कुश (kuza)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 कुश(इर)कुशिर r. 4th cl. (कुश्यति)
	 1. To embrace,  to enfold.
	 2. To take
out or from.  (इ)कुशि r. 1st and 10th cls. (कुंशति कुंशयति) To shine:
see कुस.

 कुश mfn.
   (-शः-शा-शं)
	 1. Wicked,  deprave.
	 2. Mad,  inebriate.
	 mn.  (-शः-शं)
A species of grass used in many solemn and religious observances, 
hence called sacrificial grass,  (Poa cynosuroides.)
	 m.
  (-शः)
	 1. The
yoke of a plough.
	 2. A proper name,  one of the sons of RAMA.
	 3.
One of the great Dwipas or divisions of the universe,  surrounded
by the sea of spirituous liquor.
	 f.
  (-शा)
	 1. A rope.
	 2. A plant,  com-
monly Maukatha.
	 n.
  (-शं) Water.
	 f.
  (-शी)
	 1. A ploughshare.
	 2.
Wrought iron. 
	 mf.  (-शः-शी) A bridle,  a horse's head rope.
 E.
  कु the
earth. शीञ् to sleep or rest,  and ड affix,  or कु bad,  and शी to des-
troy,  again कुश् to embrace or enfold,  and क aff.
  

Capeller Eng

English

 कुश॑ m.
  grass,  esp.
    the sacred grass used at cert.
   rel.
ceremonies.  —f.  कुशा & कुशी॑ a little peg,  serving as a mark.

Yates

English

 कुश (शः-शं) 1.
m.
  n.
  Sacrificial
grass.
m.
  Yoke of a plough.
n.
 
Water.
f.
  (शा) Rope. (शी) plough-
share
 wrought iron.  (शः-शी) 1.
m.
 
3.
f.
  A bridle.
a. Weak
 mad.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

कुश 	-	 kuza 	-	 adj.
  	-	  depraved
कुश 	-	 kuza 	-	 adj.
  	-	  wicked
कुश 	-	 kuza 	-	 m.
  	-	  rope used for connecting the yoke of a plough with the pole
कुश 	-	 kuza 	-	 m.
  	-	  sacred grass used at certain religious ceremonies
कुश 	-	 kuza 	-	 m.
  	-	  one of the great dvIpas or divisions of the universe
कुश 	-	 kuza 	-	 m.
  	-	  grass
कुश 	-	 kuza 	-	 n.
  	-	  inebriate
कुश 	-	 kuza 	-	 n.
  	-	  water
कुश 	-	 kuza 	-	 n.
  	-	  mad

Wilson

English

 कुश (इर) कुशिर r. 4th cl. (कुश्यति)
1 To embrace,  to enfold.
2 To take out or from.  (इः) कुशि r. 1st and 10th cl. (कुंशति
कुंशयति) To shine: see कुस.

 कुश
mfn.
   (-शः-शा-शं)
1 Wicked,  depraved.
2 Mad,  inebriate.
mn.  (-शः-श) A species of grass used in many solemn and
religious observances,  hence called sacrificial grass,  (Poa cynosuroides.)
m.
 
(-शः)
1 The yoke of a plough.
2 A proper name,  one of the sons of RĀMA.
3 One of the great Dvīpas or divisions of the universe,  surrounded by the
sea of spirituous liquor.
f.
  (-शा)
1 A rope.
2 A plant,  commonly Maükāṭha.
n.
  (-शं) Water. (-शी)
1 A ploughshare.
2 Wrought iron. 
mf.  (-शः-शी) A bridle,  a horse's head rope.
E.
  कु the earth,  शीङ् to sleep or rest,  and ड affix,  or कु
bad,  and शो to destroy,  again कुश to embrace or to enfold,  and क
aff.
  

Apte

English

कुशः [kuśḥ],  a.
 

Wicked,  vile,  depraved.

Mad.

शः A kind of grass considered holy and forming an essential requisite of several religious ceremonies
 पवित्रार्थे इमे कुशाः Śrāddha Mantra
 कुशपूतं प्रवयास्तु विष्टरम् R.*
  8.18,  1.49, 95.

N.
  of the elder son of Rāma.  [He was one of the twin sons of Rāma,  born after Sītā had been ruthlessly abandoned in the forest
 yet he was the elder of the two in point of first seeing the light of this world. He,  with Lava was brought up by the sage Vālmīki,  and the two boys were taught to repeat the Rāmāyaṇa,  the epic of the poet. Kuśa was made by Rāma king of Kuśāvatī,  and he lived there for some time after his father's death. But the presiding deity of the old capital Ayodhyā presented herself to him in his dream and besought him not to slight her. Kuśa then returned to Ayodhya
 see R.*
  16.3-42.]

A rope of Kuśa grass for connecting the yoke of a plough with the pole.

One of the great Dvīpas
 Bhāg.*
  5.1.32.

शा A plank for covering anything.

A piece of wood.

A horse's bridle. -शी A sort of ladle.

Wrought iron. 

Ploughshare.

A pod of cotton. 

A piece of Udumbara wood used for counting the number of Sāmans in a Stotra
 औदुम्बरे स्त्रियाम् । छन्दोगस्तोत्रगणनाशङ्कासु ...... Nm.  -शम् Water
 as in कुशेशय q. v.  ह्रदश्च कुशवानेष यत्र पद्मं कुशेशयम् Mb.
 *  3.13.18.Comp.   -अक्षः a monkey. -अग्रम् the sharp point of a blade of the Kuśa grass
 hence oft
 en used in comp.
  in the sense of 'sharp',  'shrewd',  'penetrating' as intellect. ˚बुद्धि a.
  having a penetrating intellect,  sharp,  shrewd
 (अपि) कुशाग्रबुद्धे कशली गुरुस्ते R.*
  5.4.-अग्रीय a.
  penetrating,  sharp
 कुरु बुद्धिं कुशाग्रीयां ... ... Bk.*
  5.15. -अङ्गुली,  -रीयम् a ring of Kuśa grass worn at religious ceremonies. -अरणिः N.
  of Durvāsas.-आकरः the sacrificial fire. -आसनम् a seat or mat of Kuśa grass
 अक्षमालापवृत्तिज्ञा कुशासनपरिग्रहा । शांभवीव तनुः कस्य न वन्द्या दौर्जनी सभा ॥ Udb. -उदकम् water in which Kuśa grass has been infused
 Ms.*
  11.212. -कण्डिकाf.  a type of संस्कार of the Vedic sacrificial fire. -चीरम् a garment of Kuśa grass
 (प्रगृह्य) कैकेय्याः कुशचिरे ते जानकी शुभलक्षणा Rām.*
  2.37.1. -ध्वजः the younger brother of Janaka
 तौ कुशध्वजसुते सुमध्यमे R.*
  11.54. -मुष्टिःf.  a handful of Kuśa grass कुशमुष्टिमुपादाय लवं चैव तु स द्विजः Rām.*
  7.66.6. -स्थलम् N.
  of a place in the North of India
 perhaps Kanoj
 Ve.*
  1. (-ली) N.
  of the town Dvārakā. रथं समारोप्य ययुः कुशस्थलीम् Bhāg.*
  1. 61.41.

