कन्दकञ्च चतुःपलम् ॥
स्निग्धभाण्डे विनिक्षिप्य स्थापयेत् कुशलो भिषक् ।महाभल्लातको ह्येष महादेवेन निर्म्मितः ॥
जगतस्तु हितार्थाय जयेच्छीघ्रं न संशयः ।श्वित्रमौडम्बरं दद्रुमृष्यजिह्वं सकाकणम् ॥
पुण्डरीकञ्च चर्म्माख्यं विष्फोटं मण्डलं तथा ।कण्डं कपालं कण्डूञ्च पामानं सविपादिकम् ॥
वातरक्तमुदावर्त्तं पाण्डुरोगं ब्रणक्रिमीन् ।अर्शांसि षट्प्रकाराणि कासं श्वासं भगन्दरम् ॥
सदाभ्यासेन पलितमामवातं सुदुस्तरम् ।अनुपाने प्रयोक्तव्यं छिन्नाक्वाथं पयोऽथवा ।भोजने च सदा भोज्यमुष्णञ्चान्नं विशेषतः” ॥
इति महाभल्लातकगुडः ॥
 ६९ ॥
“हुताशमुखसंशुद्धं पलमेकं रसस्य वै ।पलं लौहस्य ताम्रस्य पलं भल्लातकस्य च ॥
गन्धकञ्च पलञ्चैकमभ्रकस्य च गुग्गुलोः ।हरीतकीविभीतक्योश्चूर्णं कर्षद्वयं द्वयोः ॥
अष्टमाषाधिकं तत्र धात्र्याः पाणितलानि षट् ।घृतं द्व्यष्टगुणं लोहात् द्वात्रिंशत्त्रिफलाजलम् ॥
एकं कृत्वा पचेत् पात्रे लौहे च विधिपूर्व्वकम् ।पाकमेतस्य जानीयात् कुशलो लोहपाकवित् ॥
विबुद्धः प्रातरुत्थाय गुरुदेवद्विजार्च्चकः ।रक्तिकादिक्रमेणैव घृतभ्रामरमर्द्दितम् ॥
लौहे लौहस्य दण्डेन कुर्य्यादेतद्रशायनम् ।अनुपानञ्च कुर्व्वीत नारिकेलोदकं पयः ॥
सर्व्वकुष्ठहरं श्रेष्ठं वलीपलितनाशनम् ।पाण्डुमेहामवातघ्नं वातरक्तरुजापहम् ॥
क्रिमिशोथाश्मरीशूलदुर्नामवातरोगनुत् ।क्षयं हन्ति महाश्वासमत्यर्थं शुक्रवर्द्धनम् ।अग्निसन्दीपनं हृद्यं कान्त्यायुर्बलवृद्धिकृत् ॥
विवर्ज्य्य शाकाम्लमपि स्त्रियञ्चसेव्यो रसो जाङ्गलजाविकानाम् ।शाल्योदनं षष्ठिकमाज्यमुद्ग-क्षौद्रं गुडः क्षीरमिह क्रियायाम् ॥
शालिञ्च गुर्व्वादिवृहत्करञ्ज-शिलाजतुक्षौद्रयुतं पयश्च ।सर्पिर्युतं भक्षयतो विहङ्गान्प्रपूर्य्यते दुर्ब्बलदेहधातुः ॥
कृष्णस्य पक्षस्य सिते तु पक्षेत्रिपञ्चरात्रेण यथा शशाङ्कः” ॥
पाकलक्षणं यथा,  --“वस्त्रे निष्पीडितं सूक्ष्मे स्थूलतन्तौ घने दृढे ।समुद्रं जायते व्यक्तं न निःसरति सन्धिभिः ।न च शब्दायते बह्नौ तदा सिद्धिं विनिर्द्दिशेत्” ॥
इति अमृताङ्कुरलौहम् ॥
 ७० ॥
“गन्धकेन हतं ताम्रं दशभागं समुद्धरेत् ।उषणं पञ्चभागं स्यादमृतञ्च द्विभागिकम् ॥
दातव्यं कुष्ठिने सम्यगनुपानस्य योगतः ।गलिते स्फुटिते चैव विपुले मण्डले तथा ॥
विचर्च्चिकादद्रुपामासर्व्वकुष्ठप्रशान्तये” ॥
इति उदयभास्करः ॥
 ७१ ॥
“तालकं वंशपत्राख्यं कुष्माण्डसलिले क्षिपेत् ।सप्तधा वा त्रिधा वापि दध्नाम्लेन तथैव च ॥
शोधयित्वा पुनः शुष्कं चूर्णयेत् तण्डुलाकृतिः ।ततः शरावके यन्त्रे स्थापयेत् कुशलो भिषक् ॥
वदरीपल्लवोत्थेन लेपनं कारयेत् ततः ।अरुणाभमधःपात्रं तावज्ज्वाला प्रदीयते ॥
स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य माणिक्याभो भवेद्रसः ।घृतक्षौद्रेण संमर्द्य खादयेद्रक्तिकाद्वयम् ॥
