| YouTube Channel

कुलीनः (kulInaH)

 
Spoken Sanskrit
English
कुलीनः - kulInaH -
m.
 - gentleman
Apte Hindi
Hindi
कुलीनः
पुं*
 - कुल - ख
अच्छी नस्ल का घोड़ा
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अमुष्यपुत्रः, कुलीनः
noun
प्रख्यातवंशोद्भवः मनुष्यः।
"अमुष्यपुत्रेण स्वकर्मणा कुलस्य कीर्तिः वर्धिता।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: कुलीनः
Root: कुलीन
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ noble
⇒ well-born
⇒ high-born
⇒ of good family
⇒ of high descent
⇒ of eminent descent
⇒ horse of good breed
⇒ born of a good family
⇒ belonging to the family of
⇒ of high or eminent descent
⇒ of good breed [as a horse or elephant]
⇒ Brahman of the highest class in Bengal
⇒ worshipper of zakti according to the left-hand ritual
Shloka(s):
2|7|3|1 ► महाकुलकुलीनार्यसभ्यसज्जनसाधवः। (ब्रह्मवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|7|3|1 ⇢ महाकुलः (महाकुल) (पुं) ⇒ high-born, being of a great or noble family
➠ 2|7|3|1 ⇢ कुलीनः (कुलीन) (पुं) ⇒ noble, well-born, high-born, of good family, of high descent, of eminent descent, horse of good breed, born of a good family, belonging to the family of, of high or eminent descent, of good breed [as a horse or elephant], Brahman of the highest class in Bengal, worshipper of zakti according to the left-hand ritual
➠ 2|7|3|1 ⇢ (कुलीन) (स्त्री) ⇒ noble, well-born, high-born, of good family, of high descent, of eminent descent, horse of good breed, born of a good family, belonging to the family of, of high or eminent descent, of good breed [as a horse or elephant], Brahman of the highest class in Bengal, worshipper of zakti according to the left-hand ritual
➠ 2|7|3|1 ⇢ कुलीनम् (कुलीन) (नपुं) ⇒ noble, well-born, high-born, of good family, of high descent, of eminent descent, horse of good breed, born of a good family, belonging to the family of, of high or eminent descent, of good breed [as a horse or elephant], Brahman of the highest class in Bengal, worshipper of zakti according to the left-hand ritual
➠ 2|7|3|1 ⇢ आर्यः (आर्य) (पुं) ⇒ wise, Arian, owner, noble, Aryan, Buddha, friend, polite, master, worthy, vaizya, suitable, excellent, gentleman, honorable, courteous, honourable, respectable, worthy of one, honourable man, gentleman-like, Buddhist priest, man highly esteemed, son of manu sAvarNa, behaving like an Aryan, favourable to the Aryan people, respectable or honourable or faithful man, in later times name of the first three castes, one who is faithful to the religion of his country, man who has thought on the four chief truths of Buddhism and lives accordingly