N.
  of the town उज्जयिनी.

Apte 1890

English

 कुशः a. 1 Wicked,  vile,  depraved. 
2 Mad. 
शः 1 A kind of grass considered holy and forming an essential requisite of several religious ceremonies
 पवित्रार्थे इमे कुशाः Śrāddha Mantra
 कुशपूतं प्रवयास्तु विष्टरं R. 8. 18,  1. 49,  95. 
2 N. of the elder son of Rāma. [He was one of the twin sons of Rāma,  born after Sītā had been ruthlessly abandoned in the forest
 yet he was the elder of the two in point of first seeing the light of this world. He,  with Lava,  was brought up by the sage Vālmīki,  and the two boys were taught to repeat the Rāmāyaṇa,  the epic of the poet. Kuśa was made by Rāma king of Kuśāvatī,  and he lived there for some time after his father's death. But the presiding deity of the old capital Ayodhyā presented herself to him in his dream and besought him not to slight her. Kuśa then returned to Ayodhyā
 see R. 16. 3-42]. 
3 A rope of Kuśa grass for connecting the yoke of a plough with the pole. 
4 One of the great Dvīpas. 
शा 1 A plank for covering anything. 
2 A piece of wood. 
3 A horse's bridle. 
शी 1 A sort of ladle. 
2 Wrought iron. 
3 Ploughshare. 
4 A pod of cotton. 
शं Water
 as in कुशेशय q. v. 
Comp. 
अक्षः a monkey. 
अग्रं the sharp point of a blade of the Kuśa grass
 hence often used in comp. in the sense of ‘sharp’,  ‘shrewd, ’ ‘penetrating’ as intellect. °बुद्धि a. having a penetrating intellect,  sharp,  shrewd
 (अपि) कुशाग्रबुद्धे कुशली गुरुस्ते R. 5. 4. 
अग्रीय a. penetrating,  sharp. 
अंगुली-रीयं a ring of Kuśa grass worn at religious ceremonies. 
अरणिः N. of Durvāsas. 
आकरः the sacrificial fire. 
आसनं a seat or mat of Kuśa grass. 
उदकं water in which Kuśa grass has been infused. 
चीरं a garment of Kuśa grass. 
ध्वजः the younger brother of Janaka. 
स्थलं N. of a place in the North of India
 Ve. 1. (
ली) N. of the town Dvārakā. 

Monier Williams Cologne

English

 कुश॑ अस्,  m.
  grass,  ŚBr.
  
 ŚāṅkhŚr.
  
 KātyŚr.
  
 ĀśvGṛ.

 (the Brāhmaṇas commonly call it दर्भ॑)

 the sacred grass used at certain religious ceremonies (Poa cynosuroides,  a grass with long pointed stalks),  Mn.
  
 Yājñ.
 
 MBh.
   &c.

 a rope (made of Kuśa grass) used for connecting the yoke of a plough with the pole,  L.
 

 N.
  of a son of Vasu Uparicara,  Hariv.
  1806

 of the founder of Kuśathalī,  SkandaP.
  

 of a son of Balākāśva (grandson of Balāka,  father of Kuśāmba or Kuśa-nābha),  R.
 
 BhP.
   ix,  19,  4

 of a son of Suhotra (cf.   काश),  BhP.
  

 of a son of Vidarbha,  ib.

 of a son of Rāma (cf.   कुशीलव),  Hariv.
  822
 BhP.
  
 Ragh.
  xvi,  72

 of a son of Lava (king of Kaśmīra),  Rājat.
  i,  88

 one of the great Dvīpas or divisions of the universe (surrounded by the sea of liquefied butter),  BhP.
   v,  1,  32
 VP.
  

 कुश॑ (अम्),  n.
  water

 कुश॑ mfn.
   wicked,  depraved,  L.
 

 कुश॑ n.
  mad,  inebriate,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 कुश कुश,  अस्,  m. (used in Sūtra works,  but
the word दर्भ is more common in the Brāh-
maṇas),  grass,  especially the sacred grass used at certain
religious ceremonies (i. e. Poa Cynosuroides,  a grass
with long stalks and numerous pointed leaves)
 a
rope made of Kuśa grass used for connecting the yoke
of a plough with the pole
 N. of a son of Vasu Upa-
ricara
 of a soñ of Balākāśva,  grandson of Balāka, 
father of Kuśāmba and Kuśanābha
 of a son of Su-
hotra [cf. काश]
 of a son of Vidarbha
 of a son of
Rāma
 of a son of Lava,  king of Kaśmīra
 one of the
great Dvīpas or divisions of the universe,  surrounded
by the sea of liquified butter
 (आ),  f. a plank for
covering anything
 a piece of wood
 a horse's bridle
N. of a plant,  commonly called Madhukarkaṭikā
(ई),  f. a sort of boat or ladle used in making libations
wrought iron
 a ploughshare
 a pod of cotton
(अम्),  n. water
 (अस्,  आ,  अम्),  wicked,  depraved
mad,  inebriate.
—कुश-चीर,  अम्,  n. a garment made
of Kuśa grass
 (अस्,  आ,  अम्),  covered with a garment
made of Kuśa grass
 (आ),  f.,  N. of a river.
—कुश-
द्वीप,  अस्,  m.,  N. of one of the seven large Dvīpas
or divisions of the universe.
—कुश-धारा,  f.,  N. of
a river.
—कुश-ध्वज,  अस्,  m.,  N. of a prince,  a son
of Hrasva-roman
 also a grandson of the latter
 N.
of a grandson of Vṛṣadhvaja.
—कुश-नगर,  अम्, 
n.,  N. of the town in which Śākya-muni died.
—कुश-
नाभ,  अस्,  m.,  N. of a son of Kuśa.
—कुश-नेत्र, 
अस्,  m.,  N. of a Daitya.
—कुश-पुष्प,  अम्,  n.,  N.
of a plant (= ग्रन्थि-पर्ण),  a perfume so called.
—कुश-प्लवन,  अम्,  n.,  N. of a Tīrtha.
—कुश-
मुष्टि,  इस्,  इस्,  इ,  having the hand full of sacrificial
grass.
—कुश-लव,  औ,  m. du. the two sons of
Rāma,  called Kuśa and Lava.
—कुश-वत्,  आन्,  अती, 
अत्,  covered with Kuśa grass
 (ती),  f.,  N. of a town.
—कुश-वारि,  n. water in which Kuśa grass has
been soaked.
—कुश-विन्दु,  अवस्,  m. pl.,  N. of a
people.
—कुश-वीरा,  f.,  N. of a river
 (a various
reading for कुश-चीरा।)
—कुश-स्तम्ब,  अस्,  m. a
heap of Kuśa grass
 N. of a Tīrtha
 N. of a prince.
—कुश-स्तव,  अस्,  m. a bundle of Kuśa grass.
—कुश-स्थल,  अम्,  n. an epithet of the town
Kānyakubja
 (ई),  f. an epithet of the town Dvārakā.
—कुश-हस्त,  अस्,  आ,  अम्,  having Kuśa grass in the
hand or in the paw (as applied to the tiger in the
Hitopadeśa).
—कुशाकर (°श-आक्°),  अस्,  m. fire (the
sacrificial fire being made upon a tuft of the Kuśa grass).
—कुशाक्ष (°श-अक्°),  अस्,  m. a monkey,  an ape.
—कुशाग्र (°श-अग्°),  अम्,  n. the sharp point of a
blade of the Kuśa grass
 (अस्),  m.,  N. of a prince,  the
son of Bṛhadratha
 (अस्,  आ,  अम्),  sharp,  shrewd, 
intelligent.
—कुशाग्र-बुद्धि,  इस्,  इस्,  इ,  sharp as
the point of Kuśa grass,  shrewd,  intelligent
 (इस्),  f.
shrewdness,  subtlety
 also similar compounds,  as कुशा-
ग्र-धी,  &c.
—कुशाग्रीय,  अस्,  आ,  अम्,  sharp as the
point of Kuśa grass,  subtile,  penetrating.
—कुशा-
ग्रीय-मति,  इस्,  इस्,  इ,  of subtile intellect,  subtile, 
sharp-sighted,  intelligent,  possessing mental acumen
also other similar compounds,  as कुशाग्रीय-धी, 
कुशाग्रीय-बुद्धि,  &c.
—कुशाङ्कुर (°श-अङ्°), 
अस्,  m. a blade of sacrificial grass.
—कुशाङ्गुरीय or
कुशाङ्गुरीयक (°श-अङ्°),  अम्,  n. a ring of Kuśa
grass worn at religious ceremonies.
—कुशारणि (°श-
अर्°),  इस्,  m. ‘one who may be irritated by a Kuśa
blade, ’ epithet of the sage Durvāsas,  famous for his
irascibility.
—कुशा-वती,  f.,  N. of a town,  the resi-
dence of Kuśa,  son of Rāma.
—कुशावर्त (°श-
आव्°),  अस्,  m.,  N. of a Tīrtha,  or passage of the Gan-
ges,  personified as a son of Ṛṣabha.
—कुशाश्व
(°श-अश्°),  अस्,  m.,  N. of a prince.
—कुशासन (°श-
आस्°),  अम्,  n. a small mat of sacrificial grass on
which a Brāhman sits when performing his devo-
tion.
—कुशे-शय,  अस्,  आ,  अम्,  lying in grass or in
water
 (अस्),  m. a kind of tree,  = कर्णिकार
 the
Indian crane
 N. of a mountain in Kuśa-dvīpa
 (अम्), 
n. ‘lying in water, ’ a water-lily,  a lotus.
—कुशेशय-
कर,  अस्,  m. the sun.
—कुशोत्तर (°श-उत्°),  अस्, 
आ,  अम्,  covered with sacrificial grass.
—कुशोदक
(°श-उद्°),  अम्,  n. water in which Kuśa grass has
been infused
 (आ),  f.,  N. of a deity.

