| YouTube Channel

कुलम् (kulam)

 
Apte
English
कुलम् [kulam], 1 A race, family
निदानमिक्ष्वाकुकुलस्य संततेः
R.*
 3.1.
The residence of a family, a seat, house, an abode
ददर्श धीमान्स कपिः कुलानि
Rām.*
 5.5.1
वसन्नृषि- कुलेषु सः
R.*
 12.25.
A high or noble family, noble descent
कुले जन्म
Pt.*
 5.2
कुलशीलसमन्वितः
Ms.*
 7.54, 62
so कुलजा, कुलकन्यका
&c.
A herd, troop, flock
collection, multitude
मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु
Ś.*
 2.6
U.*
 2.9
अलिकुलसंकुल
Gīt.*
 1
Śi.*
 9.71
so गो˚, कृमि˚, महिषी˚
&c.
A lot, gang. band (in a bad sense).
A country.
The body.
The front or fore part.
A tribe, caste, community.
A blue stone. -लः The head of a guild or corporation. -ला See कुलतिथि.
Comp.
 -अकुल
a.
of a mixed character or origin.
middling. ˚तिथिः
m.
 ,
f.
 the second, sixth, and the tenth lunar days of a fort-night in a month. ˚नक्षत्रम्
N.
 of the lunar mansions आर्द्रा, मूला, अभिजित् and शतभिषा. ˚वारः Wednesday. -अङ्कुरः the scion of a family
अनेन कस्यापि कुला- ङ्कुरेण स्पृष्टस्य गात्रेषु सुखं ममैवम्
Ś.*
 7.19. -अङ्गना a respectable or high born (chaste) woman. -अङ्गारः a man who ruins his family
Pt.*
 4. -अचलः, -अद्रिः, -पर्वतः, -शैलः a principal mountain, one of a class of seven mountains which are supposed to exist in each division of the continent
their names are: महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥ -अन्वितa. born in a noble family. -अभिमानः family pride.-अभिमानिन्
a.
 proud of birth or family descent
कुलाभिमानी कुलजां नराधिपः
Ki.*
 1.31. -आख्या family-name, surname
कुलाख्या लोके गोत्रावयवा इत्युच्यन्ते Mbh. on
P.
 IV.* 1.79. -आचारः, -कर्मन्
n.
 , -धर्मः a duty or custom peculiar to a family or caste.
आचार्यः, गुरुः a family priest or teacher.
a geneologist. -आधारकः a son. -आपीडः, -शेखरः the glory of a family
तस्मिन्कुलापीडनिभे निपीडं सम्यग्महीं शासति शासनाङ्काम्
R.*
 18. 29. -आलम्बिन्
a.
 maintaining a family. वरमेकः कुलालम्बी यत्र विश्रूयते पिता H.
ईश्वरः the chief of a family.
N.
 of Śiva. (-रा)
N.
 of Durgā. -उत्कट,
a.
 high born. (-टः) a horse of a good breed. -उत्पन्न, उद्गत, -उद्भव
a.
 sprung from a noble family, highborn
आमात्यमुख्यं धर्मज्ञं प्राज्ञं दान्तं कुलोद्भवम्
Ms.*
 7.141.-उद्वहः the head or perpetuator of a family
see उद्वह.-उपदेशः a family name. -कज्जलः one who is a disgrace to his family. -कण्टकः one who is a thorn or trouble to his family. -कन्यका, -कन्या a girl of high birth
विशुद्धमुग्धः कुलकन्यकाजनः
Māl.
 7.1
गृहे गृहे पुरुषाः कुलकन्यकाः समुद्वहन्ति
Māl.
 7. -करः, -कर्तृ
m.
 the founder of a family. -करणिः A hereditary clerk or officer
E.I.XV.* 91. -कलङ्कः one who is a disgrace to his family. -कलङ्कितः
a.
 causing disgrace to a family
न चाप्यहं गमिष्यामि कथां कुलकलङ्किताम्
Ks.*
 22.216.
क्षयः ruin of a family.
extinction of a family
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्
Bg.*
 1.39, 4. -गरिमा
m.
 family pride or dignity. -गिरिः, -भूभृत्
m.
