| YouTube Channel

कुरुक्षेत्र (kurukSetra)

 
Capeller Eng
English
कुरुक्षेत्र॑
n.
N.
 of a country and celebrated
battle-field
m.
pl.
 its inhabitants.
Yates
English
कुरु-क्षेत्र (त्रं) 1.
n.
 The country near
Dehli where the
Kurus and
Pān-
dus fought
a sacred place.
Wilson
English
कुरुक्षेत्र
n.
 (-त्रं) The country near Dehli, the scene of the
great battle between the Kurus and Pāṇḍus.
E.
 कुरु the Kuru race, and क्षेत्र a field.
Apte 1890
English
कुरुक्षेत्र N. of an extensive region or plain near Delhi
the scene of the great war between the Pāṇḍavas and Kauravas. It is the tract near the holy lake called by the same name lying to the south of Thāneshvar, and extended from the south of the Sarasvatī to the north of the Dṛṣadvatī. It is sometimes called समंतपंचक the tract of the ‘five pools’ of blood of the Kṣatriyas slain by Paraśurāma.
Monier Williams Cologne
English
कुरु—क्षेत्र॑ a
n.
 ‘the field of the Kurus’,
N.
 of an extensive plain near Delhi (the scene of the great battles between the Kurus and Pāṇḍus),
AitBr.
ŚBr.
&c.
कुरु—क्षेत्र॑
m.
pl.
 the inhabitants of that country (renowned for their bravery),
Mn.
 vii, 193. (w.r. for कौरुक्ष्°)
Macdonell
English
कुरुक्षेत्र kuru-kṣetrá,
n.
 plain of Kuru
m.
 🞄pl. people of Kurukṣetra
N. of a country.
Apte Hindi
Hindi
कुरुक्षेत्रम्
नपुं*
 कुरु-क्षेत्रम् -
दिल्ली के निकट एक विस्तृत क्षेत्र जहाँ कौरव पाण्डवों का महायुद्ध हुआ था
कुरुक्षेत्रः
पुं*
 - -
दिल्ली के निकट एक विस्तृत प्रदेश।यहीं कौरव और पांडवों के मध्य महासंग्राम हुआ था। यह थानेश्वर के दक्षिण में इसी नाम के पवित्र सरोवर के निकट एक प्रदेश है जो सरस्वती के दक्षिण से लेकर दृषद्वती के उतर तक फैला हुआ है। कभी कभी इस स्थान को ‘समंतपंचक’ नाम से पुकारते हैं जिसका अर्थ है परशुराम द्वारा वध किये गऐ क्षत्रियों के रक्त के ‘पाँच पोखर’। दिल्ली के निकट एक विस्तृत प्रदेश।यहीं कौरव और पांडवों के मध्य महासंग्राम हुआ था। यह थानेश्वर के दक्षिण में इसी नाम के पवित्र सरोवर के निकट एक प्रदेश है जो सरस्वती के दक्षिण से लेकर दृषद्वती के उतर तक फैला हुआ है। कभी कभी इस स्थान को ‘समंतपंचक’ नाम से पुकारते हैं जिसका अर्थ है परशुराम द्वारा वध किये गऐ क्षत्रियों के रक्त के ‘पाँच पोखर’।
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कुरुक्षेत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭಾರತವರ್ಷದೊಳಗಣ ಒಂದು ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ
कुरुक्षेत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೌರವ ಪಾಂಡವರು ಯುದ್ಧಮಾಡಿದ ಒಂದು ಭೂಪ್ರದೇಶ
प्रयोगाः - > "धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥"
उल्लेखाः - > गीता० १-१
L R Vaidya
English
kuru-kzetra {% n. %} the extensive plain near Delhi, the scene of the great battle between the Kauravas and Pāṇḍavas, धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः Bg.i.1, M.ii.19.
Bopp
Latin
कुरुक्षेत्र n. (e कुरु et क्षेत्र) nomen regionis prope urbem
Dehli.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
कुरुक्षेत्र 2. zu streichen, da M. 7, 193 कौरुक्षेत्रान् die richtige Lesart ist.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
धर्मक्षेत्रं कुरक्षेत्रं द्वादशयोजनावधि ॥ ९५० ॥
-wordlist-
धर्मक्षेत्र (क्ली), कुरुक्षेत्र (क्ली)
Mahabharata
English
Kurukshetra (“the country of the Kurus”). § 12 (Paushyap.): I, 3, 661 (Janamejaya performed a sacrifice at K.).--§ 17 (Uttaṅka): I, 3, 802, 803 (Takshaka lived in K. in Ikshumatī).--§ 154 (Pūruv.): I, 95, 3739 (ºṃ sa--i.e. Kuru--tapasā puṇyaṃ cakre mahātapāḥ).--§ 166 (Citrāṅgadop.): I, 101, 4074 (in K. Citrāṅgada fought with the Gandharva of the same name).--§ 173 (Pāṇḍurājyābhisheka): I, 109, 4337 (Kurujāṅgalaṃ Kuravo Kºṃ).--§ 246 (Sundopasundop.): I, 210, 7678 (Sunda and Upasunda took up their abode in K.).--§ 258 (Khāṇḍavadahanap.): I, 227, 8236 (Takshaka had gone from Khāṇḍava to K.)