➠ 2|7|3|1 ⇢ सभ्यः (सभ्य) (पुं) ⇒ judge, polite, refined, decorous, assessor, civilized, courteous, not vulgar, gentleman-like, being at the court of, suitable to good society, keeper of a gambling-house, person of honourable parentage, assistant at an assembly or council, being in an assembly-hall or meeting-room, belonging to or fit for an assembly or court
➠ 2|7|3|1 ⇢ सज्जनः (सज्जन) (पुं) ⇒ virtuous, good man, well-born, respectable, hanging round, good or virtuous or wise man
➠ 2|7|3|1 ⇢ साधुः (साधु) (पुं) ⇒ fit, kind, sage, good, seer, pure, ready, noble, right, saint, usurer, proper, secure, correct, willing, straight, merchant, obedient, unerring, holy man, peaceful, virtuous, jeweller, powerful, prepared, excellent, efficient, classical, righteous, well-born, effective, successful, honourable, noble person, money-lender, kind of root, straightened, not entangled, saintly woman, well-disposed, hitting the mark, good for or towards, jina or deified saint, leading straight to a goal, derivative or inflected noun, good or virtuous or honest man, of honourable or respectable descent
➠ 2|7|3|1 ⇢ साधुः (साधु) (स्त्री) ⇒ fit, kind, sage, good, seer, pure, ready, noble, right, saint, usurer, proper, secure, correct, willing, straight, merchant, obedient, unerring, holy man, peaceful, virtuous, jeweller, powerful, prepared, excellent, efficient, classical, righteous, well-born, effective, successful, honourable, noble person, money-lender, kind of root, straightened, not entangled, saintly woman, well-disposed, hitting the mark, good for or towards, jina or deified saint, leading straight to a goal, derivative or inflected noun, good or virtuous or honest man, of honourable or respectable descent
➠ 2|7|3|1 ⇢ साधु (साधु) (नपुं) ⇒ fit, kind, sage, good, seer, pure, ready, noble, right, saint, usurer, proper, secure, correct, willing, straight, merchant, obedient, unerring, holy man, peaceful, virtuous, jeweller, powerful, prepared, excellent, efficient, classical, righteous, well-born, effective, successful, honourable, noble person, money-lender, kind of root, straightened, not entangled, saintly woman, well-disposed, hitting the mark, good for or towards, jina or deified saint, leading straight to a goal, derivative or inflected noun, good or virtuous or honest man, of honourable or respectable descent