 , -पर्वतः, -शैलः see कुलाचल above. -गृहम् a noble house
पर्याकुलं कुलगृहे$पि कृतं वधूनाम्
Ṛs.*
 6.21. -घ्न
a.
 ruining a family
दोषैरेतैः कुलघ्नानाम्
Bg.*
 1.43. -ज, -जात
a.
well-born, of high brith
प्रदाने हि मुनिश्रेष्ठ कुलं निरवशेषतः । वक्तव्यं कुलजातेन तन्नि- बोध महामते ॥
Rām.*
 1.71.2.
ancestral, hereditary
Ki.*
 1.31 (used in both senses). -जनः a high-born or distinguished person. -जाया
a.
 high-born lady
कुलजाया सा जाया केवलजाया तु केवलं माया Udb. -तन्तुः one who continues or perpetuates a family. -तिथिः
m.
 ,
f.
 an important lunar day, viz: the 4th, 8th, 12th or 14th of a lunar fort-night. -तिलकः the glory of a family, one who does honour to his family. -दीपः, -दीपकः the glory of a family. -दुहितृ
f.
 also कुलपुत्री
cf.
P.
 VI. 3.7, Vārt.9
see कुलकन्या. -दूषण
a.
 disgracing one's family
Mk. -देवता a tutelary deity
the guardian deity of a family
तामर्चिताभ्यः कुलदेवताभ्यः कुलप्रतिष्ठां प्रणमय्य माता
Ku.*
 7.27. -धन
a.
 one whose wealth is the preservation of the good name of the family
कष्टो जनः कुलधनैरनुर- ञ्जनीयः
U.*
 1.14. (-नम्) the dearest and most valued treasure of the family
इक्ष्वाकूणां कुलधनमिदं यत्समाराधनीयः
U.*
 7.6. -धर्मः a family custom, a duty or custom peculiar to a family
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन
Bg.*
 1.44
Ms.*
 1.118
8.14. -धारकः a son. -धुर्यः (a son) able to support a family, a grown-up son
न हि सति कुलधुर्ये सूर्यवंश्या गृहाय
R.*
 7.71. -नन्दन
a.
 gladdening or doing honour to a family. -नायिका a girl worshipped at the celebration of the orgies of the lefthand Śāktas. -नारी a high bred and virtuous woman.
नाशः ruin or extinction of a family.
an apostate, reprobate, outcast.
a camel. -नाशनम् conducive to the extinction of the family
मुसलं कुलनाशनम्
Mb.
 -परंपरा the series of generations comprising a race.
पतिः the head or chief of a family.
a sage who feeds and teaches 1, pupils
thus defined: मुनीनां दशसाहस्रं यो$न्नदानादिपोषणात् । अध्यापयति विप्रर्षिरसौ कुलपतिः स्मृतः ॥ अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसंभवा स्यात्
Ś.*
 1
R.*
 1.95
U.*
 3.48.
The head-servant (Gīrvāṇa)
Bhāg.*
 5.18.1.
N.
 of Kṛiṣṇa
कुन्दस्रजः कुलपतेरिह वाति गन्धः
Bhāg.*
 1.3.11. -पांसन
a.
 one who disgraces one's family
इत्युक्तः स खलः पापो भोजानां कुलपांसनः
Bhāg.*
 19.1.35. -पांसुका a woman disgracing her family, an unchaste woman. -पालकम् an orange. -पालिः, -पालिका, -पाली
f.
 a chaste or high-born woman. -पुत्रः a nobly-born youth
इह सर्वस्वफलिनः कुलपुत्रमहाद्रुमाः
Mk.*
 4.1.-पुत्री (See -दुहितृ).
पुरुषः a respectable or high-born man
कुश्चुम्बति कुलपुरुषो वेश्याधरपल्लवं मनोज्ञमपि
Bh.*
 1.59.
an ancestor. -पूर्वगः (कः) an ancestor. तवापि सुमहाभागे जनेन्द्रकुलपूर्वकम् (v. l. जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः)
Rām.*
 2.73.24.-भरः (कुलंभरः)
One who maintains the family. -बीजः the head or chief of a guild. -भार्या a virtuous wife.-भृत्या the nursing of a pregnant woman. -मर्यादा family honour or respectability.