228, 8300 (do.).--§ 312 (Āraṇyakap.): III, 5, 240 (the Pāṇḍavas went from the bank of the Gaṅgā to K.).--§ 361 (cf. Tīrthayātrāp.): At the sight of K. (Brahmakshetra, v. 5076) all creatures are freed from sin, as also he who constantly says “I will live in K.” has his sins destroyed and goes to Brahmaloka
the mere dust of K. leads even a sinful man to bliss (paramāṃ gatiṃ)
it lies to the south of the Sarasvatī and to the north of the Dṛshadvatī
there one should reside for a month on the Sarasvatī, where the gods headed by Brahmán, the ṛshis, the Siddhas, the Cāraṇas, the Gandharvas, the Apsarases, the Yakshas, and the Pannagas repair to the highly sacred Brahmakshetra
a visit there ensures the merit of the rājasūya and the horse-sacrifice: III, 83, 5071, 5072, 5073, 5077, 5078.--§ 362 (Tīrthayātrāp.): III, 83, 5094 (ºsya tad dvāraṃ, sc. Yakshiṇī).--§ 364 (do.): III, 83, 6080 (the ṛshis had gone from the Naimisha forest to K.).--§ 367 (Pṛthūdaka): III, 83, 7015 (puṇyaṃ).--§ 369 (cf. Tīrthayātrāp.): Naimisha is the foremost tīrtha with regard to merit on earth, Pushkara with regard to merit in the firmament, K. with regard to merit in the three worlds (so Nīl. and PCR.
Nīl. takes K. in this śloka to be another name of Kāśī, cf. also the note of PCR.)
the mere dust of K. leads even a sinful man to bliss (paramāṃ gatiṃ)
they who reside in K., which lies to the south of the Sarasvatī and to the north of the Dṛshadvatī, really reside in heaven (Tripishṭape). He who merely expresses the wish to go to K. becomes cleansed of his sins. K. is the altar of Brahmán (Brahmavedī) worshipped by the Brahmarshis
the country between Tarantuka and Arantuka and Rāma's lakes and Macakruka, that Kurukshetra-Samantapañcaka is styled the northern altar (uttaravediḥ) of Pitāmaha: III, 83, 7073, 7074, 7075, 7076, 7077, †7078 (Tarantukārantukayor yad antaraṃ Rāmahradānāñ ca Macakrukasya ca|etat KurukshetraSamantapañcakaṃ Pitāmahasyottaravedir ucyate).--§ 375 (Tīrthayātrāp.): III, 85, 8230 (ºsamā Gaṅgā), 8233 (Dvāpare 'pi, sc. puṇyaṃ), 8234.--§ 407 (Māndhātrup.): III, 126, 10467 (Māndhātṛ performed a sacrifice, Kºsya madhyataḥ).-§ 409 (Plakshāvataraṇag.): III, 129, 10523 (dvāram etad …Kºsya).--§ 520 (Mudgala): III, 260, 15407 (Mudgala lived in K.).--§ 549 (Pāṇḍavapraveśap.): IV, 5, 161.-§ 569 (Bhagavadyānap.): V, 141, 4808 (puṇyatame)
150, 5079, 5095 (the great battle shall be fought in K.).--§ 570 (Sainyaniryāṇap.): V, 151, 5165, 5166 (the Pāṇḍava forces marched to K.)
152, 5176 (saritaṃ puṇyāṃ Kºe Hiraṇvatīṃ)
153, 5188, 5201
156, 5311 (the army of Duryodhana marched to K.)
159, 5391.--§ 571 (Ulūkadūtāgamanap.): V, 160, 5500
161, 5545.--§ 573 (Ambopākhyānap.): V, 178, 7048, 7083, 7085, 7093, 7099, 7106, 7108 (Rāma Jāmadagnya challenged Bhīshma to an encounter which took place in K.)