Macdonell

English

 कुश kuś-á,  m.
  grass,  esp. sacrificial grass
 N.: 🞄-nābha,  m.
  N..

Benfey

English

 कुश कुश, 
 I. m.
  and n.
  The sacri-
ficial grass,  Poa cynosuroides,  Man.  2, 
43.
 II. m.
 
 1. A proper name,  Rām. 
1,  34,  1.
 2. One of the great dvīpas
or divisions of the universe,  Bhāg. P.
5,  1,  32.

Hindi

और KUSA घास

Apte Hindi

Hindi

कुशः
पुं*
  - कु - शी - ड
एक प्रकार का घास जो पवित्र माना जाता हैं और बहुत से धर्मानुष्ठानों में जिसका होना आवश्यक समझा जाता हैं

कुशः
पुं*
  - कु - शी - ड
राम के बड़े पुत्र का नाम

कुशम्
नपुं*
   - कु - शी - ड
पानी

Shabdartha Kaustubha

Kannada

कुश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः / नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದರ್ಭೆ ಹುಲ್ಲು
निष्पत्तिः - > शीङ् (स्वप्ने) - "डः" (३-२-१०१) । शो (तनूकरणे) - "कः" (३-२-४)
व्युत्पत्तिः - > कौ शेते । कुं पापं श्यति
प्रयोगाः - > "दिश वनहरिणीभ्यो वंशकाण्डच्छवीनां कबलमुपलकोटिच्छिन्नमूलं कुशनाम्"
उल्लेखाः - > भर्तृ० २-३४
कुश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಶಮಹಾರಾಜ
प्रयोगाः - > "स तौ कुशलवोन्मृष्टगर्भक्लेदौ तदाख्यया । कविः कुशवावेव चकार किल नामतः ॥"
उल्लेखाः - > रघु०१५-३२
कुश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎತ್ತಿನ ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ನೊಗವನ್ನಿಟ್ಟು ಕಟ್ಟುವ ದರ್ಭೆಯ ಹಗ್ಗ
कुश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಪ್ತದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಕುಶದ್ವೀಪ
कुश
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಲ /ನೀರು
कुश
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಪಾಪಾತ್ಮ
कुश
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮದಿಸಿದವನು

L R Vaidya

English

 kuSa {% (I) m. %} 1. A kind of grass held sacred and used in religious ceremonies,  R.i.49,  95,  M.ii.43
 2. name of the elder son of Rāma. (See App. II.)

 kuSa {% (II) n. %} Water,  as in कुशेशय.

Bopp

Latin

 कुश
1) m. n. graminis species (Poa cynosuroides)
quam Indi venerantur et in multis sacris ritibus adhibent.
2) n. aqua. AM.
 v. कुशेशय.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

कुथ
पु
कुथ,  करिकम्बल,  कुश,  कीट,  प्रातःस्नायिन्-द्विज
कुथा कन्था समाख्याता कुथः स्यात् करिकम्बलः ।
कुथः कुशः कुथः कीटः प्रातःस्नायी द्विजः कुथः ॥ १५ ॥
verse 1.1.1.15
page 0002

कुतुप
पु
कुतुप,  कुश,  काश,  तिलच्छाग,  कम्बल,  सलिल,  अम्बर,  दौहित्र,  खड्गपत्र,  अग्नि
कुशे काशे तिलच्छागे कम्बले सलिलेऽम्बरे ।
दौहित्रे खड्गपात्रेऽग्नौ कुतुपाख्यः प्रकीर्तितः ॥ १६ ॥
verse 1.1.1.16
page 0002

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 Kuśa, 
(1) n. of a king,  previous incarnation of the Buddha (in the 7th bhūmi): Mv 〔i.128.13 ff.〕
(2) = Pali Kusa (hero of Kusa Jātaka)
 his story is told in Mv twice at great length,  Mv 〔ii.433.19 ff.〕 and 〔iii.8.3 ff.〕
 (kuśajātakaṃ samāptam 〔iii.27.21〕
) also MSV 〔i.100.11 ff.〕
 probably referred to (rather than 1 above) in Mvy 〔3566〕,  in list of cakravartin kings.

Indian Epigraphical Glossary

English

 kuśa,  cf. kuśa-kkāṇam (SITI),  Tamil,  tax on the potters.

Lanman

English

 kuśá,  m. grass
 esp. the sacred grass,  Poa
cynosuroides,  with long stalks and numerous
pointed leaves.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 कुश m. Harṣac. 192,  14 (अत्र संध्या?).

 कुश °ein best. Baum,  Kauṭ. 95,  1 v.u. J. J. Meyer,  S. 143,  Anm. 7 verweist auf 414,  9
 415,  19 [lies: 9]
 419,  1.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  उन्मत्त,  प्रमत्त,  प्रमद,  मत्त,  उन्मत्तक,  उन्मदित,  उत्कट,  उद्युत,  कुश,  दृप्त,  निर्दट,  निर्दड,  मदकल,  मोमुघ,  वातहत,  वातुल,  वातूल,  सोन्माद,  ह,  सोन्माद,  हतचित्त,  हतचेतस्,  हरिप्रिय
adjective
 
यस्य बुद्धौ कोऽपि विकारः अस्ति।
 "भस्मराशीकृतं स्वं गृहं दृष्ट्वा असहायः श्यामः उन्मत्तः अभवत्।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

ku sha
१) कुश २) दर्भ ३) वद्धि

gling
१) आवर्त २) ऊर्म्यामथ ३) कुश ४) दर्भ ५) द्वीप ६) श्वेत ७)

sa gnas
कुश

ku sha
कुश

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
रामपुत्रौ कुशलवावेकयोक्त्या कुशीलवौ ।
-wordlist-
 
कुश (पुं),  लव (पुं),  कुशीलवौ (पुंद्वि)

--source--
 
नीरं वारि जलं दकं कमुदकं पानीयमम्भः कुशं
तोयं जीवनजीवनीयसलिलार्णांस्यम्बु वाः संवरम् ।
क्षीरं पुष्करमेघपुष्पकमलान्यापः पयःपाथसी
कीलालं भुवनं वनं घनरसो यादोनिवासोऽमृतम् ॥ १०६९ ॥
कुलीनसं कबन्धं च प्राणदं सर्वतोमुखम् ।
-wordlist-
 