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ मनुष्यः
जातिः ➡ मनुष्यः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कुलीनः,
पुं,
 (कुले प्रशस्तवंशे जातः । “कुलात् खः” ।४ । १ । १३९ । इति खः ।) श्रेष्ठघोटकः ।तत्यर्य्यायः । आजानेयः २ । इत्यमरः ॥
अजा-नेयः ३ । इति तट्टीका ॥
स्वजानेयः ४ जात्यः ५बालाश्विः ६ । इति शब्दरत्नावली ॥
(तन्त्र-शास्त्रोक्तकुलाचारव्रते स्थितः कौलः ॥
) उत्तमकुलोद्भवे, त्रि । तत्पर्य्यायः । महाकुलः २ आर्य्यः३ सभ्यः ४ सज्जनः ५ साधुः ६ । इत्यमरः । २ । ७ ।३ ॥
* ॥
अथाधुनिककुलीनलक्षणम् । कुलंउत्कर्षविशेषवंशः । इति सङ्केतम् । अथवा रूढ्य-र्थम् । तस्यापत्यमित्यर्थेकुलशब्दादीनप्रत्ययेन कुलीनइति पदसिद्धिरिति केचित् । अर्थात् कुलीन-शब्देन उत्कर्षविशेषवंशजातकव्यक्तिरिति । तथाच लक्षणम् । उत्कर्षविशेषधर्म्मावच्छिन्नवंशजात-कत्वे सति तद्धर्म्मवत्त्वं कुलीनत्वमिति । उत्कर्ष-विशेषस्तु नवधा गुणाः । ते च यथा ।“आचारो विनयो विद्या प्रतिष्ठा तीर्थदर्शनम् ।निष्ठाऽऽष्टत्तिस्तपो दानं नवधा कुलक्षणम्” ॥
अत एव उत्कर्षविशेषात्मकनवधागुणविशिष्टत्वंकुलीनत्वम् । एतेन इदानीं साधारणसामान्य-जनानां यदि नवधा गुणा वर्त्तन्ते तदा तेऽपिकुलीनाः स्युस्तन्न । अनवच्छिन्नपर्य्यायत्वं कुलीनत्वम् ।प्रमाणं यथा, --“सपर्य्यायं समासाद्य दानग्रहणमुत्तमम् ।कन्याऽभावे कुशत्यागः प्रतिज्ञा वा परस्परम्” ॥
तथा च ।“कुलीनस्य सुतां लब्ध्वा कुलीनाय सुतां ददौ ।पर्य्यायक्रमतश्चैव स एव कुलदीपकः” ॥
तथा च ।“आदानञ्च प्रदानञ्च कुशत्यागस्तथैव च ।प्रतिज्ञाघटकाग्रे च कुलकर्म्म चतुर्व्विधम्” ॥
इति कुलदीपिका ॥
* ॥
अथ वल्लालभूपालकृताःपञ्चगोत्रजराढीयब्राह्मणस्य ग्रामविशिष्टस्य मुख्य-गौणभेदेन द्वाविंशतिकुलीनाः यथा । शाण्डिल्य-गोत्रे भट्टनारायणवंशज आदिवराहवन्द्यः समुख्यः । रामगडगडः निपकेशरकोणी गुँयी कुलभीवटु दिर्घाटिः वैकुण्ठपारियालः एते पञ्च गौणाः ॥
काश्यपगोत्रे दक्षवंशजः सुलोचनचट्टः स मुख्यः ।जगहडः धीरगुडः काकपीतमण्डी एते त्रयोगौणाः ॥
भरद्वाजगोत्रे श्रीहर्षवंशजः धुरन्धरमुखयटी स च सुख्यः । विनायकदिण्डीसाँयी गन्ध-र्व्वरायी एतौ द्वौ गौणौ ॥
सावर्णगोत्रे वेदगर्भ-वंशजःवीरव्रतगाङ्गली सुधीरकुन्दः एतौ द्वौ मुख्यौ ।वीरसूदनघण्टेश्वरः एष गौणः ॥
वात्स्यगोत्रेछान्दडवंशजः सुरभिघोषवालः कविकाञ्जिलालःरविपूतितण्डः एते मुख्याः । भानुचौटखण्डोपनिकालुमहिन्त्या वनमालिपिप्पली एते गौणाः ॥
अधुना एषां मध्ये मुख्या अष्टौ कुलीना गौणा-श्चौर्द्दशश्रोत्रियाः । अन्येऽपि पञ्चगोत्राज्जाताःसप्तत्रिंशच्छ्रोत्रियाः सन्ति ॥