195, 7613.--§ 574 (Jambūkh.): VI, 1, 3 (tapaḥkshetre), 4, 24 (the battle-field).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 25, 830 (Dharmakshetre).--§ 607 (Karṇap.): VIII, 44, 2029 (bahishkṛtā…Sarasvatyā Yamunayā Kºena, sc. the Bāhīkas).--§ 611 (Śalyap.): IX, 23, 1203 (the battle-field).--§ 615 (Gadāyuddhap.): IX, 35, 2005.--§ 615 (Baladevatīrthay.): IX, 37, 2175.--§ 615i (Saptasārasvata): IX, 38, 2211, 2213 (the river Sarasvatī appeared in K. as the Oghavatī).--§ 615 (Baladevatīrthay.): IX, 52, 3006, 3007.--§ 615kk (Kurukshetrakathana): IX, 53, 3009 (named after Kuru, also named Samantapañcaka), 3029 (its sanctity), 3032 (Tarantukārantukayor yad antaraṃ Rāmahradānāñ ca (C. tu) Macakrukasya (C. ºkraº) ca | etat KurukshetraSamantapañcakaṃ Prajāpater uttaravedir ucyate).--§ 615 (Baladevatīrthay.): IX, 54, 3035 (visited by Balarāma).-§ 615 (Gadāyuddhap.): IX, 55, 3083, 3092 (the encounter between Bhīmasena and Duryodhana took place in K.).-§ 618 (Jalapradānikap.): XI, 8, 219 (the battle-field).-§ 619 (Strīvilāpap.): XI, 16, 437 (do.).--§ 630 (Rājadh.): XII, 27, 806 (in K. Bhīshma had encountered Rāma Jāmadagnya, cf. § 573).--§ 638 (do.): XII, 48, 1699, 1700, 1703, 1711 (Bhīshma lay on his arrow-bed in K.).--§ 639 (do.): XII, 53, 1919 (do.).--§ 641 (do.): XII, 59, 2123 (do.).--§ 652b (Indrota-Pārīkshitīya): XII, 152, 5645 (a sacred place).--§ 720b (Sudarśanop.): XIII, 2, 124 (Sudarśana lived with his wife in K.).--§ 766 (Ānuśāsanik.): XIII, 125, 5967 (a tīrtha).--§ 775 (do.): XIII, 166, 7650.--§ 777 (Svargārohaṇik. p.): XIII, 168, 7717.-§ 786b (Nakulākhyāna): XIV, 90, 2695 (uñchavṛtter vadānasya Kºnivāsinaḥ), 2709 (do.), 2712 (Dharmakshetre).-§ 787 (Āśramavāsap.): XV, 19, 527 (Dhṛtarāshṭra, etc., repaired to K.).--§ 788 (do.): XV, 22, 612 (ºāśramaṃ)
23, 633
27, 735 (ºnivāsinaḥ).--§ 789 (Putradarśanap.): XV, 31, 849 (the battle-field).--§ 790 (Nāradāgamanap.): XV, 37, 1020.--§ 793 (Mausalap.): XVI, 7, 243. Cf. Brahmakshetra, Brahmavedī, Dharmakshetra, Samantapañcaka.
पुराणम्
English
कुरुक्षेत्र / KURUKṢETRA .1) General. Made famous by the mahābhārata, kurukṣetra is a sacred place situated to the south of the river sarasvatī and north of dṛṣadvatī. People who live in this region really live in heaven. (Araṇyakāṇḍa, Chapter 83, Verse 4).
According to pulastya even those who come into contact with the dust blown by the wind from this place meet with auspicious and.2) Other details. (i) takṣaka lived on the banks of the river ikṣumatī in kurukṣetra (Ādi Parva, Chapter 31, Verse 139).(ii) kurukṣetra became a sacred place as king kuru did tapas there. (Ādi Parva, Chapter 14, Verse 50).(iii) Two sons called citrāṅgada and vicitravīrya were born to śantanu of satyavatī. Once while hunting in a forest citrāṅgada met a gandharva, whose name also was citrāṅgada. The gandharva, got angry that a man bore his name and so he killed citrāṅgada. The incident took place at kurukṣetra (Ādi Parva, Chapter 101, Verses 8 and 9).(iv) sunda and Upasunda, who conquered all the worlds lived in kurukṣetra (Ādi Parva, Chapter 209, Verse 27).(v) Before the Khāṇḍava forest was burnt down takṣaka left the place and went to kurukṣetra and lived there. (Ādi Parva, Chapter 226, Verse 4).(vi) During their life of exile in the forest the pāṇḍavas visited kurukṣetra (Vana Parva, Chapter 5, Verse 1).(vii) King māndhātā once conducted a yajña within the boundaries of kurukṣetra. (Vana Parva, Chapter 126, Verse 45).(viii) The reputed sage mudgala lived here. (Vana Parva, Chapter 260, Verse 3).(ix) Once a fierce fight took place here (kurukṣetra) between bhīṣma and paraśurāma. paraśurāma wanted bhīṣma to accept ambā, daughter of the King of kāśī as his wife.