नीर (क्ली),  वारि (क्ली),  जल (क्ली),  दक (क्ली),  क (क्ली),  उदक (क्ली),  पानीय (क्ली),  अम्भस् (क्ली),  कुश (क्ली),  तोय (क्ली),  जीवन (क्ली),  जीवनीय (क्ली),  सलिल (क्ली),  अर्णस् (क्ली),  अम्बु (क्ली),  वार् (स्त्री),  संवर (क्ली),  क्षीर (क्ली),  पुष्कर (क्ली),  मेघपुष्प (क्ली),  कमल (क्ली),  आपः (स्त्रीब),  पयस् (क्ली),  पाथस् (क्ली),  कीलाल (क्ली),  भुवन (क्ली),  वन (क्ली),  घनरस (पुं),  यादोनिवास (पुं),  अमृत (क्ली),  कुलीनस (क्ली),  कबन्ध (क्ली),  प्राणद (क्ली),  सर्वतोमुख (क्ली)

--source--
 
दर्भः कुशः कुथो बर्हिः पवित्रमथ तेजनः ।
गुन्द्रो मुञ्जः शरो दूर्वा त्वनन्ता शतपर्विका ॥ ११९२ ॥
हरिताली रुहा पोटगलस्तु धमनो नडः ।
-wordlist-
 
दर्भ (पुं),  कुश (पुंक्ली),  कुथ (पुं),  बर्हिस् (पुंक्ली),  पवित्र (क्ली),  तेजन (पुं),  गुन्द्र (पुं),  मुञ्ज (पुं),  शर (पुं),  दूर्वा (स्त्री),  अनन्ता (स्त्री),  शतपर्विका (स्त्री),  हरिताली (स्त्री),  रुहा (स्त्री),  पोटगल (पुं),  धमन (पुं),  नड (पुंक्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

बर्हिस्
बर्हिस्,  दर्भ,  कुथ,  कुश
शष्पं बालतृणं प्रोक्तं सर्वं च तृणमर्जुनम् ॥ १९० ॥
घासस्तु यवसः प्रोक्तो बर्हिर्दर्भः कुथः कुशः ।
verse 2.1.1.190
page 0024

वल्गा
वल्गा,  रश्मि,  कुश
चर्मदण्डः कशा प्रोक्ता वल्गारश्मिकुशाः स्मृताः ॥ ४४२ ॥
verse 2.1.1.442
page 0051

आप्
आप्,  तोय,  घन,  रस,  पयस्,  पुष्कर,  मेघपुष्प,  क,  पानीय,  सलिल,  उदक,  वारि,  वार्,  शम्बर,  अर्णस्,  पाथस्,  कुश,  जल,  वन,  क्षीर,  अम्भस्,  अम्बु,  नीर,  भुवन,  अमृत,  जीवनीय,  दक
आपस्तोयं घनरसपयः पुष्करं मेघपुष्पं, 
कं पानीयं सलिलमुदकं वारि वाः शम्बरं च ।
अर्णः पाथः कुशजलवनं क्षीरमम्भोऽम्बु नीरं, 
प्रोक्तं प्राज्ञैर्भुवनममृतं जीवनीयं दकं च ॥ ६४८ ॥
verse 3.1.1.648
page 0074

नाममाला

Sanskrit

वार्,  वारि,  क,  पयस्,  अम्भस्,  अम्बु,  पाथस्,  अर्णस्,  सलिल,  जल,  सर,  वन,  कुश,  नीर,  तोय,  जीवन,  अप्,  विष
वार्वारि कं पयोऽम्भोऽम्बु पाथोऽर्णः सलिलं जलम् ।
सरं वनं कुशं नीरं तोयं जीवनमब्विषम् ॥ १५ ॥
verse 0.1.1.15
page 0008

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: कुशः
Root: कुश
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ 
Meaning(s):
⇒ Kind of small sacrificial darbha grass
Shloka(s):
3|3|227|2 ► कुशे मुनिः कुथो दर्भो वीनाहो यज्ञजागरः॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|227|2 ⇢ कुशः (कुश) (पुं) ⇒ Kind of small sacrificial darbha grass
 ⇒ 
➠ 3|3|227|2 ⇢ मुनिः (मुनि) (पुं) ⇒ Kind of small sacrificial darbha grass
 Tamil Kuśam ⇒ 
➠ 3|3|227|2 ⇢ कुथः (कुथ) (पुं) ⇒ Kind of small sacrificial grass ⇒ 
➠ 3|3|227|2 ⇢ दर्भः (दर्भ) (पुं) ⇒ Kind of small sacrificial darbha grass
 Tamil Kuśam ⇒ 
➠ 3|3|227|2 ⇢ वीनाहः (वीनाह) (पुं) ⇒ Small kind of sacrificial grass
 Tamil Kuśam ⇒ 
➠ 3|3|227|2 ⇢ यज्ञजागरः (यज्ञजागर) (पुं) ⇒ Small kind of sacrificial grass
 Tamil Kuśam ⇒ 
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ दर्भः
    

पुराणम्

English

कुश १ / KUŚA I. A great sage of ancient india. He was as effulgent as burning fire. The famous Sage viśvāmitra was born in Kuśa's dynasty. (For genealogy etc see under viśvāmitra).

कुश २ / KUŚA II. One of the two sons of śrī rāma,  the other,  being lava.1) Birth.   To sītā forsaken by rāma a son called lava was born while she was living at the āśrama of vālmīki. One day sītā took lava to the stream to bathe him,  and vālmīki,  who did not know about it was upset not to see the child in the āśrama. He feared that it might have been eaten up by some animal,  and fearing that sītā might die when she missed the child he created a child with kuśa grass and laid it where lava was lying before. When sītā returned to the āśrama with lava after their bath vālmīki explained the whole situation to sītā. Since the second child was created with kuśa grass he was called kuśa,  and he was made the second son of sītā (uttara rāmāyaṇa and kathāsaritsāgara,  Alaṅkāravatīlambaka,  Taraṅga 1).2) kuśa went to ayodhyā.   śrī rāma decided to conduct an aśvamedha yajña. It was ordained that the emperor,  who conducted a yajña should have his wife. As sītā had been abandoned,  rāma had no wife for the purposes of the yajña. It was laid down that in the absence of the wife a statue of hers may be made with palāśa wood. But,  vasiṣṭha decreed that a statue of sītā might be made with gold. The yajña was to be held in the naimiṣa forest. During the triumphal tour of śatrughna with the yājñika horse he reached the banks of the river tamasā near the āśrama of vālmīki where  lava and kuśa captured the horse. śatrughna could not defeat lava and kuśa,  and they routed the additional force also which arrived under the leadership of lakṣmaṇa to help śatrughna. Then vālmīki intervened and the horse was returned to śatrughna. Afterwards,  vālmīki,  sītā and Lavakuśas also attended Śrī Rāma's yajña where lava and kuśa recited the poem rāmāyaṇa composed by vālmīki. rāma recognised the boys and they were made to live in ayodhyā. Thus did kuśa visit ayodhyā.
The kathāsaritsāgara tells the following story about Kuśa's visit to ayodhyā.
vālmīki duly performed the thread-wearing ceremony of lava and kuśa and taught them,  even in their very childhood,  all arts and sciences including the secrets about divine arrows. The boys one day killed a deer in the āśrama and worshipped with its flesh the liṅga,  which vālmīki used to worship daily,  and as a result of that the sage became ill. Sītādevī requested for penance for the action of her children,  and vālmīki said that lava should bring golden lotus flowers from Vaiśravaṇa's pond and flowers of Kalpakavṛkṣa from his garden,  and that lava and kuśa together should worship the śivaliṅga with those flowers. lava then went to mount kailāsa and after killing many yakṣas collected the flowers. On his way back he rested for some time at the foot of a tree. Just then lakṣmaṇa,  who was on the look-out for a human being for the naramedha (human sacrifice) of śrī rāma,  also reached the spot. He decided to take lava captive with him,  and they fought with each other for some time. At last Lakṃaṇa took lava captive by using mohanāstra (arrow which makes the opponent unconscious) and took him to ayodhyā. sītā was pained that lava had not returned yet,  and vālmīki with his divine vision understood the reason for his absence. He deputed kuśa to ayodhyā to bring back with him lava somehow or other. When kuśa reached ayodhyā,  śrī rāma was conducting the aśvamedha yajña,  and kuśa,  successfully confronting a number of people,  got into the yajña ground. In the combat that ensued between kuśa and lakṣmaṇa the latter was defeated,  as he could not defeat kuśa due to the greatness of vālmīki. When śrī rāma asked kuśa who he was he replied that he was the brother of lava and that he had heard from his mother sītā that both of them were the sons of śrī rāma. rāma was overjoyed to hear that and he covered the boys with kisses. sītā also was brought down from the āśrama of vālmīki,  and all of them lived very happily. (kathāsaritsāgara,  Alaṁkāravatīlambaka,  Taraṅga 1).3) Kuśa's reign.   Following the demise of lakṣmaṇa Śrī rāma divided the country between kuśa and lava. A city called Kuśāvatī was built in the kosala Kingdom and kuśa was crowned King thereof. Thirtytwo out of the sixtyfour akṣauhiṇīs of the kings of the solar dynasty,  four out of the eight ministers and half of the movable property were allotted to kuśa. lava was crowned king of north kosala where a city called Śarāvatī was built for him,  and the other half of the army,  ministers etc. became his share. While kuśa and lava were ruling the country thus,  śrī rāma immolated himself in the depths of the river sarayū (uttara rāmāyaṇa).4) Kuśa's successors.   Descended from śrī rāma thus: kuśa--aditi--niṣadha--Nabhas--puṇḍarīka--kṣema-  dhanvā--devānīka--ṛkṣa--pāriyātra--Vindorala-vajranābha--khagaṇa--Vīdhṛti--hiraṇyanābha-Puṣya--dhruva--sudarśana--agnipūrṇa--śīghra-maru. The solar dynasty was annihilated at the advent of kaliyuga (bhāgavata,  9th skandha).

