| YouTube Channel

कुम्भः (kumbhaH)

 
Apte
English
कुम्भः [kumbhḥ], [कुं भूमिं कुत्सितं वा उम्भति पूरयति उम्भ्-अच् शकं˚ Tv.]
A pitcher, water-pot, jar
इयं सुस्तनी मस्तकन्यस्तकुम्भा Jag.
वर्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम्
H.*
 1.74
R.*
 2.36
so कुच˚, स्तन˚.
The frontal globe on the forehead of an elephant
इभकुम्भ
Māl.
 5.32
मत्तेभकुम्भदलने भुवि सन्ति शूराः
Bh.*
 1.59.
Aquarius, the eleventh sign of the zodiac.
A measure of grain equal to 2 droṇas
धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतो$भ्यधिकं वधः
Ms.*
 8.32.
(In Yoga
phil.
 ) Closing the nostrils and mouth so as to suspend breathing.
The paramour of a harlot.
An urn in which the bones of dead bodies are collected.
A kind of heart-disease.
N.
 of a plant (and also of its fruit)
क्वचिद् बिल्वैः क्वचित्कुम्भैः क्वचिच्चा- मलकमुष्टिभिः
Bhāg.*
 1.18.14. -भा A harlot, a whore.-भम् A fragrant resin (गुग्गुल).
Comp.
 -उदरः one of the attendants of Śiva
अवेहि मां किङ्करमष्टमूर्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम्
R.*
 2.35. -उलूकः a kind of owl
हृत्वा पिष्ट- मयं पूपं कुम्भोलूकः प्रजायते
Mb.
 * 13.111.11. -उलूखकम् a medicinal plant (Mar. गुग्गुळ). -कर्णः 'pitcher-eared',
N.
 of a gigantic Rākṣasa, a brother of Rāvaṇa and slain by Rāma. [He is said to have devoured thousands of beings including sages and heavenly nymphs, and the gods were anxiously waiting for an opportunity to retaliate upon the powerful demon. After Brahmā had inflicted on him a curse for the humiliation to which he subjected Indra and his elephant Airāvata, Kumbhakarṇa began to practise the most rigid austerities. Brahmā was pleased and was about to grant him a boon, when the gods requested Sarasvatī to sit on his tongue and to pervert it. Accordingly when he went to the god, instead of asking Indrapada he asked Nidrāpada which was readily granted. It is said that he slept for six months at a time, and, when roused, was awake for only one day. When Lankā was besieged by the monkey-troops of Rāma, Ravāṇa with great difficulty roused Kumbhakarṇa, desirous of availing himself of his gigantic strength. After having drunk 2 jars of liquor, he took Sugrīva prisoner, besides devouring thousands of monkeys. He was ultimately slain by Rāma. ]
Rām.*
 6
R.*
 12.8.
an epithet of Śiva
Mb.
 * 12. -कामला a bilious affection.
कारः a potter
मृद्दण्डचक्रसंयोगात्कुम्भकारो यथा घटम् (करोति)
Y.*
 3.146.
a mixed tribe (वेश्यायां विप्रतश्चौर्यात् कुम्भकारः स उच्यते Uśanas
or मालाकारात्कर्मकर्यां कुम्भकारो व्यजायत Parāśara).
a serpent.
a kind of wild fowl.
(री), कारिका the wife of a potter.
a kind of collyrium. -घोणः
N.
 of a town. -जः, -जन्मन्
m.
 -योनिः,
m.
संभवः epithets of Agastya
एतदाख्याय रामाय महर्षिः कुम्भसंभवः
Rām.*
 7.8.1
प्रससादोदयादम्भः कुम्भयोनेर्महौजसः
R.*
 4.21
15.55.
an epithet of Droṇa, the military preceptor of the Kauravas and Pāṇḍavas.
an epithet of Vasiṣṭha. -दासी a bawd, procuress
sometimes used as a term of reproach or abuse. -धरः the sign ef the zodiac called Aquarius.-पञ्जरः a niche in the wall. -राशिः the sign Aquarius. -रेतस्
m.
 a form of Agni. -लग्नम् that time of the day in which Aquarius rises above the horizon.
मण्डूकः (lit. ) a frog in a pitcher.
(fig. ) an inexperienced man
cf.
 कूपमण्डूक. -शाला pottery.-सन्धिः the hollow on the top of an elephant's head between the frontal globes.