(See under ambā).(x) bhīṣma lay wounded on the bed of arrows here. (bhīṣma parva, Chapter 119, Verse 92).(xi) kurukṣetra had been formerly known as samantapañcaka. Since King kuru made this place holy it came to be known as kurukṣetra thereafter.(xii) It was at kurukṣetra that the pāṇḍavas and the kauravas waged a fierce war and it was here that Śrī kṛṣṇa taught arjuna the gītā. (bhīṣma parva, Chapter 258, Verse 42).(xiii) Emperor sudarśana, son of agni, who was famous for his hospitality, lived here. (anuśāsana parva, Chapter 2, Verse 40).
Vedic Reference
English
Kuru-kṣetra (‘land of the Kurus’) is always regarded in the
Brāhmaṇa texts^1 as a particularly sacred country. Within its
boundaries flowed the rivers Dṛṣadvatī and Sarasvatī, as well
as the Āpayā.^2 Here, too, was situated Śaryaṇāvant, ^3 which
appears to have been a lake, like that known to the Śatapatha
Brāhmaṇa by the name of Anyataḥ-plakṣā.^4 According to
Pischel, there was also in Kurukṣetra a stream called Pastyā, ^5
which he sees in certain passages of the Rigveda. The boun-
daries of Kurukṣetra are given in a passage of the Taittirīya
Āraṇyaka^6 as being Khāṇḍava on the south, the Tūrghna on
the north, and the Parīṇah on the west. Roughly speaking, it
corresponded to the modern Sirhind.
1) Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, xxv. 10
Śatapatha Brāhmaṇa, iv. 1, 5, 13
xi. 5, 1, 4
xiv. 1, 1, 2
Aitareya
Brāhmaṇa, vii. 30
Maitrāyaṇī Saṃ-
hitā, ii. 1, 4
iv. 5, 9
Jaiminīya
Brāhmaṇa, iii. 126 (Journal of the
American Oriental Society, 11, cxlvi)
Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra, xv. 16, 11,
etc.
2) Cf. Rv. iii. 23
Pischel, Vedische
Studien, 2, 218.
3) See Pischel, loc. cit., and cf. Ārjī-
kīyā.
4) Satapatha Brāhmaṇa, xi. 5, 1, 4.
5) Pischel, loc. cit., 219.
6) v. 1, 1. These places cannot be
further identified. See also Mara.
Cf. von Schroeder, Indiens Literatur
und Cultur, 164, 165
Max Mūller, Sacred
Books of the East, 32, 398, 399
Weber,
Indische Studien, 1, 78, 79
Macdonell,
Sanskrit Literature, 174. Eggeling, Sacred
Books of the East, 12, xli., seems to place
Kurukṣetra, as lying between the
Yamunā and Gaṅgā, too far east.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कुरुक्षेत्रं,
क्ली,
 (कुरुणा चन्द्रवंशोद्भवेन राजविशेषेणभूरितपसोपार्ज्जितं धर्म्मक्षेत्रनाम्ना प्रसिद्धंकुरुदेशान्तर्गतं क्षेत्रम् । शाकपार्थिवादित्वात्मध्यपदलोपः ।) देशविशेषः । तत्तु धर्म्मक्षेत्रम् ।(किञ्चास्मिन्नेव क्षेत्रे क्षत्त्रियकुलारण्यकुठारेण भृ-गुवंशधुरन्धरेण भगवता जामदग्र्यरामेण क्षत्त्रि-यशोणितैः पञ्च ह्रदाः कृताः तदारभ्य च क्षेत्रमेतत्समन्तपञ्चकनाम्नोच्यते । नितरामेवात्र युध्यतांक्षत्त्रियाणां शरीरविसर्ज्जनेन पुण्यप्राचुर्य्यात्वैकुण्ठप्राप्तिः । तत एवात्र कुरुपाण्डवानां सुमह-द्युद्धं निर्वृत्तम् । एतद्विवरणं महाभारतीये १२ ।४८ अध्याये श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे द्रष्टव्यम् ॥