ततो लक्षणसेनेनमुख्याष्टकुलीनो न विंशतिपुत्त्राणां समीकरणंकृतम् । तत एतेषां नानादोषदर्शनात् देवीवरेणफुलिया खडदहवल्लवीसर्व्वानन्दी इत्याद्याः षट्-त्रिंशन्मेलाः कृताः । ततो भागयूथथाक इतितिस्रः संज्ञा जाताः कुलाचार्य्यग्रन्थात् ज्ञेयाः ॥
* ॥
अथ वारेन्द्रब्राह्मणकुलीनाः ।“आदौ मैत्रस्ततो भीमो रुद्रः संजामिनिस्तथा ।लाहिडिर्भादुडिः साधुर्भादडाः पङ्क्तिपूरकाः” ॥
एषां नानादोषदर्शनात् कुलाचार्य्येण अष्टौ पटीइति संज्ञा कृता । तद्यथा । निराविला १ रोहिला२ भूष्णा ३ आलेखानी ४ कुतलखानी ५ वेणी ६जोनाली ७ भवानीपुर ८ । एतेषां कुलाघातात्काप इति संज्ञा जाता ॥
* ॥
अथ वैद्यस्यादिकुलीनाः ।धन्वन्तरिगोत्रे विनायकसेनः । मौद्गल्यगीत्रे चायु-दासः । काश्यपे कायुगुप्तः । वल्लालेनैषां कुलंमहामध्यमकनिष्ठकुलभेदेन त्रिधा कृतम् । तत्रमहाकुलीनाः पञ्च । यथा । कृष्णसेनखानः १ हरि-हरसेनखानः २ चण्डीवरदासः ३ गणपतिदासः४ दुर्जयदासः ५ । अधुनैषां कुलस्य ह्रासवृद्धि-भङ्गा न सन्ति ॥
* ॥
अथ दक्षिणराढीयकायस्थकुलीनाः ।तत्रादिशूरराजेन कान्यकुब्जदेशादानीतैर्ब्राह्मण-पञ्चकैः सह घोषवसुमित्रदत्तगुहाः पञ्चागताआदिकुलीनाः यथा । सौकालीनगोत्रे मकरन्द-घोषः १ । गौतमे दशरथवसुः २ । विश्वामित्रेकालिदासमित्रः ३ । काश्यपगोत्रे दशरथगुहःस्वाहङ्कारादवमानितो वङ्गे गतः ४ । भरद्वाज-गोत्रे पुरुषोत्तमदत्तः विनयहीनतो निष्कुलः ५ ।वङ्गजकुलाचार्य्यग्रन्थे स एव मौद्गल्यगोत्रः ॥
* ॥
अथ वल्लालसेनकृतसमाजादयः ।तत्राद्यस्य षष्ठ पुरुषयोर्निशापतिप्रभाकरघोष-योर्वासस्थाने क्रमेण वालीआकनाख्यौ ग्रामौ ।द्वितीयस्य पञ्चमपुरुषयोः शुक्तिमुक्तिवस्वोर्वासस्थानेक्रमेण वागाण्डिमाहिनगराख्यौ ग्रामौ । तृतीय-स्याष्टमपुरुषयोः धूँइ गुँइ मित्रयोर्वासस्थानेक्रमेण वडिशाटेकानामग्रामौ ॥
अपरेऽष्टादश-समाजास्तत्स्थानां कुलाभावात् न लिखिताः ॥
* ॥
तेषां कुलन्तु नवविधम् । मुख्य १ । कनिष्ठ २छभाया ३ मध्यांश ४ तेओज ५ एतानि प्रधा-नानि । कनिष्ठद्वितीयपुत्त्र ६ छभायाद्वितीयपुत्त्र७ मध्यांशद्वितीयपुत्त्र ८ तेओजद्वितीयपुत्त्र इतिच ९ । नवरङ्गानुरोधात् छभायाज्येष्ठपुत्त्रस्यमध्यश्रेष्ठ इति संज्ञा जाता ॥
* ॥
अथ कुलानां विवरणम् ।मुख्यकुलीनस्य प्रथमपुत्त्रः पितृतुल्यः द्वितीयःकनिष्ठनामकुलविशिष्टः तृतीयो मध्यांशनामकुल-युक्तः चतुर्थः तेओजनामकुलान्वितः पञ्चमादियाव-त्पुत्त्राः मध्यांशद्वितीयपुत्त्रनामकुलयुक्ता भवन्ति ॥
कनिष्ठकुलीनस्य ज्येष्ठपुत्त्रः छभायानामकुलयुक्तःतस्य ज्येष्ठपुत्त्रः मध्यश्रेष्ठनामकुलयुक्तः तस्य ज्येष्ठ-पुत्त्रः मध्यांशनामकुलविशिष्टः स एव अपरम-ध्यांशवारभायामध्यांश इति संज्ञाद्वययुक्तः ॥
* ॥
एषां कर्म्मणा वृद्धिर्यथा । मुख्यकुलीनस्य द्वितीय-तृतीयपुत्त्रयोः कुलस्य वाडिमुख्य इति संज्ञाचतुर्थपञ्चमषष्ठपुत्त्राणां कुलस्य वाडिकनिष्ठ इतिसंज्ञा सप्तमाष्टमनवमपुत्त्राणां कुलस्य वाडिम-ध्यांश इति संज्ञा दशमैकादशद्वादशपुत्त्राणांकुलस्य वाडितेओज इति संज्ञा भवति ॥