कुश ३ / KUŚA III. A king born in the kuru dynasty. To kuru,  who built kurukṣetra was born a son called sudhanvā,  and to him was born suhotra,  who became the father of cyavana. suhotra begot of another wife girikā seven sons called bṛhadratha,  kuśa,  yadu,  pratyagraha,  bala,  matsyakāla and vīra. kuśa was one of the seven sons. (agni purāṇa,  Chapter 78).

Vedic Reference

English

 Kuśa,  a word later denoting the ‘sacred grass’ (Poa cyno-
suroides),  is taken by the St. Petersburg Dictionary to mean
simply ‘grass’ in the passages of the Śatapatha Brāhmaṇa in
which it occurs.
^1) ii. 5,  2,  15
 iii. 1,  2,  16
 v. 3,  2,  7, 
etc. Kuśā and Kuśī occur in Maitrā-
yaṇī Saṃhitā,  iv. 5,  7
 Śatapatha
Brāhmaṇa,  iii. 6,  2,  9
 Taittirīya
Brāhmaṇa,  i. 5,  10,  1. 2,  7,  apparently
denoting pins of wood or metal,  used
as a mark in a special mode of recita-
tion.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 कुश इ कि द्युतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (चुरांपक्षे भ्वां--परं-अकं-सेट्-इदित् ।) पञ्चमस्वरी ।इ कुंश्यते । कि कुंशयति कुंशति । इति दुर्गा-दासः ॥

 कुश य इर् श्लिषि । आलिङ्गन इति यावत् । इतिकविकल्पद्रुमः ॥
 (दिवां-परं-सकं-सेट् ।) य कुश्यतिबाला कान्तम् । इर् अकुशत् अकोशीत् ।अस्मात् पूषादित्वान्नित्यं ङ इत्यन्ये । इति दुर्गा-दासः ॥

 कुशं,  क्ली पुं,
   (कु पापं श्यति नाशयति । कु + शो+ डः । यद्वा कौ भूमौ शेते राजते शोभतेइत्यर्थः ।) स्वनामख्याततृणम् । तत्पर्य्यायः । कुथः२ दर्भः ३ पवित्रम् ४ । इत्यमरः । २ । ४ । १६६ ॥
याज्ञिकः ५ ह्रस्वगर्भः ६ वर्हिः ७ कुतुपः ८ । इतिशब्दरत्नावली ॥
 अपि च ।“कुशो दर्भस्तथा वर्हिः सूच्यग्रो यत्र भूषणः ।ततोऽन्यो दीर्घपत्रः स्यात् क्षुरपत्रस्तथैव च” ॥
तस्योत्पत्तिर्यथा,  --“वर्हिष्मती नाम पुरी सर्व्वसम्पत्समन्विता ।न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वतः ॥
कुशकाशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्च्चसः ।ऋषयो यैः पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे” ॥
इति श्रीभागवतम् ॥
 अस्य गुणाः ।“दर्भद्वयं त्रिदोषघ्नं मधुरं तुवरं हिमम् ।मूत्रकृच्छ्राश्मरीतृष्णावस्तिरुक्प्रदरास्रजित्” ॥
इति भावप्रकाशः ॥
 * ॥
 तस्य धारणविधिस्तत्प्रतिनिधिश्च यथा,  --“पूजाकाले सर्व्वदैव कुशहस्तो भवेच्छुचिः ।तर्ज्जन्या रजतं धार्य्यं स्वर्णं धार्य्यमनामया ॥
कुशकार्य्यकरं यस्मान्न तु वन्याः कुशाः कुशाः ।कुशेन रहिता पूजा विफला कथिता मया ॥
नान्यस्य रजतं स्वर्णं धार्य्यं हि निजमङ्गले” ॥
इति वरदातन्त्रे १ पटलः ॥
 * ॥
सधवायास्तत्स्पर्शनिषेधो यथा,  --“न स्पृशेत्तिलदर्भांश्च सधवा तु कथञ्चन” ॥
इति हलायुधकृतब्राह्मणसर्व्वस्वम् ॥
 अन्यत् दर्भ-शब्दे द्रष्टव्यम् ॥

 कुशं,  क्ली,
   (कौ पृथिव्यां भूमौ शेते । भूलग्नत्वात्तथात्वम् ।) जलम् । इति मेदिनी ॥