यथा भगवद्गीतायाम् १ । १ ।“धर्म्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्व्वत सञ्जय !” ॥
एतत्क्षेत्रस्य सीमानिर्द्देशे बहूनि मतानि लक्ष्यन्तेदिङ्मात्रमुदाहृतमत्र । यथा, हेमचन्द्रः ।“धर्म्मक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं द्वादशयोजनावधि” ॥
तथा त्रिकाण्डशेषेऽपि ।“कुरुक्षेत्रं प्रयागञ्च हिमाद्रिं विन्ध्यमन्तरा” ॥
एष हि ब्रह्मर्षिदेशः । यथा, मनौ । २ । १९ ।“कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पञ्चालाः शूरसेनकाः ।एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्त्तादनन्तरः” ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कुरुक्षेत्र
न०
 कुरुणा चन्द्रवंश्यनृपभेदेन कृष्टं क्षेत्रम्, करु-देशान्तरगतं वा क्षेत्रम् शाक० मध्यपदलोपः । तीर्थभेदेतद्विवृतिः भा० शल्य० ५३ अ०“ऋषय ऊचुः । प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते सनातनी राम!समन्तपञ्चकम् । समीजिरे तत्र पुरा दिवौकसो वरेणसत्रेण महावरप्रदाः । पुरा च राजर्षिवरेण धीमताबहूनि वर्षाण्यमितेन तेजसा । प्रकृष्टमेतत् कुरुणा महा-त्मना ततः कुरुक्षेत्रमितीह पप्रथे । राम उवाच ।किमर्थं कुरुणा कृष्टं क्षेत्रमेतन्महात्मना । एतदिच्छाम्यहंश्रोतुं कथ्यमानं तपोधनाः! । ऋषय ऊचुः । पुरा किलकुरुं नाम कर्षन्तं सततोत्थितम् । अभ्येत्य शक्रस्त्रिदिवात्पर्य्यपृच्छत कारणम् । इन्द्र उवाच । किमिदं वर्त्तमेराजन्! प्रयत्नेन परेण च । राजर्षे । किमभिर्मतं येनेयंकृत्यते क्षितिः । कुरुरुवाच । इह ये पुरुषाः क्षेत्रे मरि-ष्यन्ति शतक्रतो! । ते गमिष्यन्ति सुकृतान् लोकान् पाप-विवर्ज्जितान् । अवहस्य ततः शक्रो जगाम त्रिदिवंपुनः । राजर्षिरप्यनिर्विण्णः कर्षत्येव वसुन्धराम् । आरा-भ्यागम्य चैवैनं भूयो भूयोऽवहस्य च । शतक्रतुरनिर्विण्णःपृष्ट्वा पृष्ट्वा जगाम ह । यदा तु तपसोग्रेण चकर्ष वसुधांनृपः । ततः शक्रोऽब्रवीद्देवान्राजर्षेयच्चिकीर्षितम् । एत-च्छ्रुत्वाऽब्रुवन्देवाः सहस्राक्षमिदं वचः । वरेण च्छन्द्यतांशक्र! राजर्षिर्यदि शक्यते । यदि ह्यत्र प्रमीता वै स्वर्गंगच्छन्ति मानवाः । अस्मानमिष्ट्वा क्रतुभिर्भागो नो नभविष्यति । आगम्य च ततः शक्रस्तदा राजर्षिम-ब्रवीत् । अलं खेदेन भवतः क्रियतां वचनं मम ।मानवा ये निराहारा देहं त्यक्ष्यन्त्यतन्द्रिताः । युधि वानिहताः सम्यगपि तिर्य्यग्गता नृप! । ते स्वर्गभाजोराजेन्द्र! भविष्यन्ति महामते! । तथाऽस्त्विति ततो राजाकुरुः शक्रमुवाच ह । ततस्तमभ्यनुज्ञाप्य प्रहृष्टेनान्तरा-त्मना । जगाम त्रिदिवं भूयः क्षिप्रं बलनिसूदनः । एव-मेतद्यदुश्रेष्ठ! कृष्टं राजर्षिणा पुरा । शक्रेण चाभ्यनु-ज्ञातं ब्रह्माद्यैश्च सुरैस्तथा । नातः परतरं पुण्यं भूमेःस्थानं भविष्यति । इह तप्स्यन्ति ये केचित् तपः पर-मकं नराः । देहत्यागेन ते सर्वे यास्यन्ति ब्रह्मणः क्षयम् ।