| YouTube Channel

कुमुदः (kumudaH)

 
Apte
English
कुमुदः [kumudḥ] दम् [dam], दम् [कौ भोदते इति कुमुदम्]
The white waterlily said to open at moon-rise [Nymphea alba] नोच्छ्वसिति तपनकिरणैश्चन्द्रस्येवांशुभिः कुमुदम्
V.*
 3.16
so
Ś.*
 5. 28
Ṛs.*
 3.2, 21, 23
Me.*
 42. कुमुदवनमपश्रि श्रीमदम्भोजषण्डम्
Śi.*
 11.64.
A red lotus. -दम् Silver.
दः An epithet of Viṣṇu.
N.
 of the elephant supposed to guard the south.
Camphor.
A species of monkey.
N.
 of a Nāga who gave his younger sister कुमुद्वती to Kuśa, son of Rāma
see
R.*
 16.79.86.-दा A form of Durgā.
Comp.
 -अभिख्यम् silver.-आकरः, -आवासः a pond full of lotuses. कुमुद्वतीनां कुमुदाकरैरिव
Śi.*
 12.4. -आनन्द
a.
 The delighter of lotuses
अन्वगात्कुमुदानन्दं शशाङ्कमिव कौमुदी
R.*
 17.6. -ईशः the moon. -खण्डम् an assemblage of lotuses. -गन्ध्याf. a woman having the smell of a कुमुद to her body.-नाथः, -पतिः, -बन्धः, -बान्धवः, -सुहृद्
m.
 the moon. ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना R.
Apte 1890
English
कुमुदः,
दं [कौ मोदते इति कुमुदं] 1 The white water-lily said to open at moon-rise
नोच्छ्वसिति तपनकिरणैश्चंद्रस्येवाशुभिः कुमुदं V. 3. 16
so Ś. 5. 28
Rs. 3. 2, 21, 23
Me. 40.
2 A red lotus.
दं Silver.
दः 1 An epithet of Viṣṇu.
2 N. of the elephant supposed to guard the south.
3 Camphor.
4 A species of monkey.
5 N. of a Nāga who gave his younger sister कुमुद्वती to Kuśa, son of Rāma
see R. 16. 79. 86.
Comp.
अभिख्यं silver.
आकरः,
आवासः a pond full of lotuses.
ईशः the moon.
खंडं an assemblage of lotuses.
नाथः,
पतिः
बंधुः,
बांधवः,
सुहृद् m. the moon.
Apte Hindi
Hindi
कुमुदः
पुं*
 - कौ मोदते इति कुमुदम्
सफेद कुमुदिनी
कुमुदः
पुं*
 - कौ मोदते इति कुमुदम्
लाल कमल
कुमुदः
पुं*
 - कौ मोदते इति कुमुदम्
विष्णु का विशेषण
कुमुदः
पुं*
 - कौ मोदते इति कुमुदम्
दक्षिण दिशा के दिग्गज का नाम
कुमुदः
पुं*
 - कौ मोदते इति कुमुदम्
कपूर
कुमुदः
पुं*
 - कौ मोदते इति कुमुदम्
बन्दरों की एक जाति
कुमुदः
पुं*
 - कौ मोदते इति कुमुदम्
एक नाग जिसने अपनी छोटी बहन कुमुद्वती को राम के पुत्र कुश को प्रदान किया
कुमुदः
पुं*
 - कौ मोदते इति कुमुदम्
सफेद कमल जो चन्द्रोदय होने पर खिलता कहा जाता है
कुमुदः
पुं*
 - कौ मोदते इति कुमुदम्
लाल कमल
कुमुदः
पुं*
 - कौ मोदते इति कुमुदम्
विष्णु का विशेषण
कुमुदः
पुं*
 - कौ मोदते इति कुमुदम्
कपूर
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कुमुदः
noun
दिग्गजविशेषः।
"कुमुदस्य वर्णनं धार्मिकेषु ग्रन्थेषु प्राप्यते।"
Synonyms:
 कुमुदः
noun
रामसेनायाः वानरः।
"कुमुदस्य वर्णनं रामायणे प्राप्यते।"
Synonyms:
 कुमुदः
noun
भगवतः विष्णोः अनुचरः।
"कुमुदस्य वर्णनं पुराणेषु प्राप्यते।"
Synonyms:
 कुमुदः
noun
नागविशेषः।
"कुमुदस्य वर्णनं पुराणेषु प्राप्यते।"
Synonyms:
 कर्पुरः, कर्पुरम्, सिताभ्रः, ताराभ्रः, चन्द्रः, सोमः, सोमसंज्ञम्, घनसारः, हिमबालुका, शीतः, शशाङ्कः, शिला, शीतांशुः, हिमकरः, शीतप्रभः, शाम्भवः, शुभ्रांशुः, स्फटिकाभ्रः, कारमिहिका, चन्द्रार्कः, लोकतुषारः, गौरः, कुमुदः, हनुः, हिमाहूयः, चन्द्रभस्म, वेधकः, रेणुसारकः
noun
सुगन्धिद्रव्यम्।
"अर्चनार्थे सः कर्पुरं ज्वालयति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: कुमुदः
Root: कुमुद
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ नैरृतदिग्गजः
Meaning(s):
⇒ Elephant of the southwestern quarter
Shloka(s):
2|1|8|1 ► ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|8|1 ⇢ कुमुदः (कुमुद) (पुं) ⇒ Elephant of the southwestern quarter ⇒ नैरृतदिग्गजः
Related word(s):
isa_k ➡ दिग्गजः
जातिः ➡ अलौकिकप्राणी
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ अनुपमा
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कुमुदः,
पुं,
 (कुत्सिते नैरृतकोणे मोदते इति । कु +मुद् + कः ।) नैरृतकोणस्थदिघस्ती । इत्यमरः ।१ । ३ । ३ ॥
वानरविशेषः । (अयं खलु राम-चन्द्रस्य सेनापतिवानराणां एकतमः ।यथा, रामायणे । ६ । २ । २८ ।“नाम्ना संकोचलो नाम नानाद्विजयुतो गिरिः ।तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमुदो नाम वानरः ।योऽसौ शतसहस्राणि सहस्रं परिकर्षति” ॥
)नागविशेषः । (यथा, महाभारते । १ । ३५ । १५ ।“कुठरः कुञ्जरश्चैव तथा नागः प्रभाकरः ।कुमुदः कुमुदाक्षश्च तित्तिरिर्हलिकस्तथा” ॥
)दैत्यभेदः । सितोत्पलम् । इति हेमचन्द्रः ॥
क-र्पूरः । इति राजनिर्घण्टः ॥
ध्रुवकभेदः । यथा, --“एकाविंशतिवर्णाङ्घ्रिर्मवेत् शृङ्गारके रसे ।कुमुदोऽभोष्टदश्चैव ताले तुरगलीलके” ॥
इति सङ्गीतदामोदरः ॥
(कुं पृथ्वीं भूमिं वा मोद-यति । अन्तर्भूतणिजन्तात् मुदः कः । विष्णुः ।यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ७६ ।“शुभाङ्गः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः” ॥
विष्णुपार्श्वदः । यथा, भागवते । ८ । २१ । १० ।“कुमुदः कुमुदाक्षश्च विश्वक्सेनः पतत्रिराट्” ॥
मेरोरुपष्टम्भगिरिविशेषः । स चायुतयोजनवि-स्तृतः । यथा, भागवते ५ । १६ । १२ ।“मन्दरो मेरुमन्दरः सुपार्श्वः कुमुद इति ।अयुतयोजनविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्द्दिशमवष्टम्भ-गिरय उपकॢप्ताः” ॥
शाल्मलद्वीपान्तर्गतप्रथम-पर्व्वतः । यथा, विष्णुपुराणे २ । ४ । २६ ।“कुमुदश्चान्नतश्चैव तृतीयश्च वलाहकः” ॥
आनूपजन्तुविशेषः । यथा, --“हंससारसचक्राद्याः कुमुदाश्च कपिञ्जलाः ।आनूपास्तेषु विज्ञेयाः श्लेष्मला वातकोपनाः” ॥
इति हारीते प्रथमेस्थाने ११ अध्यायः ॥
)