मार्गः a family custom, the best way or the way of honesty.
the doctrine of the Kaulas (कौलमार्ग). -योषित्, -वधूf. a woman of good family and character. त्यागिनां कुलयोषिताम्
Ms.*
 3.245
ब्रूते ब्रूते व्रजकुलवधूः कापि साध्वी ममाग्रे Udb. -लक्षणम् The characteristics of a noble family
आचारो विनयो विद्या प्रतिष्ठा तीर्थदर्शनम् । निष्ठा वृत्तिस्तपो दानं नवधा कुललक्षणम् ॥ -वारः a principal day
(i. e. Tuesday and Friday).
विद्या knowledge handed down in a family, traditional knowledge.
one of the three आन्वीक्षिकी lores. -विप्रः a family-priest. -वृद्धः an old and experienced member of a family. -व्रतः, -तम् a family vow
गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतम्
R.*
 3.7
विश्वस्मिन्नधुना$न्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः
Bv.*
 1.13. -शीलम् character or conduct honourable to a family. -श्रेष्ठिन्a. well-born, of a good family. (m. )
the chief of a family or a guild.
an artisan of noble birth.
संख्या family-respectability.
inclusion among respectable families
कुलसंख्यां च गच्छन्ति कर्षन्ति च महायशः
Ms.*
 3.66.-संततिः
f.
 posterity, descendants, continuation of a lineage
दिवं गतानि विप्राणामकृत्वा कुलसंततिम्
Ms.*
 5.159.-सन्निधिः
m.
 the presence of witnesses
Ms.*
 8.194, 21.-संभवः
a.
 of a respectable family. -सेवकः an excellent servant. -स्त्री a woman of good family, a noble woman
अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः
Bg.*
 1.41.-स्थितिः
f.
antiquity or prosperity of a family
family observance or custom
U.*
 5.23.
Apte Hindi
Hindi
कुलम्
नपुं*
 - कुल - क
"वंश, परिवार"
कुलम्
नपुं*
 - कुल - क
"पारिवारिक आवास, आसन, घर, गृह"
कुलम्
नपुं*
 - कुल - क
"उत्तमकुल, उच्चवंश, भला घराना"
कुलम्
नपुं*
 - कुल - क
"रेवड़, दल, झुंड. संग्रह, समूह"
कुलम्
नपुं*
 - कुल - क
"चट्टा, टोली, दल"
कुलम्
नपुं*
 - कुल - क
शरीर
कुलम्
नपुं*
 - कुल - क
सामने का या अगला भाग
कुलम्
नपुं*
 - कुल्+क
"वंश, परिवार"
कुलम्
नपुं*
 - कुल्+क
समूह
कुलम्
नपुं*
 - कुल्+क
रेवड़
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 यूथ्या, समितिः, कुल्मिः, गणः, व्रजः, सार्थः, यूथम्, कदम्बम्, कदम्बकम्, कुलम्, पाशवम्
noun
यायावरैः विक्रयणाय नीयमानः पशूनां समूहः।
"पूर्वं यायावराः यूथ्यया सह गच्छन्ति स्म।"
Synonyms:
 गोत्रम्, सन्ततिः, जननम्, कुलम्, अभिजनः, सन्तानः
noun
कस्यचित् पूर्वजस्य कुलगुरोः वा नाम्नि आधारिता भारतीयानां वंशानां सा विशिष्टा संज्ञा या तस्मिन् वंशे जन्मनः एव प्राप्यते।
"कश्यपमुनेः नाम्ना कश्यपः इति गोत्रम् अस्ति।"
Synonyms:
 कुलम्, वंशः, अन्वयः, अन्ववायः, कुटुम्बः, जातिः, गोत्रम्, प्रवरम्
noun