ये पुनः पुण्यभाजो वै दानं दास्यन्ति मानवाः । तेषांसहस्रगुणितं भविष्यत्यचिरेण वै । ये चेह नित्यंमनुजा निवत्स्यन्ति शुभैषिणः । यमस्य विषयं ते तु नद्रक्ष्यन्ति कदाचन । यक्ष्यन्ति ये च क्रतुभिर्महद्भिर्मनु-जेश्वराः । तेषां त्रिविष्टपे वासो यावद्भूमिर्धरिष्यति ।अपि चात्र स्वयं शक्रो जगौ गाथां सुराधिपः । कुरु-क्षेत्रनिबद्धां वै तां शृणुष्व हलायुध! । पांशवोऽपि कुरु-क्षेत्राद्वायुना समुदीरिताः । अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्तिपरमां गतिम् । सुरर्षभा व्राह्मणसत्तमाश्च तथा नृगाद्यानरदेवमुख्याः । इष्ट्वा महार्हैः क्रतुभिर्नृसिंह! संत्यज्यदेहान् सुगतिं प्रपन्नाः । तरन्तुकारन्तुकयोर्यदन्तरं राम-ह्रदानान्तु मचक्रकस्य । एतत् कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चकं प्रजा-पतेरुत्तरवेदिरुच्यते । शिवं महापुण्यमिदं दिवौकसांसुसंमतं सर्वगुणैः समन्वितम् । अतश्च सर्वे निहता नृपारणे यास्यन्ति पुण्यां गतिमक्षयां सदा । इत्युवाच स्वयंशक्रः सह ब्रह्मादिभिस्तथा! तच्चानुमोदितं सर्वं ब्रह्म-विष्णुमहेश्वरैः ।“कुरुक्षेत्रे परीणहि स्थलेऽप्यग्न्याधेयमन्वारम्भणीयान्तंभवति” कात्या० २४ । ६ । ३४ ।कुरुक्षेत्रं च ब्रह्मर्षिदेशः । “कुरुक्षेत्रञ्च मत्स्याश्च पञ्चालाःशूरसेनकाः । एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्त्तादनन्तरः”मनूक्तेः । इदं संवरसुतकुरुनृपराज्यान्तर्गतमत स्तन्नाम्नापथितम् अतएव कुरुशब्ददर्शिते भाग० वाक्ये “कुरुक्षे-त्रपतिं कुरुमित्युक्तम् । भा० आ० ९४ अ० । “ततःसंवरणाद्देवी तपती सुषुवे कुरुम् । राजन्नेतं प्रजाःसर्वा धर्म्मज्ञ इति मेनिरे । तस्य नाम्नाऽभि विख्यातंपृथिव्यां कुरुजाङ्गलम् । कुरुक्षेत्रं च तपसा पुण्यंचक्रे महातपाः” इति ।कुरुक्षेत्रस्थतीर्थमहात्म्यं भा० व० ८३ अ० उक्तं यथा “ततोगच्छेत राजेन्द्र! कुरुक्षेत्रमभिष्टुतम् । पापेभ्योयत्र मुच्यन्ते दर्शनात् सर्वजन्तवः । कुरुक्षेत्रं गमिष्यामिकुरुक्षेत्रे वसाम्यहम् । य एबं सततं ब्रूयात् सोऽपिपापैः प्रमुच्यते । पांशवोऽपि कुरुक्षेत्रे वायुना समुदी-रिताः । अपि दुष्कृतकर्म्माणं नयन्ति परमां गतिम् ।दक्षिणेन सरस्वत्यादृषद्वत्युत्तरेण च । ये वसन्ति कुरुक्षेत्रेते वसन्ति त्रिपिष्टपे । तत्र मासं वसेद्वीर! सरस्वत्यांयुधिष्ठिर! । यत्र व्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः ।गन्धर्व्वाप्सरसो यक्षाः पन्नगाश्च महीपते! । ब्रह्मक्षेत्रंमहापुण्यमभिगच्छन्ति भारत! । मनसाप्यभिकामस्य कुरु-क्षत्रं युधिष्ठिर! । पापानि विप्रणश्यन्ति ब्रह्मलोकञ्चगच्छति । गत्वा हि श्रद्धया युक्तः कुरुक्षत्रं कुरूद्वह! ।फलं प्राप्नोति च तदा राजसूयाश्वमेधयोः । ततो मङ्क-णकं नाम द्वारपालं महाबलम् । यक्षं समभिवाद्यैवगोसहस्रफलं लभेत् । ततो गच्छेत धर्म्मज्ञो विष्णोःस्थानमनुत्तमम् । सततं नाम राजेन्द्र! यत्र सन्निहितोहरिः । तत्र स्नात्वा च नत्वा च त्रिलोकप्रभवं हरिम् ।