Apte Hindi
Hindi
कुम्भः
पुं*
 - कुं भूमि कुत्सितं वा उम्भति पूरयति - उम्भ् - अच् शकं तारा*
"घड़ा, जलपात्र, करवा"
कुम्भः
पुं*
 - कुं भूमि कुत्सितं वा उम्भति पूरयति - उम्भ् - अच् शकं तारा*
हाथी के मस्तक का ललाट स्थल
कुम्भः
पुं*
 - कुं भूमि कुत्सितं वा उम्भति पूरयति - उम्भ् - अच् शकं तारा*
राशिचक्र में ग्यारहवीं राशि कुम्भ
कुम्भः
पुं*
 - कुं भूमि कुत्सितं वा उम्भति पूरयति - उम्भ् - अच् शकं तारा*
२० द्रोण के बराबर अनाज की तौल
कुम्भः
पुं*
 - कुं भूमि कुत्सितं वा उम्भति पूरयति - उम्भ् - अच् शकं तारा*
श्वास को स्थगित करने के लिए नाक तथा मुखविवर को बन्द करना
कुम्भः
पुं*
 - कु+उम्भ+अच्
"घड़ा, जलपात्र"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कुम्भः, गजकुम्भः
noun
गजस्य मस्तकम्।
"मन्दिरं पुरतः स्थितम् अलङ्कृतं कुम्भं बालकः स्पृशति।"
Synonyms:
 कुम्भः, गजकुम्भः
noun
हस्तिशिरसः पिण्डद्वयम्।
"उपविष्टस्य हस्तिनः कुम्भे पादं संस्थाप्य तस्य पृष्ठम् आरूढः हस्तिपकः।"
Synonyms:
 करिकुम्भः, कुम्भः, गजकुम्भः
noun
हस्तिशिरसः पिण्डद्वयम्।
"अङ्कुशग्रहः वारं वारं अङ्कुशेन करिकुम्भे प्रहारं करोति।"
Synonyms:
 कुम्भः, घटः
noun
मृत्तिकायाः घटः।
"अस्मिन् कुम्भे पानार्थं जलं स्थापितम्।"
Synonyms:
 कुम्भः, कुम्भराशिः
noun
मेषादिद्वादशराश्यान्तर्गतैकादशराशिः स च धनिष्ठाशेषार्धसम्पूर्णशतभिषायुक्तपूर्वभाद्रपदाप्रथमपादत्रयेण भवति।
"अस्मिन् मासान्ते सूर्यः कुम्भे प्रविशति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कुम्भः,
पुं,
 (कुं भूमिं उम्भति जलेन । उन्भ + अच् ।शकन्ध्वादित्वात् साधुः ।) घटः । अस्य परिमाणंकलसशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
गजकुम्भः । हस्तिशिरसःपिण्डद्वयम् । इत्यमरः । ३ । ३ । १३४ ॥
(यथा प्रसन्नराघवे, -- “तैः किं मत्तकरीन्द्रकुम्भ-कुहरेनारोपणीयाः कराः” ॥
) कुम्भकर्णपुत्त्रः ।(यथा, गोः रामायणे । ५ । ७९ । १५ ।“सुतोऽथ कुम्भकर्णस्य कुम्भः परमकोपनः ।अब्रवीत् परमक्रुद्धो रावणं लोकरावणम्” ॥
)वेश्यापतिः । इति विश्वमेदिन्यौ ॥
समाधिविशेषः ।प्राणायामाङ्गकुम्भक इति यावत् । इति धरणी ॥
(प्रह्लादपुत्त्रः । यथा महाभारते १ । ६५ । १९ ।“प्रह्लादस्य त्रयः पुत्त्राः ख्याताः सर्व्वत्र भारत ! ॥
विरोचनश्च कुम्भश्च निकुम्भश्चेति भारत !” ॥
विष्णुः । यथा महाभारते १३ । १४९ । ८१ ।“अर्च्चिष्मानर्च्चितः कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधनः” ॥
)द्रोणद्वयपरिमाणम् । ६४ सेर इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । सूर्पः २ । इति वैद्यकपरिभाषा ॥
मेषादिद्वादशराश्यन्तर्गतैकादशराशिः । तस्यपर्य्यायः । हृद्रोगः २ । इति दीपिका ॥
