कुमारी (kumArI)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Spoken Sanskrit

English

कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	 maiden
कन्या 	-	 kanyA 	-	 f.
  	-	 maiden
कौमार 	-	  kaumAra 	-	 adj.
  	-	 maiden
कनी 	-	  kanI 	-	 f.
  	-	 maiden
कनीनका 	-	  kanInakA 	-	 f.
  	-	 maiden
कन्यका 	-	  kanyakA 	-	 f.
  	-	 maiden
कन्यना 	-	  kanyanA 	-	 f.
  	-	 maiden
कन्यिका 	-	  kanyikA 	-	 f.
  	-	 maiden
किशोरी 	-	  kizorI 	-	 f.
  	-	 maiden
तलुनी 	-	  talunI 	-	 f.
  	-	 maiden
बलभद्रा 	-	  balabhadrA 	-	 f.
  	-	 maiden
योषणा 	-	  yoSaNA 	-	 f.
  	-	 maiden
वरदा 	-	  varadA 	-	 f.
  	-	 maiden
वासू 	-	  vAsU 	-	 f.
  	-	 maiden
सुभ्रू 	-	  subhrU 	-	 f.
  	-	 maiden
कौमार 	-	  kaumAra 	-	 adj.
  	-	 maidenly
कन्याभाव 	-	  kanyAbhAva 	-	 m.
  	-	 maidenhood
कुमारीभाव 	-	  kumArIbhAva 	-	 m.
  	-	 maidenhood
कन्यात्व 	-	  kanyAtva 	-	 n.
  	-	 maidenhood
कौमार 	-	  kaumAra 	-	 n.
  	-	 maidenhood

कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	 girl
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	 maiden
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 adj.
  	-	  desirous of a daughter
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	  Indian Aloe plant  [ Aloe vera -  Bot. ]
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	  central part of the universe
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	  any virgin up to the age of sixteen or before menstruation has commenced
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	  blue pea vine  [ Clitoria Ternatea - Bot. ]
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	  daughter
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	  plant commonly called bandhyAkarkoTakI
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	  virgin
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	  jasmine  [ Jasminum sambac - Bot. ]
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	  young girl
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	  bird commonly called zyAmA
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	  great cardamoms
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	  girl from ten to twelve years old
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	  blossom of the plants taruNI and modinI
कुमारी 	-	 kumArI 	-	 f.
  	-	  most southerly of the nine portions of the known continent or of jambUdvIpa

 
   कुमारी  kumArI f.
   plant commonly called bandhyAkarkoTakI

Monier Williams Cologne

English

 कुमारी॑ a (ई॑),  f.
  a young girl,  one from ten to twelve years old,  maiden,  daughter,  AV.
  
 AitBr.
   &c.
  

 or (in the Tantras) any virgin up to the age of sixteen or before menstruation has commenced

 N.
  of certain flags (set up along with Indra's banner),  VarBṛS.
 

 N.
  of the wife of Bhīma-sena (son of Parīkṣit),  MBh.
   i,  3796

 of a daughter of Vasu-deva by Rohiṇī,  Hariv.
  1952

 of Sītā (Rāma's wife),  L.
 

 of the goddess Durgā,  Hariv.
  9425

 of Dākṣāyaṇī (in Māyā-purī),  MatsyaP.
  

 of a metre (a kind of Śakvarī,  consisting of four lines of sixteen syllables each)

 the bird commonly called Śyāmā,  L.
 

 the plant Aloe perfoliata,  L.
 

 the plant Clitoria ternatea (=  अ-पराजिता),  L.
 

 the plant Jasminum Sambac,  L.
 

 the plant commonly called बन्ध्या-कर्कोटकी,  L.
 

 the blossom of the plants Taruṇī and Modinī,  L.
 

 great cardamoms,  L.
 

 the most southerly of the nine portions of the known continent or of Jambū-dvīpa (the southern extremity of the peninsula,  whence the modern name Cape Comorin [Kumārī]),  W.
 

 the central part of the universe (according to Hindū geography,  Jambū-dvīpa or India),  L.
 