अश्वमेधमयाप्नोति विष्णुलोकञ्च गच्छति । ततः परिप्लवंगच्छेत्तोर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । अग्निष्टोमातिरात्राभ्यांफलं प्राप्नोति भारत! । पृथिवीतीर्थमासाद्य गोसहस्रफलंलभेत् । ततः शालूकिनीं गत्वा तीर्थसेवी नराधिप! ।दशाश्वमेधे स्नात्वा च तदेव फलमाप्नुयात् । सर्पदेवींसमासाद्य नागानां तीर्थमुत्तमम् । अग्निष्टोममवाप्नोतिनागलोकञ्च विन्दति । ततो गच्छेत धर्म्मज्ञो द्वारपालंतरन्तुकम् । तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ।ततः पञ्चनदं गत्वा नियतो नियताशनः । कोटितीर्थमु-पस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् । अश्विनोस्तीर्थमासाद्यरूपवानभिजायते । ततो गच्छेत धर्म्मज्ञो वाराहं तीर्थ-मुत्तमम् । विष्णुर्वराहरूपेण पूर्वं यत्र स्थितोऽभवत् ।तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ! अग्निष्टोमफलं लभेत् । ततोजयन्त्यां राजेन्द्र सोमतीर्थं समाविशेत् । स्नात्वा फल-मवाप्नोति राजसूयस्य मानवः । एकहंसे नरः स्नात्वागोसहस्रफलं लभेत् । कृतशौचं समासाद्य तीर्थसेवीनराधिप । पुण्डरीकमयाप्नोति कृतशौचो भवेच्च सः ।ततो मुञ्जवटं नाम स्थाणोः स्थानं महात्मनः । उपोष्यरजनीमेकां गाणपत्यमवाप्नुयात् । तत्रैव च महाराज!यक्षिणीं लोकविश्रुताम् । स्नात्वाभिगम्य राजेन्द्र! सर्व्वान्कामानवाप्नुयात् । कुरुक्षेत्रस्य तद्द्वारं विश्रुतं भरत-र्षभ! । प्रदक्षिणमुपावृत्य तीर्थसेवी समाहितः । सम्मितंपुष्कराणाञ्च स्नात्वाच्चर्य पितृदेवताः । जामदग्न्येन रा-मेण कृतन्तत् सुमहात्मना । कृतकृत्यो भवेद्राजन्नश्वमेधञ्चविन्दति । ततो रामह्रदात् गच्छेत् तीर्थसेवी समाहितः ।तत्र रामेण राजेन्द्र! तरसा दीप्ततेजसा । क्षात्त्रमुत्साद्यवीरेण ह्रदाः पञ्च निवेशिताः । पूरयित्वा नरव्याघ्र!रुधिरेणेति विश्रुतम् । पितरस्तर्षिताः सर्वे तथैव प्रपि-तामहाः । ततस्ते पितरः प्रीता राममूचुर्नराधिप! ।पितर ऊचुः । राम! राम! महाभाग! प्रीताः स्म तवभार्गव! । अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण च ते प्रभो! ।वरं वृणीष्व भद्रं ते किमिच्छसि महाद्युते । एवमुक्तः सराजेन्द्र । रामः प्रहरतां वरः । अब्रवीत् प्राञ्जलिर्व्वाक्यंपितॄन् स गगनेस्थितान् । भवन्तो यदि मे प्रीता यद्य-नुग्राह्यता मयि । पितृप्रसादमिच्छेयं तप आप्यायनंपुनः । यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्त्रमत्सादितं मया । ततश्चपापान्मुच्येयं युष्माकं तेजसाप्यहम् । ह्रदाश्च तीर्थीभूतामे भवेयुर्भुवि विश्रुताः । एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं रामस्यपितरस्तदा । प्रत्यूचुः परमप्रीता रामं हर्षसमन्विताः ।तपस्ते वर्द्धतां भूयः पितृभक्त्या विशेषतः । यच्च रोषाभि-भूतेन क्षत्त्रमुत्सादितं त्वया । ततश्च पापान्मुक्तरत्वंनिहतास्ते स्वकर्म्मभिः । ह्रदाश्च तव तीर्थत्वं गमिष्यन्तिन संशयः । ह्रदेष्वेतेषु यः स्नात्वा पितॄन् सन्तर्पयिष्यति ।पितरस्तस्य वै प्रीत दास्यन्ति भुवि दुर्लभम् । ईप्सितञ्चमनःकामं स्वर्गलोकञ्च शाश्वतम् । एवं दत्त्वा वरान्राजन्!