कनिष्ठ-नामकुलीनस्य द्वितीयपुत्त्रस्य कुलस्य तेओज इतिसंज्ञा भवति । मुख्यकुलीनस्य तृतीयपुत्त्रस्यद्वितीयपुत्त्रस्य कुलस्य तेओज इति संज्ञा ॥
मध्यां-शद्वितीयपुत्त्र इति संज्ञं कुलं मुख्यकनिष्ठछभाया-मध्यश्रेष्ठमध्यांश इति कुलपञ्चकात् भवति ॥
* ॥
मुख्यकुलन्तु त्रिविधं यथा । प्रकृतम् १ सहजम् २कोमलम् ३ । आदौ षट्समाजे षट् प्रकृतामुख्याअभूवन् । ततस्तेषां द्वितीयतृतीयपुत्त्रयोः कुलस्यवृद्ध्या क्रमेण सहजकोमल इति संज्ञा जाता ।प्रकृतमुख्यकुले दानग्रहणाभ्यां सहज इति संज्ञाकोमलमुख्यकुले दानग्रहणाभ्यां कोमल इतिसंज्ञा भवति । सहजः सहजेन कोमलः कोमले-नापि कुलं कृत्वा तत्तद्भावापन्नौ भवतः ॥
पितृकु-लानुसारेण ज्येष्ठपुत्त्राणां कुलस्य जन्ममुख्यजन्म-कनिष्ठादिसंज्ञा ॥
* ॥
प्रकृवमुख्यकुलस्य ह्रास-वृद्धी न भवतः । सहजमुख्यकुलस्य ह्रासवृद्धीभवतः । कोमलमुख्यकुलस्यापि ह्रासवृद्धी नभवतः । कनिष्ठकुलस्य मुख्यत्वं छभायाकुलस्यकनिष्ठत्वं भवति । मध्यांशकुलस्य स्थिरतरत्वम् ।कनिष्ठद्वितीयपुत्त्रः वाडितेओज इति संज्ञांप्राप्नोति । मुख्यतृतीयपुत्त्रस्य द्वितीयपुत्त्रः तेओजइति संज्ञामपि प्राप्तुमर्हति । छभायाद्वितीयपुत्त्र-मध्यांशद्वितीयपुत्त्रयोः कुले ह्रासवृद्धी न स्तः ।सर्व्वे कुलीनाः कुलनाशात् वंशजभावापन्नाभवन्ति ॥
* ॥
आदौ यदि पितृपर्य्यायाय अथवामौलिकाय कन्यां दद्यात् तद्दानं प्रामाणिकसंज्ञंभवति । पश्चात् कुलकर्म्मकर्त्तव्यम् । तद्यथा ।मुख्यस्य कन्यायाः प्रदाने तस्याः छेइ संज्ञा षष्ठ-कन्यावधि गरछेइ इति संज्ञा भवति । अन्य-कुलानां ज्येष्ठकन्यायाः प्रदाने तस्या आकृतिरितिसंज्ञा तदनन्तरं यावत्कन्यानां प्रदाने तासां क्रमेणप्रतिसारणी जघन्या इति संज्ञाद्वयं भवति ॥
आत्मसमकुलीनाय आकृतिनामकन्यादाने कुलस्यश्रेष्ठत्वम् । अनुजकन्याग्रहणे तु कुलह्रासो भवति ।मुख्यस्य गरछेइ इति नाम्नीं कन्यां अन्यकुलीनस्यप्रतिसारणीञ्च कन्यां मौलिको वंशजश्च ग्रहीतु-मर्हति । उत्तममध्यमाधमकर्म्मभिः शौर्य्यसमा-वेशनिन्दा इति त्रयं कुलस्यांशकर्म्म ॥
* ॥
पूर्व्वंविपर्य्याये विवाहो जातः । पुरन्दरवसुनैषां त्रयो-दशपर्य्यायावधिश्रेणीपर्य्यायबन्धभ्रमकृतकुलोद्धरणेकृते । यथा ।“विपर्य्याये कुलं नास्ति न कुलं रण्डपिण्डयोः” ॥
* ॥
अथ मुख्येतरकुलीनानां पाणिदोषाः ।“देवी गङ्गा तथा गौरी भैरवी भास्करी तथा ।वलायी चण्डिदासी च सप्तैते कुलकण्टकाः” ॥
अपि च ।“श्रीनाथी श्रीकरी विष्णुदासी हृदय एव च ।कन्दर्पी च सदानन्दी षडेते कुलकण्टकाः” ॥
इति कुलाचार्य्यकारिका ॥
* ॥