 N.
  of a river flowing from the mountain Śuktimat,  MBh.
  
 Hariv.
 
 VP.

 of another river,  Hcat.
 

 (when a name is given to a pupil to indicate his attachment to any particular master,  कुमारी may be prefixed to denote that the pupil's object is to gain the affections of the master's daughter,  e.g. कुमारी-दाक्ष,  q.v. s.v.
  कुमारी)

 कुमारी b f.
  of °र॑,  q.v.

 कुमारी mfn.
   desirous of a daughter,  Pāṇ.
  i,  4,  3
 Pat.
 

Monier Williams 1872

English

 कुमारी,  ई,  ई,  m. f. a man or woman desirous of
a daughter.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Macdonell

English

 कुमारी ku-mārī́,  f.
  girl,  virgin
 daughter
 🞄(ī) -pura,  n.
  part of harem where girls live
 🞄-bhāga,  m.
  daughterʼs portion. 

Hindi

(स्त्री) लड़की,  युवा

Apte Hindi

Hindi

कुमारी
स्त्री*
  - कुमार - ङीष्
दस से बारह वर्ष के बीच की लड़की

कुमारी
स्त्री*
  - कुमार - ङीष्
"अविवाहित तरुणी,  कन्या"

कुमारी
स्त्री*
  - कुमार - ङीष्
"लड़की,  पुत्री"

कुमारी
स्त्री*
  - कुमार - ङीष्
दुर्गा

कुमारी
स्त्री*
  - कुमार - ङीष्
कुछ पौधों के नाम

Shabdartha Kaustubha

Kannada

कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುತ್ರಿ /ಮಗಳು
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮದುವೆಯಾಗದಿರುವ ಕನ್ಯೆ /೧೨ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಕನ್ಯೆ
प्रयोगाः - > "त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कुमार्यृतुमती सती"
उल्लेखाः - > मनु० ९-९०
विस्तारः - > "सम्प्राप्ते द्वादशे वर्षे कुमारीत्यभिधीयते" - स्मृतिः ।
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಣ್ಣ ಗೋರಂಟಿ
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನವಮಾಲಿಕೆ /ಹೆಜ್ಜಾಜಿ
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾರ್ವತಿ /ಗೌರಿ
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ನದಿ
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣುಕ್ರಾಂತಿ ಗಿಡ
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಂಬೂದ್ವೀಪ
विस्तारः - > "कुमारी शैलतनयानवमाल्योर्नदीभिदि । सहापराजिताकन्याजम्बुद्वीपेषु च स्त्रियाम्" - मेदि० ।
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮದುವೆಯಾಗದಿರುವ ಕನ್ಯೆ /೧೨ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಕನ್ಯೆ
निष्पत्तिः - > कुमार - "ङीप्" (४-१-२०)
प्रयोगाः - > "त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कुमार्यृतुमती सती । ऊर्ध्वं तु कालोदेतस्माद्विन्देत सदृशं पतिम् ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ९-९०
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ನದಿ
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾರ್ವತಿ /ಗೌರಿ
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನವಮಲ್ಲಿಕೆ
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಂಬೂದ್ವೀಪ
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣುಕ್ರಾಂತಿ ಗಿಡ
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಣ್ಣಗೋರಂಟಿ ಗಿಡ
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೆಜ್ಜಾಜಿ /ವೀರಜಾಜಿ
कुमारी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೊಡ್ಡ ಜಾತಿಯ ಯಾಲಕ್ಕಿ
विस्तारः - > "कुमारः शैलतनयानवमाल्योर्नदीभिदि । सहापराजिताकन्याजम्बुद्वीपेषु च स्त्रियाम्" - मेदि० ।

L R Vaidya

English

 kumArI {% f. %} 1. A young girl,  one from 10 to 12 years old
a maiden,  a virgin,  व्यावर्ततान्योपगमात् कुमारी R.vi.69
a daughter
an epithet of Durgā.