रामस्य पितरस्तदा । आमन्त्र्य भार्गवं प्रीत्या तत्रैवान्त-र्हितास्ततः । एवं रामह्रदाः पुण्या भार्गवस्य महात्मनः ।स्नात्वा ह्रदेषु रामस्य ब्रह्मचारी शुभव्रतः । राममभ्यर्च्च्यराजेन्द्र! लभेद्बहु सुवर्णकम् । वंशमूलकमासाद्यतीर्थ-सेवी कुरूद्वह! । स्ववेशमुद्धरेद्राजन्! स्नात्वा वै वंशमूलके ।कायशोधनमासाद्य तीर्थं भरतसत्तम! । शरीरशुद्धिःस्नातस्य तस्मिं स्तीर्थे न संशयः । शुद्धदेहश्च संयातिशुभाल्लो काननुत्तमान् । ततो गच्छेत धर्म्मज्ञ! तीर्थंत्रैलोक्यविश्रुतम् । लोका यत्रोद्धृताः पूर्बं विष्णुनाप्रभविष्णुना । लोकोद्धारं समासाद्य तीर्थं त्रैलोक्यपू-जितम् । स्नात्वा तीर्थ वरेराजन्! लोकानुद्धरते स्वकान् ।श्रीतोर्थञ्च समासाद्य स्नात्वा नियतमानसः । अर्च्चयित्वापितॄन् देवान् विन्दते श्रियमुत्तमाम् । कपिलातीर्थमासाद्यब्रह्मचारी समाहितः । तत्र स्नात्वार्च्च यित्वा च पितॄन्स्वान् दैवतान्यपि । कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दातमानवः । सूर्य्यतीर्थं समासाद्य स्नात्वा नियतमानसः ।अर्च्चयित्वा पितॄन् देवानुपयासपरायणः । अग्निष्टोमम-वाप्नोति सूर्य्यलोकञ्च गच्छति । गवां भयनमासाद्य ती-र्थसेवी यथाक्रमम् । तत्राभिषेकं कुर्व्वाणो गोसहस्रफलंलभेत् । शङ्खिनीतीर्थ मासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह! । दे-व्यास्तीर्थे नरः स्नात्वा लभते वीर्य्यमुत्तमम् । ततो गच्छेतराजेन्द्र! द्वारपालं करन्तुकम् । तच्च तीर्यं सरस्वत्यांयक्षेन्द्रस्य महात्मनः । तत्र स्नात्वा नरो राजन्नग्निष्टो-मफलं लभेत् ॥
” “धर्म्मक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं द्वादशयोज-नावधि” हारा० २ देवयजनस्थाने “कुरुक्षेत्रेऽमी देवायज्ञं तन्वते” शत० व्रा० ४ । १ । ५ । १३ । “तेषां कुरुक्षेत्रंदेवयजनं यस्मादाहुः कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनंतस्माद्यत्र क्व च कुरुक्षेत्रस्य निगच्छति तदेव मन्यते इदंदेवयजनमिति तद्धि देवानां देवयजनम्” शत० व्रा०१४ । १ । १ । २ अस्मिन् पक्षे च कुरु देवयज्ञाधारभूतंक्षेत्रम् आधारे कर्त्तृत्वोपचारात् कर्त्तरि कुप्रत्यय इतिमन्त्रव्यम् । ३ अविमुक्ते क्षेत्रे च । देवयजनपरताऽविमुक्त-परता चास्य “धर्म्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे” इति गीताव्या०नीलकण्ठेन समर्थिता यथा “तत्र वेदे तेषां कुरुक्षेत्रंदेवयजनमासेति” कर्भकाण्डप्रसिद्धं कुरुक्षेत्रमन्यत् “अवि-मुक्तं वै कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानांब्रह्म सदनम्” इत्यविमुक्ताख्यं ब्रह्मप्राप्तिस्थानभूतं कुरुक्षे-त्रमन्यत् ब्रह्मसदनत्वं चास्य “अत्र हि जन्तोः प्राणे-षूत्क्रममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे येनासावमृतीभूत्वा मोक्षी भवतीति” वाक्यशेषेण व्युत्पादितम् एत-द्व्यावृत्त्यर्थं धर्मक्षेत्रे इति विशेषणं कुरुदेशान्तरगतंहि कुरुक्षेत्रं धर्मक्षेत्रमेव न तु तत् ब्रह्मसदनंप्रवर्ग्यकाण्डे तस्य धर्मक्षेत्रत्वमात्रश्रवणात्”
Capeller
German
कुरुक्षेत्र॑
n.
 N. eines Landes u. Schlachtfeldes.