एकस्मात् पुरुषाद् उत्पन्नः जनसमुहः।
"श्रेष्ठे कुले जाते अपि श्रेष्ठत्वं कर्मणा एव लभ्यते। /यस्मिन् कुले त्वमुत्पन्नः गजस्तत्र न हन्यते।"
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कुल संस्त्याने बन्धुषु च”@} 2 ज्वलादिः।
‘सन्ताने’ इत्येके।
संस्त्यानम् = सङ्घातः।
बन्धुशब्देन तद्व्यापारो विवाहादिः लक्ष्यते।
कोलकः-लिका, कोलकः-लिका, 3 चुकुलिषकः-चुकोलिषकः-षिका, चोकुलकः-लिका
कोलिता-त्री, कोलयिता-त्री, चुकुलिषिता-चुकोलिषिता-त्री, चोकुलिता-त्री
कोलन्-न्ती, कोलयन्-न्ती, चुकुलिषन्-चुकोलिषन्-न्ती
-- कोलिष्यन्-न्ती-ती, कोलयिष्यन्-न्ती-ती, चुकुलिषिष्यन्-चुकोलिषिष्यन्-न्ती-ती
4 व्यतिकोलमानः, कोलयमानः, -- चोकुल्यमानः
5 व्यतिकोलिष्यमाणः, कोलयिष्यमाणः, -- चोकुलिष्यमाणः
कुल्-कुलौ-कुलः
-- -- -- 6 कुलितम् कोलितम् तः, कोलितः, चुकुलिषितः-चुकोलिषितः, चोकुलितः-तवान्
7 कुलः-कोलः, कुलम्, चुकुलिषुः-चुकोलिषुः, चोकुलः
कोलितव्यम्, कोलयितव्यम्, चुकुलिषितव्यम्-चुकोलिषितव्यम्, चोकुलितव्यम्, कोलनीयम्, 8 कोलनीयम्, चुकुलिषणीयम्-चुकोलिषणीयम्, चोकुलनीयम्
कोल्यम्, कोल्यम्, चुकुलिष्यम्-चुकोलिष्यम्, चोकुल्यम्
ईषत्कोलः-दुष्कोलः-सुकोलः
-- -- कुल्यमानः, कोल्यमानः, चुकुलिष्यमाणः-चुकोलिष्यमाणः, चोकुल्यमानः
9 कोलः, कोलः, चुकुलिषः-चुकोलिषः, चोकुलः
कोलितुम्, कोलयितुम्, चुकुलिषितुम्-चुकोलिषितुम्, चोकुलितुम्
कुल्तिः, कोलना, चुकुलिषा-चुकोलिषा, चोकुला
कोलनम्, कोलनम्, चुकुलिषणम्-चुकोलिषणम्, चोकुलनम्
कुलित्वा कोलित्वा कोलयित्वा, चुकुलिषित्वा-चुकोलिषित्वा, चोकुलित्वा
प्रकुल्य, प्रकोल्य, प्रचुकुलिष्य-प्रचुकोलिष्य, प्रचोकुल्य
कोलम् २, कुलित्वा २ -कोलित्वा २, कोलम् २, कोलयित्वा २, चुकुलिषम् २, चुकुलिषित्वा २, चुकोलिषम् २, चुकोलिषित्वा २, चोकुलम् २
चोकुलित्वा २
10 कुलालः।
11
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२३१)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८४२। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[२। ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति कित्त्वविकल्पः। एवं क्त्वाप्रत्ययेऽपि।]]
04
=>
 [[३। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानघ्।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०२१९+ १९]
06
=>
 [[१। ‘उदुपधात् भावादिकर्मणोरन्यतरस्याम्’ (१-२-२१) इति कित्त्वविकल्पः।]]
07
=>
 [[२। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः’ (३-१-१४०) इति णो वा। णप्रत्ययाभावपक्षे ‘इगुपध- ज्ञा--’ (३-१-१३५) इति कः प्रत्ययः। पचाद्यचोऽपवादः।]]
08
=>
 [[३। ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णिलोपः।]]
09
=>
 [[४। ‘पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण’ (३-३-११८) इति घः संज्ञायाम्। कोलो वराहः।]]
10
=>
 [[५। औणादिके (द। उ। ८-११५) कालच् प्रत्यये रूपम्। कुलालः = कुम्भकारः।]]
11
=>
 [पृष्ठम्०२२०+ २३]