Bopp

Latin

 कुमारी f. (a कुमार signo fem. ई) puella,  a decimo usque
ad duodecimum annum.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 Kumārī, 
(1),  n. of four female deities (mahāyakṣiṇyaḥ Mmk 〔575.10〕),  also called Bhaginī,  q.v.,  and noted only in Mmk
 they have a brother called Kumāra (but apparently not = Kārttikeya),  〔45.17〕
 〔518.14〕
 but his real name seems to have been Tumburu (otherwise known in Skt. as a gandharva),  〔537.7〕
 〔538.1〕,  et alibi
 〔575.10〕
 in 〔538.1〕
 〔542.9〕 he is called sārthavāha
 otherwise they may be simply bhrātṛ-pañcamāḥ,  〔44.25〕
 they are to be portrayed standing on ships and living in the ocean,  〔44.25〕
 〔45.17〕
 〔575.11〕
 they are called Kumārī 〔45.17〕
 〔518.14〕
 〔575.10〕,  but Bhaginī 〔17.4〕
 〔44.25〕
 〔519.8 ff.〕 The last begins a long passage dealing with them,  extending to 〔p. 546〕,  in which repeatedly their names appear as Jayā,  Vijayā,  Ajitā,  and Aparājitā (〔523.6 ff.〕
 〔528.2,  9 ff.〕
 〔537.7 ff.〕
 〔539.7,  25〕
 〔540.5〕
 〔543.3 ff.〕)
(2) n. of one specific yakṣiṇī (hardly one of the above-mentioned four): Mmk 〔567.11〕
 〔569.5〕
 also called (yakṣa-)Kumārikā Mmk 〔569.4〕.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 कुमारी °wagerechter Balken,  Kauṭ. 136,  2. Vgl. J. J. Meyer,  S. 217,  Anm. 2.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  कुमारी
noun
 
दशाधिकवर्षीया अविवाहिता कन्या।
 "कुमारीं नैके वराः इच्छन्ति।"

Synonyms:
  अपराजितः,  अद्रिकर्णी,  अश्वखुरी,  कुमारी,  गवाक्षः,  गिरिकर्णा,  घृष्टि,  छर्दिका,  तैलस्पन्दा,  दधिपुष्पिका,  नगकर्णी,  बदरा,  भूरिलग्ना,  महापुष्पा,  महाश्वेता,  महारसा,  महेश्वरी,  व्यक्तगन्धा,  सुपुष्पा,  सुपुष्पी,  सुमुखी,  हरीक्रान्ता,  श्वेतपुष्पा,  श्वेतगोकर्णी,  श्वेतधामन्,  नीलक्रान्ता,  नीलपुष्पा,  नीलगिरिकर्णिका,  नीलाद्रिकर्णिका,  नीलाद्रिपराजिता,  आस्फोता,  विष्णुक्रान्ता,  कटभी,  गर्द्दभी,  सितपुष्पी,  श्वेता,  श्वेतभण्डा,  भद्रा,  सुपुत्री,  गर्दभः
noun
 
भूमौ प्रकीर्णः वल्लरीविशेषः।
 "एषा भूमिः अपराजितेन आच्छादिता ।"

Synonyms:
  कुमारी,  कण्टकप्रावृता,  कन्यागृहकन्या,  तरणि,  ब्रह्मघ्नी,  विपुलाश्रवा,  स्थूलदला,  कपिलः
noun
 
एकः औषधीयः क्षुपविशेषः।
 "वैद्यः उद्याने कुमारीं रोपयति।"

Synonyms:
  कुमारी
noun
 
अविवाहितानां स्त्रीणां नाम्ना सह यत् संबोधनं लिख्यते।
 "कुमारी प्रेमलता अस्माकं कक्षायां पठति।"

Synonyms:
  अविवाहिता,  कुमारी,  अपरिणीता
adjective
 
यस्य विवाहः  न सञ्जातः।
 "पुरा विमानपरिचारिका इत्यस्य पदस्य कृते अविवाहिता स्त्री एव पात्रम् आसीत्।"

Synonyms:
  कुमारी,  कन्या,  कन्यका,  कनीनका,  अग्रू,  अक्षता
adjective
 
यस्याः कौमार्यं न भग्नम्।
 "नवरात्रोत्सवे कुमारीभ्यः भोजनं यच्छति।"