 कुशः,  पुं,
   (कु पापं श्यति नाशयति विहितराजधर्म्मा-नुष्ठानेन । कु + शो + डः । अपरा व्युत्पत्तिर्यथायथा,  रामायणे ।“यस्तयोः पूर्व्वजो जातः स कुशेर्मन्त्रसत्कृतैः ।निर्म्मार्ज्जनीयस्तु तदा कुश इत्यस्य नाम तत्” ॥
)रामसुतः । (यथा,  रघुः १६ । ७२ ।“यत् कुम्भयोनेरधिगम्य रामःकुशाय राज्येन समं दिदेश ।तदस्य जैत्राभरणं विहर्त्तु-रज्ञातपातं सलिले ममज्ज” ॥
)योक्त्रम् । इति मेदिनी ॥
 पुराणोक्तसप्तद्वीपेषुद्वीपभेदः । स तु घृतसमुद्रेणावृतः । तत्र देवनिर्म्मितोऽग्नितुल्यः कुशस्तम्बोऽस्ति । (अतः कुश-द्वीप इति संज्ञया विख्यातः ।) तदधिपः प्रिय-व्रतराजपुत्त्रो हिरण्यरेताः तद्द्वीपं विभज्य सप्त-पुत्त्रेभ्यो दत्तवान् । तेषां नामानि यथा । वसुः १वसुदानः २ दृढरुचिः ३ नाभिगुप्तः ४ स्तुत्यव्रतः ५विप्रनामा ६ देवनामा ७ । एषां वर्षेषु सप्त सीमा-गिरयः । यथा । बभ्रुः १ चतुःशृङ्गः २ कपिलः ३चित्रकूटः ४ देवानीकः ५ ऊर्द्ध्वरोमा ६ द्रविणः७ । सप्त नद्यश्च यथा । रसकुल्या १ मित्रविन्दा२ श्रुतविन्दा ३ देवगर्भा ४ घृतच्युता ५ मधुः ६ माला७ । तत्र स्थिताः कुशलकोविदाभिमुक्तकुलकसंज्ञाःक्रमेण ब्राह्मणक्षत्त्रियवैश्यशूद्राः भगवन्तमग्नि-रूपिणं आसां नदीनां पयोभिर्यजन्ते । इतिश्रीभागवतम् ॥
 (विष्णुपुराणे तु एतद्द्वीपाधिपते-स्तत्पुत्त्राणां गिरीणां नदीनाञ्च नामान्तराणिदृश्यन्ते । यथा २ । ४ । ३६ -- ४४ ।“ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्त्राः शृणुष्व तान् ।उद्भिदो वेणुमांश्चैव वैरथो लम्बनो धृतिः ॥
प्रभाकरोऽथ कपिलस्तन्नामा वर्षपद्धतिः ।तस्मिन् वसन्ति मनुजाः सह दैवेयदानवैः ॥
तथैव देवगन्धर्व्वयक्षकिंपुरुषादयः ।वर्णास्तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः ॥
दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मन्देहाश्च महामुने ! ।ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्राश्चानुक्रमोदिताः ॥
यथोक्तकर्म्मकर्त्तृत्वात् स्वाधिकारक्षयाय ते ।तत्रैव तं कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्द्दनम् ॥
यजन्तः क्षपयन्त्युग्रमधिकारं फलप्रदम् ।विद्रुमो हेमशैलश्च द्युतिमान् पुष्पवांस्तथा ॥
कुशेशयो हविश्चैव सप्तमो मन्दराचलः ।वर्षाचलास्तु तत्रैते सप्तद्वीपे महामुने ! ॥
नद्यस्तु सप्त तासान्तु शृणु नामान्यनुक्रमात् ।धूतपापा शिवा चैव पवित्रा सम्मतिस्तथा ॥
विद्युदम्भा मही चान्या सर्व्वपापहरास्त्विमाः ।अन्याः सहस्रशस्तत्र क्षुद्रनद्यस्तथाचलाः ॥
कुशद्वीपे कुशस्तम्बः सज्ञया तस्य तत् स्मृतः ।तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः” ॥
)

 कुशः,  त्रि,  (कु कुस्तिते कर्म्मणि शेते अवतिष्ठते ।कु + शी + कः ।) पापिष्ठः ॥
 (कुत्सिते मदशय्यायांशेते इति ।) मत्तः । इति मेदिनी ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 कुश द्युतौ इदित् वा चुरा० पक्षे भ्वादि० पर०
  सक ० सेट् ।कुंशयति ते कुंशति अचुकुंशत्--त अकुंशीत् ।कुंशयां बभूव आस चकार चक्रे चुकुंश । प्रनिकुंशति

 कुश श्लेषे दि० पर०
  सक०
  सेट् । कुश्यति । अकुशत्--अको-शीत् । चुकोश । कुक्षिः कोशः