अथ मुख्यकुलीनस्य कार्य्यम् । स च आगछेइअर्थादग्रिमां कन्यां आत्मतुल्याय द्वितीयां कनि-ष्ठकुलीनायतृतीयां छभायानामकुलयुक्ताय चतुर्थींमध्यश्रेष्ठनामकुलविशिष्टाय अथवा मुख्यतृतीय-पुत्त्रमध्यांशकुलीनाय पञ्चमीं तेओजनामकुलयुक्ताय दद्यात् । तनदन्तरजातानां गरछेइ इतिसंज्ञा ताः मौलिकमध्यांशद्वितीयपुत्त्रमुख्यकुलीनेभ्यो दातुमर्हति । स एवादौ मुख्यकुलीनस्या-ग्रिमां कन्यां ततः कनिष्ठकुलीनस्य कन्यां ततोमध्यांश इति नामकुलयुक्तस्य कन्यां ततो जन्म-तेओज इतिनामकुलविशिष्टस्य कन्यां गृह्णी-यात् ॥
* ॥
अथ कनिष्ठकुलीनस्य कार्य्यम् ।स प्रथमां कन्यां आत्मतुल्यकुलीनाय द्वितीयांतेओज इति नामकुलयुक्ताय दद्यात् । मुख्यतृती-यपुत्त्राय मध्यांशनामकुलयुक्ताय अथवा मुख्य-द्वितीयपुत्त्राय कन्यां दातुमर्हति । मुख्यकुलीनस्यद्वितीयां कन्यां अथवा कनिष्ठकुलीनस्य प्रथमांगृह्णीयात् । ततो मुख्यकुलीनस्य तृतीयपुत्त्रस्यमध्यांशनामकुलयुक्तस्य कन्यां गृह्णीयात् ॥
* ॥
अथ छभाया कुलीनस्य कार्य्यम् । स मध्यांशनाम-कुलविशिष्टाय प्रथमां कन्यां मध्यांश इतिकुल-युक्तानुजाय अर्थात् वाडितेओजनामकुलविशि-ष्टाय द्वितीयां दद्यात् । मुख्यकुलीनस्य तृतीय-कन्यां अथवा कनिष्ठकुलीनस्य प्रथमां कन्यांगृह्णीयात् ॥
* ॥
अथ मुख्यतृतीयपुत्त्रस्य मध्यां-शनामकुलीनस्य कार्य्यम् । स प्रथमकन्यां जन्मते-ओजनामकुलविशिष्टाय द्वितीयां मध्यांशकुल-विशिष्टस्य द्वितीयपुत्त्राय दद्यात् । कनिष्ठस्यप्रथमां कन्यां ततस्तेओजकुलयुक्तस्य प्रथमां कन्यांततस्तेओजानुजकुलीनस्य प्रथमां कन्यां गृह्णीयात्मुख्यस्य तृतीयकन्याग्रहणं तस्य महत् कर्म्म ॥
* ॥
अथ जन्मतेओजनामकुलीनस्य कार्य्यम् । सप्रथमां कन्यां मुख्यकुलीनस्य चतुर्थपुत्त्राय अथवामध्यांशनामकुलविशिष्टस्य द्वितीयपुत्त्राय द्वितीयांतेओजनामकुलविशिष्टस्य द्वितीयपुत्त्राय दद्यात् ।मुख्यकुलीनस्य पञ्चमकन्यां अथवा मध्यांशनामकु-लीनस्य प्रथमकन्यां गृह्णीयात् ॥
* ॥
अथ कनिष्ठ-कुलीनस्य द्वितीयपुत्त्रस्य कार्य्यम् । स आत्म-तुल्याय अथवा तेओजनामकुलविशिष्टद्वितीय-पुत्त्राय प्रथमां कन्यां दद्यात् । मुख्यचतुर्थपुत्त्र-जन्मतेओजनामकुलयुक्तस्य प्रथमां अथवा कनि-ष्ठनामकुलीनस्य द्वितीयां कन्यां गृह्णीयात् ॥
* ॥
अथ छभायानामकुलीनस्य द्वितीयपुत्त्रस्य कार्य्यम् ।स आत्मतुल्याय अथवा तेओजनामकुलविशिष्ट-द्वितीयपुत्त्राय प्रथमां कन्यां दद्यात् । तेओज-नामकुलविशिष्टस्य प्रथमां कन्यां अथवा छभाया-नामकुलयुक्तस्य द्वितीयां गृह्णीयात् ॥
* ॥
अथमध्यांशनामकुलीनस्य द्वितीयपुंत्त्रस्य कार्य्यम् । सआत्मतुल्याय अथवा तेओजनामकुलविशिष्टस्यद्वितीयपुत्त्राय प्रथमां कन्यां दद्यात् । तेओज-नामकुलविशिष्टस्य प्रथमां अथवा अन्यकुलीनानांमध्यांशनामकुलविशिष्टस्य वा द्वितीयां कन्यांगृह्णीयात् ॥
* ॥
अथ तेओजनामकुलीनस्य द्वि-तीयपुत्त्रस्य कार्य्यम् । स आत्मतुल्याय अथवावंशजाय प्रथमां कन्यां दद्यात् । मध्यांशनाम-कुलविशिष्टस्य द्वितीयपुत्त्रस्य प्रथमां कन्यां अथवातेओजनामकुलविशिष्टस्य द्वितीयां गृह्णीयात् ॥
* ॥