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
गौरी काली पार्वती मातृमातापर्णा रुद्राण्यम्बिका त्र्यम्बकोमा ।
दुर्गा चण्डी सिंहयाना मृडानीकात्यायन्यौ दक्षजार्या कुमारी ॥ २०३ ॥
सती शिवा महादेवी शर्वाणी सर्वमङ्गला ।
भवानी कृष्णमैनाकस्वसा मेनाद्रिजेश्वरा ॥ २०४ ॥
निशुम्भशुम्भमहिषमर्दिनी भूतनायिका ।
-wordlist-
 
गौरी (स्त्री),  काली (स्त्री),  पार्वती (स्त्री),  मातृमातृ (स्त्री),  अपर्णा (स्त्री),  रुद्राणी (स्त्री),  अम्बिका (स्त्री),  त्र्यम्बका (स्त्री),  उमा (स्त्री),  दुर्गा (स्त्री),  चण्डी (स्त्री),  सिंहयाना (स्त्री),  मृडानी (स्त्री),  कात्यायनी (स्त्री),  दक्षजा (स्त्री),  आर्या (स्त्री),  कुमारी (स्त्री),  सती (स्त्री),  शिवा (स्त्री),  महादेवी (स्त्री),  शर्वाणी (स्त्री),  सर्वमङ्गला (स्त्री),  भवानी (स्त्री),  कृष्णस्वसृ (स्त्री),  मैनाकस्वसृ (स्त्री),  मेनाजा (स्त्री),  अद्रिजा (स्त्री),  ईश्वरा (स्त्री),  निशुम्भमथनी (स्त्री),  शुम्भमथनी (स्त्री),  महिषमथनी (स्त्री),  भूतनायिका (स्त्री)

--source--
 
कन्या कनी कुमारी च गौरी तु नग्निकारजाः ॥ ५१० ॥
-wordlist-
 
कन्या (स्त्री),  कनी (स्त्री),  कुमारी (स्त्री),  गौरी (स्त्री),  नग्निका (स्त्री),  अरजस् (स्त्री)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

कुमारी
कुमारी,  कन्या
कुमारी कथिता कन्या किञ्चित्प्रौढा सुवासिनी ।
verse 2.1.1.482
page 0055

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: कुमारी
Root: कुमारी
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ हिमद्युति
Meaning(s):
⇒ Snow-coloured deer
Shloka(s):
3|4|26|2 ► बिलेशया तु कृमिरा कुमारी तु हिमद्युतिः॥ (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|4|26|2 ⇢ कुमारी (कुमारी) (स्त्री) ⇒ Snow-coloured deer ⇒ हिमद्युति
Related word(s):
    

Mahabharata

English

Kumārī^1,  wife of the elder Bhīmasena. § 156 (Pūruvaṃc.): I,  95,  ††3796 (Kaikeyīṃ,  mother of Pratiśravas).

Kumārī^2,  wife of Dhanañjaya. § 565 (Gālavacarita): V,  117,  3976 (reme…yathā…Kºyāñ ca Dhanañjayaḥ).

Kumārī^3,  a river. § 574 (Jambūkh.): VI,  9,  343 (in Bhāratavarsha).

Kumārī^4,  a river in Śākadvīpa. § 575b (Śākadvīpa): VI,  11,  432.

Kumārī^5 = Durgā (Umā): IV,  184
 VI,  796.

Kumārī^6,  pl. (ºyaḥ),  name of a tīrtha. § 377 (Dhaumyatīrthak.): III,  88,  8339 (in the country of the Pāṇḍyas).

Kumārī^7,  pl. (ºyaḥ),  a class of demons. § 502 (Manushyagrahak.): III,  230,  14484.

पुराणम्

English

कुमारी १ / KUMĀRĪ I. A princess of the kekaya kingdom. She was the mother of pratiśravas,  and wife of Bhīmasena,  a King of the puru dynasty. (Ādi Parva,  Chapter 95,  Verse 43).

