| YouTube Channel

कुष्ठं (kuSThaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कुष्ठं,
क्ली,
 (कुष्णाति रोगम् । कुष् + “हनि कुषीति” ।उणां २ । २ । इति क्थन् ।) विषभेदः । इतिहेमचन्द्रः ॥
औषधविशेषः । कुड् इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । व्याधिः २ पारिभव्यम् ३ वाप्यम् ४पाकलम् ५ उत्पलम् ६ । इत्यमरः । २ । ४ ।१२६ ॥
आप्यम् ७ । इति तट्टीका ॥
जरणम् ८ ।इति रत्नमाला ॥
रुजा ९ गदः १० आमयः ११पारिभद्रकम् १२ रामम् १३ वाणीरजम् १४पावनम् १५ कुत्सितम् १६ पद्मकम् १७ गदा-ह्वम् १८ गदाह्वयम् १९ कौवेरम् २० भासु-रम् २१ । इति शब्दरत्नावली ॥
काकलम् २२नीरुजम् २३ । इति जटाधरः ॥
“कुष्ठं रोगाह्वयं वाप्यं पारिभव्यं तथोत्पलम् ।कुष्ठमुष्णं कटु स्वादु शुक्रलं तिक्तकं लघु ।हन्ति वातास्रवीसर्पकासकुष्ठमरुत्कफान्” ॥
* ॥
अथ कुष्ठभेदपुष्करमूलम् ।“उक्तं पुष्करमूलन्तु पुष्करं पौष्करञ्च तत् ।पद्मपत्रञ्च काश्मीरं कुष्ठभेदमिदं जगुः ॥
पौष्करं कटुकं तिक्तमुष्णं वातकफज्वरान् ।हन्तिशोथारुचिश्वासान् विशेषात् पार्श्वशूलनुत्” ॥
इति भावप्रकाशः ॥
अस्य गुणाः । कटुत्वम् ।उष्णत्वम् । तिक्तत्वम् । कफवायुकुष्ठरोगविसर्प-विषकण्डूखर्ज्जूदद्रुनाशित्वम् । कान्तिकारित्वञ्च ।इति राजनिर्घण्टः ॥
श्वासकासज्ज्वरहिक्काना-शित्वम् । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
स्वनामख्यातरोगः । कुट् इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।श्वित्रम् २ । इत्यमरः । २ । ४ । ५४ ॥
श्वेतम् ३श्वेत्रम् ४ । इति तट्टीका ।तस्य निदानपूर्व्विका संप्राप्तिर्यथा ।“विरोधीन्यन्नपानानि द्रवस्निग्धगुरूणि च ।भजतामागतां छर्दिं वेगांश्चान्यान् प्रतिघ्नताम् ॥
व्यायाममतिसन्तापमतिभुक्त्वा निषेविणाम् ।शीतोष्णलङ्घनाहारान् क्रमं मुक्त्वा निषेविणाम् ॥
घर्म्मश्रमभयार्त्तनां द्रुतं शीताम्बुसेविनाम् ।अजीर्णाध्यशिनाञ्चैव पञ्चकर्म्मापचारिणाम् ॥
नवान्नदधिमत्स्यातिलवणाम्लनिषेविणाम् ।मांसमूलकपिष्टान्नतिलक्षीरगुडाशिनाम् ॥
व्यायामञ्चाप्यजीर्णेऽन्ने निद्राञ्च भजतां दिवा ।विप्रान् गुरून् धर्षयतां पापं कर्म्म च कुर्व्वताम् ॥
वातादयस्त्रयो दुष्टास्त्वग्रक्तं मांसमम्बु च ।दूषयन्ति स कुष्ठानां सप्तको द्रव्यसंग्रहः ॥
अतः कुष्ठानि जायन्ते सप्त चैकादशैव तु ।कुष्ठानिं सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः ॥
सर्व्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकत्वतः” ॥
* ॥
तस्य पूर्व्वरूपं यथा ।“अतिश्लक्ष्णः खरः स्पर्शः स्वेदास्वेदौ विवर्णता ।दाहः कण्डुस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिर्भ्रमः ॥
व्रणाणामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः ।रूढानामतिरूक्षत्वं निभित्तेऽल्पेऽपि कोपणम् ॥
रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्” ॥
* ॥
तच्च वातादिभेदेन अष्टादशप्रकारम् ।तत्र सप्तमहाकुष्ठानि यथा ।“कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु ।कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम् ॥
१ ॥
रुग्दाहरागकण्डूभिः परीतं रोमपिञ्जरम् ।उडुम्बरफलाभासं कुष्ठमौडुम्बरं वदेत् ॥
२ ॥
श्वेतं रक्तं स्थिरं स्त्यानं स्निग्धमुत्सन्नमण्डलम् ।कृच्छ्रमन्योन्यसंयुक्तं कुष्टं मण्डलमुच्यते ॥
३ ॥
कर्कशं रक्तपर्य्यन्तमन्तःश्यावं सवेदनम् ।यदृष्यजिह्वासंस्थानमृष्यजिह्वं तदुच्यते ॥
४ ॥
सश्वेतं रक्तपर्य्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम् ।सोत्सेधञ्च सरागञ्च पुण्डरीकं प्रचक्षते ॥
५ ॥
श्वेतं ताम्रं तनु च यद्रजो घृष्टं विमुञ्चति ।प्रायश्चोरसि तत् सिध्ममलावुकुसुमोपमम् ॥
६ ॥
यत् काकणन्तिकावर्णमपाकं तीव्रवेदनम् ।त्रिदोषलिङ्गं तत्कुष्ठं काकणं नैव सिध्यति” ॥
७ ॥
एकादशक्षुद्रकुष्ठानि यथा ।“अस्वेदनं महाकास्तु यन्मत्स्यसकलोपमम् ।तदेव कुष्ठं चर्म्माख्यं बहुलं हस्तिचर्म्मवत् ॥
१ ॥
श्यावं किणखरस्पर्शं परुषं किटिमं स्मृतम् ॥
२ ॥
वैपादिकं पाणिपादस्फुटितं तीव्रवेदनम् ॥
३ ॥
कण्डुमद्भिः सरागैश्च गण्डैरलसकं चितम् ॥
४ ॥
सकण्डुरागपिडकं दद्रुमण्डलमुद्गतम् ॥
५ ॥
रक्तं सशूलं कण्डूमत् सस्फोटं यद्गलत्यपि ।तच्चर्म्मदलमाख्यातं संस्पर्शासहमुच्यते ॥
६ ॥
सूक्ष्मा बह्व्यः पिडकाः स्राववत्यःपामेत्युक्ताः कण्डुमत्यः सदाहाः । ७ ॥
सैव स्फोटैस्तीव्रदाहैरुपेताज्ञेया पाण्योः कच्छुरुग्रास्फिचोश्च ॥
८ ॥
स्फोटाः श्यावारुणा भासा विष्फोटाः स्युस्तनुत्वचः ॥
९ ॥
रक्तं श्यावं सदाहार्त्ति शतारुः स्याद्बहुव्रणम् ॥
१० ॥
सकण्डुपिडका श्यावा बहुस्रावा विचर्च्चिका” ॥
११ ॥
इति माधवकरः ॥