अथ मध्यश्रेष्ठनामकुलीनस्य कार्य्यम् । स मध्य-श्रेष्ठपुत्त्रवारभायामध्यांशनामकुलीनाय प्रथमांमध्यांशकुलविशिष्टस्य द्वितीयपुत्त्राय तेओजनाम-कुलीनाय द्वितीयां कन्यां दद्यात् । मुख्यकुलीनस्यचतुर्थीं कन्यां अथवा कनिष्ठकुलीनस्य प्रथमांकन्यां गृह्णीयात् । ततः तेओजनामकुलविशिष्टस्यप्रथमां कन्यां गृह्णीयात् । ततः तेओजानुज-कुलीनस्य अग्रिमां कन्यां गृह्णीयात् ॥
* ॥
अथमध्यश्रेष्ठपुत्त्रवारभायामध्यांशनामकुलीनस्य का-र्य्यम् । स तेओजनामकुलयुक्ताय प्रथमां कन्यांदद्यात् । कनिष्ठकुलविशिष्टस्य अथवा छभाया-नामकुलयुक्तस्य किं बा मध्यश्रेष्ठकुलीनस्य प्रथमांकन्यां गृह्णीयात् ॥
* ॥
अथ चतुस्त्रिंशदधिक-सप्तदशशतशकाब्दे मत्पित्रा तावत्कुलीनकुला-चार्य्यमतेन मुख्यकुलीनस्य द्वितीयतृतीययोः क-न्ययोः क्रमेण ग्रहणेन तदलाभे शौर्य्यकुले दानेनसमानकुले ग्रहणेन च कनिष्ठछभायानामकुलयोःपुरुषानुक्रमेण स्थिरतरत्वं निर्णीतम् । तद्यथा, --“कनिष्ठकुलवेश्मनि क्वचन केऽपि केऽपीच्छयापरेऽपि पुरुषत्रयादगमनेव दोच्छेयिकाम् ।निषेधमिह नेक्षते कमपि तत्र षड्भ्रातृजःसुतः पितृपदं कथं जननतो हि न प्राप्स्यति ॥
शाके पद्यपदत्रिसप्तवसुधागण्ये वरेण्ये तथापर्य्याये परिपूरिते हि विषमे धन्ये त्रयोविंशके ।गोपीमोहनदेववंशतिलकेनापूर्व्वकं श्रीमतानिर्णीतं यदपीह तच्च घटकैः सर्व्वैः कुलीनैर्म्मतम् ॥
कनिष्ठषड्भ्रातृकुलस्य तद्वत्स्वच्छेयिकायामिदमेव मूलम् ।आदानतः पित्र्यपदस्य लाभोज्येष्ठत्वभावः पुरुषक्रमेण ॥
छेयिकायामशक्तस्य दानञ्चेत् प्रबलं भवेत् ।पर्य्यायस्य समानस्य ग्रहणादपि तिष्ठति ॥
शौर्य्यं निन्दा समावेशस्त्रिविधोऽंशः कुलस्य वै ।तस्य ध्वंसो न हि भवेद्यत्नतो रक्षितः स हि ॥
अत्र यद्यन्यथाभावो भवेदपि यथाविधि ।क्रमागतेषु वर्गेर्षु तदा हानिर्भविष्यति ॥
सर्व्वैः कुलज्ञैश्च कुलीनवर्गै-र्गोष्ठीपतीनां पुरतः सहर्षैः ।इदं हि पत्रं लिखितं प्रयत्नात्निर्णीत एष प्रचलिष्यतीति” ॥
* ॥
अथ वङ्गजकुलीनाः ।“वसुवंशे च मुख्यौ द्वौ नाम्ना लक्ष्मणपूषणौ ।घोषेषु च समख्यितश्चतुर्भुजमहाकृती ॥
दशरथो गुहश्चैव मित्रस्तारापतिस्तथा” ॥
एतेषामादिपरुषनिर्णयो यथा । गौतमगोत्रेसर्व्वादौ दशरथवसुसुतौ कृष्णवसुपरमवसुकौकृष्णवसुदक्षिणराढे ख्यातस्तस्य सुतः भववसुःतत्सुतः हंसवसुः तत्सुताः शुक्तिमुक्त्यलङ्कारवसुकाः ।अलङ्कारवसुः राढात् वङ्गे गतः तस्य वङ्गे कुल-हानिर्जाता तस्य सुतः मधुवसुः तत्सुतः गुणाकर-वसुः तत्सुता अनन्तादयः । दशरथसुतः परम-वसुस्तत्सुतौ लक्ष्मणवसुपूषणवसुकौ वङ्गे ख्यातौ ।सौकालीनगोत्रे मकरन्दघोषसुतौ भवनाथघोष-सुभाषितघोषौ भवनाथघोषो दक्षिणराढे ख्यातःसुभाषितघोषो वङ्गे ख्यातः तस्य सुतश्चतुर्भुज-घोषः ॥
विश्वामित्रगोत्रे सर्व्वादौ कालिदास-मित्रसुतौ अश्वपतिमित्रश्रीधरमित्रौ श्रीधर-मित्रो दक्षिणराढे ख्यातः अश्वपतिमित्रो वङ्गेख्यातस्तस्य सुतस्तारापतिमित्रः ॥
इति वङ्गकुला-चार्य्यग्रन्थः कुलदीपिका ॥