| YouTube Channel

कुम्भकः (kumbhakaH)

 
Apte
English
कुम्भकः [kumbhakḥ], 1 The base of a column (used especially in this sense frequently in inscription).
A religious exercise (in Yoga
phil.
 ), stopping the breath by closing the mouth and both nostrils with the fingers of the right hand
प्राणापानौ संनिरुन्ध्यात्पूरकुम्भकरेचकैः
Bhāg.*
 7.15.32.
Apte Hindi
Hindi
कुम्भकः
पुं*
 - कुम्भ - कन् - कै - क वा
स्तंभ का आधार
कुम्भकः
पुं*
 - कुम्भ - कन् - कै - क वा
प्राणायाम का एक प्रकार जिसमें दाहिने हाथ की अंगुलियों से दोनों नथुने और मुख बन्द करके सांस रोका जाता हैं
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कुम्भकः
noun
दक्षिणहस्तेन नासापुटद्वयं धृत्वा वायुस्तम्भनम्।
"प्राणायामे कुम्भकस्य स्थानं महत्वपूर्णम् अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कुम्भकः,
पुं,
 (कुम्भ इव कायति प्रकाशते निश्चलत्वात् ।कै + कः । यद्वा कुम्भ + स्वार्थे कः ।) दक्षिण-हस्तेन नासापुटद्वयं धृत्वा प्राणायामाङ्गं वायु-स्तम्भनम् । इति तन्त्रम् ॥
(पातञ्जलयाज्ञव-ल्क्यादौ तु ।“कुम्भकः पूरको रेचः प्राणायामस्त्रिलक्षणः ।पूरकं पूरणं वायोः कुम्भकः स्थापनं क्वचित् ॥
वहिर्निःसारणं तस्य रेचकः परिकीर्त्तितः ॥
दक्षिणे रेचयेद् वायुं वामेन पूरितोदरः ।कुम्भेन धारयेन्नित्यं प्राणायामं विदुर्बुधाः ॥
अङ्गुष्ठेन पुटं ग्राह्यं नासया दक्षिणं पुनः ।कनिष्ठानामिकाभ्याञ्च वामं प्राणस्य संग्रहे ॥
अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यान्तु ऋग्वेदी सामगायनः ।अङ्गुष्ठानामिकाभ्यान्तु ग्राह्यं सर्व्वैरथर्व्वभिः” ॥
)(तथा च, हठयोगदीपिकायाम् । २ । ४३ ।“तत्सिद्धये विधानज्ञाश्चित्रान् कुर्व्वन्ति कुम्भकान् ।विचित्रकुम्भकाभ्यासाद्विचित्रां सिद्धिमाप्नुयात्” ॥
“तत्सिद्धये उन्मन्यवस्थासिद्धये” । इति त-ट्टीका ॥
अस्य भेदाः यथा तत्रैव २ । ४४ ।“सूर्य्यभेदनमुज्जायी सीत्कारी सीतली तथा ।भस्त्रिकाभ्रामरीमूर्च्छा प्लाविनीत्यष्टकुम्भकाः” ॥
तथा पुनस्तत्रैव २ । ७१ ।“प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्मकैः ।सहितः केवलश्चेति कुम्भको द्विविधो मतः” ॥
* ॥
)