 कुश पु०
  न०
  कौ शेते शी--क,  कुं पापं श्यति शो--ड वा ।१ स्वनामख्याते तृणे अमरः । “कुशोन्मृष्टगर्भक्लेदवति२ रामसुते “रिपुनागाङ्कुशं कुशमिति” रघुः ।३ योत्त्रे,  च पु०
  मेदि० घृतसमुद्रेणावृते ४ द्वीपभेदे पु०
  ।५ जले न०
  मेदि० । कुशेशयः । ६ सर्पोदरे शङ्कराचार्य्यः“कौशं बर्हिः” कात्या० १ । २ । १२ तस्यासंस्कृतकुशा-र्थतामाह “बर्हिःकौशं कुशा दर्भाः तस्येदं कौशंकुशमात्रमेव बर्हिःशब्देनोच्यते न संस्काराः,  कुतः?अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिवाचित्वाद्वर्हिःशब्दस्य,  यत्रयत्र बर्हिःशब्दप्रयोगस्तत्रतत्र जातिरित्यस्या व्याप्तेर्लोके बेदे च नास्ति व्यभिचारः,  संस्कारव्याप्तेस्तु लौकिकप्रयोगे व्याभिचारो दृश्यते क्कचिद्देशविशेषे लौकिकव्यव-हारे जातिमात्रमुपजीव्य विना संस्कारं बर्हिःशब्दःप्रयुज्यते बर्हिरादाय गावो गता इति तस्माज्जातिवाची बर्हिःशब्दः । असंस्कृतं कुशमात्रं बर्हिःशब्देनोच्यतइत्यर्थः । प्रयोजनं बर्हिषि प्राञ्च्युदञ्चि च प्रास्यतीत्यादौ संस्कारा न कर्त्तव्याः । स्मृतौ कुशाभावे तु का-शाः स्युः काशाः कुशसमाः स्मृताः । काशाभावे ग्रहीतव्याअन्ये दर्भा यथोचिताः । दर्भाभावे स्वर्ण्णरूप्यताम्रैः कर्म्म-क्रियाः सदा । कुशकाशशरा दूर्वायवगोधूमवाल्वजाः ।सुवर्णं रजतं ताम्रं दश दर्भाः प्रकीर्तिताः । स्नाने होमेतथा दाने स्वाध्याये पितृतर्पणे । सपवित्रौ सदर्भौ वा करौकुर्व्वीत नान्यथा । सर्वेषां वा भवेद्द्वाभ्यां पवित्रं ग्रथितंन वा । सपवित्रः सदर्भो वा कर्माङ्गाचमनं चरेत् । नो-च्छिष्टं तत् सदर्भं च दर्भोच्छिष्टं तु वर्जयेदिति” कर्कःकर्म्माङ्गकुशलक्षणादिकं श्रा० त० आह यथा“ब्रह्मपुराणे “सपिञ्जलाश्च हरिताः पुष्टाः स्निग्धाःसमाहिताः । गोकर्णमात्राश्च कुशाः सकृच्छिन्नाः समूल-काः । पितृतीर्थेन देयाः स्युर्दूर्व्वा श्यामाक एव च ।काशाः कुशा बल्वजाश्च तथान्ये तीक्ष्णरोमशाः । मौञ्जा-श्च शाद्वलाश्चैव षड्दर्भाः परिकीर्त्तिताः” । तीक्ष्णरोमशाइति वल्वजानां विशेषणं तेन तेषामलाभे “शूकतृणशर-शीर्षयुत्तवल्वजोलपशुण्ठवर्जं सर्व्वतृणानीति” गोमिलेनतद्व्यतिरिक्तवल्वजानां निषेधोबोद्धव्यः । सपिञ्जलाः सा-ग्राः स्निग्धा अकर्कर्शाः पुष्टा न सूक्ष्माः समाहितानिर्दोषाः शाद्वला इति मौञ्जस्य विशेषणम् । शूकानि फ-लपुष्पमञ्जर्य्य स्तायेषां तृणानां सन्ति तानि शूकतृणानीतिभट्टनारायणचरणाः । गोकर्णमात्रा विस्तृताङ्गुष्ठानामि-कापरिमिताः । विष्णुः “कुशस्थाने काशं दूर्व्वां वादद्यादिति” कृतमुष्टिहस्तपरिमिताः कुशाः प्रस्तर-णार्थाः तथाच वायुपुराणम् “रत्निप्रमाणाः शस्ता चैपितृतीर्थेत संस्कृताः । उपमूले तथा लूनाः प्रस्तरार्थेकुशोत्तराः” । वर्ज्यकुशानाह हारीतः “चितौ दर्भाःपथि दर्भाः ये दर्मा यज्ञभूमिषु । स्तरणासनपिण्डेषु षड्-दर्भान् परिवर्जयेत् । पिण्डार्थं ये स्तृता दर्भा यैः कृतंपिवृतर्पणम् । मूत्रोच्छिष्टप्रलेपे तु त्यागस्तेषां विधीय-ते” । छन्दोगपरिशिष्टम् “धृतैः कृते च विण्मूत्रेत्यागस्तेषां विधीयते । नीवीमध्ये च ये दर्भा व्रह्म-सूत्रे च ये धृताः । पवित्रांस्तान् विजानीयाद्घथा कायस्तथा कुशाः । आचम्य प्रयतो नित्यं पवित्रेण द्विजो-त्तमः । नोच्छिष्टन्तु भवेत्तत्र भुक्तशेषं विवर्जयेत्’ ।अत्र विशेषः निर्ण्णयसिन्धौपृथ्वीचन्द्रोदये तद्ग्रहणकालमाह दक्षः “समित्पुष्य-कुशादीनां द्वितीयः परिकीर्तितः । अष्टधा विभक्तदिनस्यद्वितीयोभाग इत्यर्थः । तत्रैव यमः “समूलस्तु भवेद्दर्भःपितॄणां श्राद्धकर्मणि । मूलेन लोकान् जयतिशक्रस्य सुमहात्मनः” व्यासः “तर्पणादीनि कार्याणिपितॄणां यानि कानि चित् । तानि स्युर्द्विगुणैर्दर्भैःसप्तपत्रैर्विशेषतः” शालङ्कायनः “सपिण्डीकरणंयावदृजुदर्भैः पितृक्रिया । सपिण्डीकरणादूर्ध्वंद्विगुणैर्विधिवद्भवेत्” शङ्खः “अनन्तर्गर्भिणं साग्रङ्कौशं द्विद-लमेव च । प्रादेशमात्रं विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्रिचित्”हारीतः “पवित्रं ब्राह्मणस्यैव चतुर्भिर्दर्भपिञ्जलैः ।एकैकं न्यूनमुद्दिष्टं वर्णेबर्णे यथाक्रमम्” । स्मृत्यर्थसारे“सर्वेषां वा भवेद्वाभ्यां पवित्रं ग्रथितं नवम्” रत्नावल्याम्“द्वयोस्तु पर्वणोर्मध्ये पवित्रं धारयेद्बुधः” हेमाद्रौ स्कान्दे“अनामिकाधृता दर्भाह्येकानामिकयापि वा । द्वाभ्या-मनामिकाभ्यां तु धार्ये दर्भपवित्रके” पवित्राभावे तु तत्रैवसुमन्तुः “समूलाग्रौ विगर्भौ तु कुशौ द्रौ दक्षिणे करे । सव्येचैव तथा त्रीन्वै बिभृयात् सर्वकर्मसु” । बौधायनः “हस्त-योरुभयोर्द्वौद्वावासनेऽपि तथैव च” दर्भग्रहणे मन्त्रमाहशङ्खः “विरिञ्चिना सहोत्पन्न! परमेष्ठिनिसर्गज! ।नुद सर्वाणि पापानि दर्भ! स्वस्तिकरोभव” । स्मृत्यर्थसारे“हुम्फट्कारेण मन्त्रेण सकृच्छित्त्वा समुद्धरेत्” भरद्वाजः“प्रेतक्रियार्थं पित्रर्थमभिचारार्थमेव च । दक्षिणाभि-मुखश्छिन्द्यात् प्राचीनावीतिकोद्विजः” । कुशाभावे अप-रार्के सुमन्तुः “कुशाः काशाःशरो गुन्द्रोयवा दूर्वाऽ-थ वल्वजाः । गोकेशमुञ्जकुन्दाश्च पूर्वाभावे परः परः” ।काशादौ विशेषमाह शङ्खः “काशहस्तस्तु नाचामेत्कदा-चिद्विधिशङ्कया । प्रायश्चित्तेन युज्येत दूर्वाहस्तस्तुथैव च”पृथ्वीचन्द्रोदये यमः “मासि मास्युत्द्धृता दर्भा मासि मा-स्येव चोदिताः” । षड्त्रिंशन्मते “मासेमासेत्वमावास्यांदर्मो ग्राद्ध्योनवः स्मृतः” गृह्यपरिशिष्टे “ये च पिण्डाश्रिता दर्भा यैः कृतं पितृतर्पणम् । अमेध्याऽशुचिलिप्ता येतेषां त्यागो विधीयते” लघुहारीतः “पथि दर्भाश्चितौदर्भाये दर्भायज्ञभूमिषु । स्तरणासनपिण्डेषु षट् कुशान्परिवर्जयेत् । ब्रह्मयज्ञे च ये दर्भा ये दर्भाः पितृतर्पणे ।हतामूत्रपुरीषाभ्यान्तेषां व्यागो विधीयते” हेमाद्रौ“अन्यानि च पवित्राणि कुशदूर्वात्मकानि च । हेमात्मक-पवित्रस्य ह्येकां नार्हन्ति वै कलाम्”भाद्रामावास्यागृहीतदर्भस्यायातयामतामाह हेमा०श्रा० ख० हारीतः “मासे नभस्यमावास्या तस्यादर्भोच्चयो मतः । अयातयामास्ते दर्भां विनियोज्याःपुनः पुनः”तस्योत्पत्तिरुक्ता भाग० ३,  २० अ० “बर्हिष्मती नाम पुरीसर्व्वसम्पत्समन्विता । न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गंविधुन्वतः । कुशकाशास्तत्र चासन् शश्वद्धरितवर्च्चसः ।ऋषयोयैः पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे” ।पूजादौ तस्य तत्प्रतिनिधेर्वा धारणमावश्यकम् यथाहवरदातन्त्रे १ प० “पूजाकाले सर्व्वदैव कुशहस्तो भवेच्छुचिः ।तर्ज्जन्या रजतं धार्य्यं स्वर्ण्णं धार्य्यमनामया । कुश-कार्य्यकरं यस्मान्नतु वन्याः कुशाः कुशाः । कुशेनरहिता पूजा विफला कथिता मया” सधवायास्तद्धार-णनिषेधमाह ब्राह्मणसर्व्वस्वे स्मृतिः । “न स्पृशेत्तिलदर्भांश्च सधवा तु कथञ्चन” ।तत्पर्य्यायभेदादिकं भावप्र० उक्तं यथा “कुशोदर्भस्तथाबर्हिः सूच्यग्रोयज्ञभूषणम् । ततोऽन्योदीर्घपत्रःस्यात् क्षुरपत्रस्तथैव च । दर्भद्वयं त्रिदोषघ्नं मधुरं तुवरं हिमम् ।मूत्रकृच्छ्राश्मरीतृष्णावस्तिरुक्प्रदरास्रजित्” । “एतेलूनशिखास्तस्य दशनैरचिरोद्गतैः । कुशकाशाविराजन्तेवटवः सामगाइव” । रामपुत्रकुशस्य नामनिरुक्तिसहितोत्पत्तिकथा रामा० उत्त० का० ६६ स० यथा“यामेव रात्रिं शत्रुघ्नः पर्णशालां समाविशत् । तामेवरात्रिंसीतापि प्रसूता दारकद्वयम् । ततोऽर्धरात्रसमयेबालका मुनिदारकाः । वाल्मीकेः प्रियमाचख्युः सी-तायाः प्रसवं शुभम् । भनवन्! रामपत्नीसा प्रसूता दारकद्वयम् । ततोरक्षां महातेजः! कुरु भूतविनाशिनीम् ।तेषां तद्वचनं श्रुत्वा महर्षिः समुपागमत् । बालचन्द्रप्रतीकाशौ देवपुत्रौ महौजसौ । जगाम तत्र हृष्टात्मा द-दर्श च कुमारकौ । भूतघ्नीञ्चाकरोत्ताभ्यां रक्षां रक्षो-विनाशिनीम् । कुशमुष्टिमुपादाय लवञ्चैव तु स द्विजः ।वाल्मीकिः प्रददौ ताभ्यां रक्षां भूतविनाशिनीम् । य-स्तयोः पूर्व्वजोजातः स कुशैर्मन्त्रसत्कृतैः । निर्मार्जनीयस्तु तदा कुश इत्यस्यनाम तत् । यश्चावरो भवेत्ताभ्यांलवेन स समाहितः । निर्माजनीयोवृद्धाभिर्लवेति चस नामतः । एवं कुशलवौ नाम्ना ताबुभौ यमजातकौ ।मत्कृताभ्यां च नामभ्यां ख्यातियुक्तौ भविष्यतः । ता र-क्षाञ्जगृहुस्तां च मुनिहस्तात् समाहिता! । अकुर्वंश्च ततो-रक्षान्तयोर्विगतकल्मषाः । तथा तां क्रियमाणां चवृद्धाभिर्गोत्रनाम च । सङ्कीर्तनञ्च रामस्य मीतायाःप्रसवौ शुभौ” । “मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता नत्व-विगता” सा० द० । कुशद्वीपमानस्थानाद्युक्तं विष्णु०पु०  यथा“सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्व्वतः । शाल्म-लस्य तु विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः । ज्योतिष्मतःकुशद्वीपे सप्त पुत्राः शृणुष्व तान् । उद्भिदोरेणुमांश्चैवसुरथोलम्बनो धृतिः । प्रभाकरोऽथ कपिलस्तन्नाम्नावर्षविश्रुतिः । तस्मिन् वसन्ति मनुजाः सह दैतेयदानवैः ।तथैव देवगन्धर्व्वयक्षकिम्पुरुषादिभिः । वर्णास्तत्राऽपि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः । दमिनः शुष्मिणःस्नेहा मन्देहाश्च महामुने! । ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याःशूद्राश्चानुक्रमोदिताः । यथोक्तकर्म्मकर्तृत्वात् स्वाधिकार-क्षयाय ते । तत्र यत्तत् कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्द्दनम् ।यजन्तः क्षपयन्नग्र्यमधिकारफलप्रदम् । विद्रुमो हेम-शैलश्च द्युतिमान् पुष्पवांस्तथा । कुशेशयो हरिश्चैवसप्तमो मन्दराचलः । वर्षाचलास्तु सप्तैव तत्र द्वीपेमहामुने! । नद्योऽपि सप्त तासाञ्च शृणु नामान्यनुक्र-मात् । धूतपापा शिवा चैव पवित्रा सम्मतिस्तथा ।विद्युद्धस्ता मही चैव सर्वपापहरास्त्विमाः । अन्याः सहस्रशस्तत्र क्षुद्रनद्यस्तथाचलाः । कुशद्वीपे कुशस्तम्बःसंज्ञया तस्य तत् स्मृतम् । तत्प्रमाणेन स द्वीपो वृतोदेनसमावृतः” ।भाग० ५,  २० अ० अन्यथैवायं वर्ण्णितः यथा“एवं सुरोदाद्बहिस्तद्द्विगुणः समानेनावृतो घृतोदेनयथा पूर्व्वः कुशद्वीपो यस्मिन् कुशस्तम्बो देवकृतस्तद्द्वीपा-ख्यापनो ज्वलन इवापरः सुशस्परोचिषस्ता दिशोविरा-जयति । तद्द्वीपपतिः प्रियब्रतो राजन्! हिरण्यरेता नामस्वंद्वीपं सप्तभ्यः स्वपुत्रेभ्यो यथाभागं विभज्य स्वयं तपआतिष्ठत्! वसुवसुदानदृढरुचिनाभिगुप्तसत्यव्रतविप्रनामदेवनामभ्यः तेषां वर्षेषु सीमागिरयोनद्यश्चाभिज्ञाताःसप्तैव । बभ्रुश्चतुःशृङ्गकपिलश्चित्रकूटोदेवानीक ऊर्द्ध-रोमा द्रविण इति । रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दाश्रुतिविन्दा देवगर्भा घृतच्युता मन्द्रमालेनि यासांपयोभिः कुशद्वीपौकसः कुशलकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा भगवन्तं जातवेदसरूपिणं कर्म्मकौशलेन यजन्ते” ।कल्पभेदान्नामभेदः समाधेयः । कुशद्वीपोऽप्यत्र पु०
  “कुशोऽ-भूत् काञ्चनः कौशे स्वयम्भूश्चितिमर्हति” । कुत्सितेआचरणे शेते शी--ड । ७ पापिष्ठे ८ मत्ते च त्रि०
  भेदि० ।९ नृपभेदे पु०
  “अजकस्य तु दायादो वलाकाश्वो महीपतिः ।बभूव मृगयाशीलः कुशस्तस्यात्मजोऽभवत्” हरि० २७ अ०