सच धनिष्ठाशेषार्द्धसम्पूर्णशतभिषायुक्तपूर्व्वभाद्रपदाप्रथमपादत्रयेण भवति । अस्याधिष्ठात्री देवताकलसधारी पुरुषः । स तु शीर्षोदयः । चरण-रहितः । मध्यसन्तानः । मध्यमस्त्रीसङ्गः । कर्व्वूर-वर्णः । वनचारी । वायुराशिः । स्निग्धः । उष्णः ।अर्द्धस्वरः । वातपित्तकफप्रकृतिः । शूद्रवर्णः ।पश्चिमदिक्स्वामी । श्लथाङ्गः । तत्र जातफलम् ॥
“मेधावी हस्तिघोटकधनेश्वरो दन्तपीडायुक्तःस्नेहशून्यः” । इति ज्योतिषम् । जन्मकालीनचन्द्रा-श्रितैतद्राशिफलम् ।“अलसतासहितोऽन्यसुतप्रियःकुशलताकलितोऽतिविचक्षणः ।कलसगामिनि शीतकरे नरःसदसि सज्जनमानसुरोचनः” ॥
इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
तस्योदये तन्नामकलग्नंभवति । तस्य गणितप्राप्तपरिमाणं यथा । दश-व्यङ्गुलाधिकः पञ्चाङ्गुलप्रभे देशे वर्त्तमानोनविंशा-यनांशे अष्टपञ्चाशत्पलाधिकत्रिदण्डाः । इतिज्योतिषम् । तत्र जातफलम् ।“कुम्भलग्ने समुद्भूतश्चलचित्तोऽतिसौहृदः ।परदाररतो नित्यं सत्त्वकायो महासुखी” ॥
इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“उन्भ पूरणे”@} 2 उम्भकः-म्भिका, उम्भकः-म्भिका, उम्बिभिषकः-षिका
उम्भिता-त्री, उम्भयिता-त्री, उम्बिभिषिता-त्री
3 उम्भन्-न्ती-ती, उम्भयन्-न्ती, उम्बिभिषन्-न्ती
उम्भिष्यन्-न्ती-ती, उम्भयिष्यन्-न्ती-ती, उम्बिभिषिष्यन्-न्ती-ती
-- उम्भयमानः, उम्भयिष्यमाणः
उप्-उब्-उम्भौ-उम्भः
-- -- उम्भितः-तम्-तवान्, उम्भितः, तम्, उम्बिभिषितः-तवान्
उम्भः, उम्भः, उम्बिभिषुः, उम्बिभयिषुः
4 उम्भितव्यम्, उम्भयितव्यम्, उम्बिभिषितव्यम्
उम्भनीयम्, उम्भनीयम्, उम्बिभिषणीयम्
उम्भ्यम्, उम्भ्यम्, उम्बिमिष्यम्
ईषदुम्भः, दुरुम्भः, सूम्भः
-- उभ्यमानः, उम्भ्यमानः, उम्बिभिष्यमाणः
उम्भः, 5 कुम्भः 6, 7 अयस्कुम्भः, 8 कुम्भी, उम्भः, उम्भिभिषः
उम्भितुम्, उम्भयितुम्, उम्बिभिषितुम्
उम्भा, उम्भना, उम्बिभिषा, उम्बिभयिषा
उम्भनम्, उम्भनम्, उम्बिभिषणम्
उम्भित्वा, उम्भयित्वा, उम्बिभिषित्वा
समुभ्य, समुम्भ्य, समुम्बिभिष्य
उम्भम् २, उम्भित्वा २, उम्भम् २, उम्भयित्वा २, उम्बिभिषम् २
उम्बिभिषित्वा।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०३)
02
=>
 (६-तुदादिः-१३२०-सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[६। ‘अनिदिताम्’ (६-४-२४) इति नलोपे ‘शे तम्फादीनां’ (वा। ७-१-५९) इति नुम्।]]
04
=>
 [पृष्ठम्०१०१+ २७]
05
=>
 [[१। केन उभ्यते = पूर्यते इति कुम्भः। कर्मणि घञ्। पृषोदरादित्वात् पररूपम्। ‘अतः कृकमिकंसकुम्भ--’ (८-३-४६) इत्यत्र निपातनाद्वा पररूपम्।]]
06
=>
 [[आ। “पीयृषोभितहेमकुम्भविशुभवृक्षोजशुम्भत्तमा दृब्धस्रग्धरचृत्तकैश्यविधितां शोभां जुडन्त्योऽजुनन्।” धा। का। २-७५।]]
07
=>
 [[२। ‘अतः कृकमिकंस’ (८-३-४६) इति विसर्गस्य सत्वम्।]]
08
=>
 [[३। ‘जातेरस्त्रीविषयात्’ (४-१-६३) इति ङीष्।]]