संपूज्य देवदेवेशं कुष्ठरोगाद्विमुच्यते ।स्फुटितं गलितं कुष्ठं वातरक्तं भगन्दरम् ॥
नाडीव्रणं व्रणं दुष्टमुपदंशं विचर्च्चिकाम् । [णान् ।नासास्यसम्भवान् रोगान् क्षतान् हन्यात् सुदारु-पुण्डरीकञ्च चर्स्माख्यं विस्फोटं मण्डलं तथा” ॥
इति रसमाणिक्यम् ॥
 ७२ ॥
“कुष्माण्डत्रिफलातैलकन्याकाञ्जिकभावितम् ।तालकं तुल्यगन्धं स्यादर्द्धपारदमर्दितम् ॥
अजाक्षीरेण निम्बूककन्यातोयैर्दिनत्रयम् ।प्रत्येकं भावयेत् शुष्कं चक्रिकाकारतां गतम् ॥
विपचेत् हण्डिकामध्ये पलाशक्षारमध्यगम् ।यामान् द्वादश शीतेऽस्मिन् प्रयोज्यं रक्तिकाद्वयम् ॥
हन्त्यष्ठादशकुष्ठानि रोमविध्वंसनं तथा ।द्विविधं वातरक्तञ्च नाडीदुष्टव्रणानि च” ॥
इति तालकेश्वरः ॥
 ७३ ॥
“दद्रुघ्नवाणाङ्घ्रिरसं दत्त्वा तालं सुचूर्णितम्पुनः पुनश्च संमर्द्य शुष्कं कृत्वा पुटे दहेत्” ॥
वाणाङ्घ्रिरसं शरपुङ्खपत्ररसम् ॥
दृढस्थाल्यां घृतं क्षारं पालाशञ्चाप्युपर्य्यधः ।ततो ज्वाला प्रदातव्या दिनरात्रे मृतं भवेत् ॥
शुक्लवर्णो यदा च स्यादग्नौ दत्ते न धूमकम् ।तदा ज्ञातं मृतं तालं सर्व्वकुष्ठविनाशनम् ॥
गलत् कुष्ठं वातरक्तं ताम्रवर्णञ्च मण्डलम् ।शीतपित्तमहादद्रुछुच्छुन्दरविनाशनम् ।पथ्यं मसूरचणकं मुद्गसूपं यथेच्छया” ॥
इति तालकेश्वरः ॥
 ७४ ॥
 अतिदृष्टफलोऽयम् ।“संमर्द्य तालकं शुष्कं वंशपत्राख्यमुच्चकैः ।कुष्माण्डनीरे सम्भाव्य त्रिदिनं शोधयेत् पुनः ॥
घृतकन्याद्रवैर्भूयो भावयेच्च दिनत्रयम् ।संमर्द्य काञ्जिकेनैव दध्राम्लेन विमर्द्दयेत् ॥
संमर्द्य चूर्णसलिले रसे पौनर्नवे पुनः ।त्रिदिनं मर्द्दयित्वा तु कारयेत् स्वटिकाकृतिम् ॥
स्थाल्यां दृढतरायान्तु पलाशक्षारसञ्चयम् ।उपर्य्यधस्तालकस्य क्षारं दत्त्वा शरावकैः ॥
पिधाय लेपयेत् यत्नात् पूरयेत् क्षारसञ्चयम् ।पुनरूर्द्ध्वं शरावेण लेपयेत्तत् दृढं ततः ॥
द्वात्रिंशद्यामपर्य्यन्तं वह्निज्वाला प्रदीयते ।एवं सिद्धेन तालेन गन्धतुल्ये न मेलयेत् ॥
द्वयोस्तुल्यं जीर्णताम्रं वालुकायन्त्रगं पचेत् ।अयं तालेश्वरो नाम रसः परमदुर्लभः ॥
हन्त्यष्टादश कुष्ठानि वातशोणितनाशनः ।रक्तमण्डलमत्युग्रं स्फुटितं गलितं तथा ॥
बहुरूपं सर्व्वजातं नाशयेदविकल्पतः ।दुष्टव्रणञ्च वीसर्पं त्वग्दोषञ्च विनाशयेत् ॥
दृष्टो वारसहस्रञ्च रोगवारणकेशरी” ॥
इति महातालकेश्वरः ॥
 ७५ ॥
“कुष्माण्डत्रिफलातैलकन्याकाञ्जिकभावितम्तालुकं तुल्यगन्धं स्यादर्द्धपारदमर्दितम् ॥
अजाक्षीरेण निम्बूककन्यातोयैर्दिनत्रयम् ।प्रत्येकं भावयेच्छुष्कं चक्रिकाकारतां गतम् ॥
विपचेत् हण्डिकामध्ये पलाशक्षारमध्यगम् ।यामान् द्वादशशीतेऽस्मिन् प्रयोज्यं रक्तिकाद्वयम् ।हन्त्यष्टादश कुष्ठानि रोमविध्वंसनादिकम्” ॥
इति तालकेश्वरः ॥
 ७६ ॥
इति गोविन्दविशारदकृतभैषज्यरत्नावल्यां कुष्ट-चिकित्सा समाप्ता ॥

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.