Capeller

German

 कुश॑ m.
  Gras,  bes. heiliges,  zu religiösen
Ceremonien verwendetes Gras.

Burnouf

French

 कुश कुश a. enivré,  en délire
		 au fig. corrompu, 
déréglé. -- S. m.
  joug de charrue.
		 Np. d'un ancien Ṛṣi, 
descendant de Soma et ancêtre des Kuśikas
		 np. d'un des deux fils
de Rāma [चन्द्र]
 l'autre est लव
		 np. d'un des
द्वीपस् ou divisions de la terre habitée. -- S. m.
  n.
  le poa
cynosuroïdes,  herbe employée dès les plus anciens temps dans les
cérémonies religieuses des Aryas. -- S. n.
  eau.
	-- कुशा f.
  corde
de kuśa.
		 Esp. de plante.
	-- कुशा et कुशी f.
  bride de
cheval,  licou.
	-- कुशी f.
  soc de charrue.
		 Fer façonné.
कुशद्वीप m.
  cf.  कुश।

Stchoupak

French

 कुश-
 m.
  herbe raide employée dans certaines cérémonies religieuses
(Poa cynosuroides) 
 n.
  de divers personnages,  dont un fils de Rāma.
°चीर- nt. vêtement d'herbe kuśa 
 -आ- f.
  n.
  d'une rivière 
-इन्- a. couvert d'un vêtement d'herbe kuśa.
°द्वीप- m.
  n.
  d'un Dvīpa.
°धारा- f.
  n.
  d'une rivière.
°ध्वज- m.
  n.
  d'un prince.
°नाभ- m.
  fils de Kuśa.
°प्लव- m.
  n.
  d'un ermitage.
°प्लवन- nt. n.
  d'un Tīrtha.
°बिन्दु- °विन्दु- m.
  pl.
  n.
  d'un peuple.
°मुष्टि- m.
  f.
  poignée d'herbe kuśa.
°वारि- nt. eau bouillie avec du kuśa.
°स्तम्ब- m.
  botte d'herbe kuśa 
 nt. n.
  d'un Tīrtha.
°स्थल- nt. ép. de la ville Kanyakubja 
 -ई- f.
  de la ville de
Dvārakā.
°हस्त- a. qui a de l'herbe kuśa dans la main (ou dans la patte).
कुशाग्र- nt. pointe aiguë d'une feuille de kuśa 
 m.
  n.
  d'un prince 
°बुद्धि- a. dont l'intelligence est aiguë comme la pointe d'une feuille de
kuśa.
कुशावर्त- m.
  n.
  d'un Tīrtha 
 d'un fils d'Ṛṣabha.
कुशाश्व- m.
  n.
  d'un prince.
कुशोदक- nt. = °वारि-।
1 कुशी-लव- m.
  du. les deux fils de Rāma,  Kuśa et Lava.
कुशे-शय- a. qui se trouve dans l'herbe kuśa 
 nt. nénufar 
 -मय-
-ई- a. qui consiste en nénufars 
 कुशे-शयाक्ष- a. qui a les yeux
comme des lotus.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.