कुमारी २ / KUMĀRĪ II. In verse 31,  Chapter 23 of the Vana Parva,  it is stated that certain maidens were born from the body of skanda. They were called Kumārīs and they used to eat unborn children in the womb of their mothers.

कुमारी ३ / KUMĀRĪ III. Wife of the serpent called dhanañjaya. (Udyoga Parva,  Chapter 117,  Verse 17).

कुमारी ४ / KUMĀRĪ IV. A river in ancient india. (bhīṣma Parva,  Chapter 9,  Verse 36). 

कुमारी ५ / KUMĀRĪ V. A river in the śāka island. (bhīṣma Parva,  Chapter 11,  Verse 32).

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  कुमारी
Root:  कुमारी
Gender:  स्त्री
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ girl
⇒ virgin
⇒ maiden
⇒ daughter
⇒ young girl
⇒ great cardamoms
⇒ desirous of a daughter
⇒ bird commonly called zyAmA
⇒ central part of the universe
⇒ jasmine [Jasminum sambac - Bot.]
⇒ girl from ten to twelve years old
⇒ Indian Aloe plant [Aloe vera - Bot.]
⇒ plant commonly called bandhyAkarkoTakI
⇒ blossom of the plants taruNI and modinI
⇒ blue pea vine [Clitoria Ternatea - Bot.]
⇒ any virgin up to the age of sixteen or before menstruation has commenced
⇒ most southerly of the nine portions of the known continent or of jambUdvIpa
Shloka(s): 
2|4|73|2 ► सहा कुमारी तरणिरम्लानस्तु महासहा॥ (वनौषधिवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|4|73|2 ⇢ सहा (सहा) (स्त्री)
➠ 2|4|73|2 ⇢ कुमारी (कुमारी) (स्त्री) ⇒ girl, virgin, maiden, daughter, young girl, great cardamoms, desirous of a daughter, bird commonly called zyAmA, central part of the universe, jasmine [Jasminum sambac - Bot.], girl from ten to twelve years old, Indian Aloe plant [Aloe vera - Bot.], plant commonly called bandhyAkarkoTakI, blossom of the plants taruNI and modinI, blue pea vine [Clitoria Ternatea - Bot.], any virgin up to the age of sixteen or before menstruation has commenced, most southerly of the nine portions of the known continent or of jambUdvIpa
➠ 2|4|73|2 ⇢ तरणिः (तरणि) (पुं) ⇒ sun, quick, saving, helping, untired, energetic, benevolent, ray of light, carrying over, moving forwards, Crown flower plant  [Calotropis Gigantea - Bot.]
Related word(s): 
जातिः ➡ ओषधिः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 कुमारी,  स्त्री,
   (कुमार + प्रथमवयोवचनत्वात् स्त्रियांङीष ।) द्वादशवर्षीया कन्या । यथा,  --“अष्टवर्षा मवेद्गौरी दशवर्षा च कन्यका ।सम्प्राप्ते द्वादशे वर्षे कुमारीत्यभिधीयते” ॥
इति स्मृतौ भेदः । इह अभेदोपचारात् कन्याकुमारीत्थमरः ॥
 इति भरतः ॥
 आगमे तु कुमारी-पूजने अजातपुष्पा चेत् तदा षोडशवर्षपर्य्यन्त-वयस्का । तस्या वयोभेदेन नामभेदाः । यथा,  --“एकवर्षा भवेत् सन्ध्या द्विवर्षा च सरस्वती ।त्रिवर्षा तु त्रिधामूर्त्तिश्चतुर्व्वर्षा तु कालिका ॥
सुभगा पञ्चवर्षा च षड्वर्षा च उमा भवेत् ।सप्तभिर्मालिनी साक्षादष्टवर्षा च कुब्जिका ॥
नवभिः कालसङ्कर्षा दशभिश्चापराजिता ।एकादशे तु रुद्राणी द्वादशाब्दे तु भैरवी ॥
त्रयोदशे महालक्ष्मीर्द्विसप्ता पीठनायिका ।क्षेत्रज्ञा पञ्चदशभिः षोडशे चान्नदा मता ॥
एवं क्रमेण सम्पूज्या यावत् पुष्पं न जायते ।पुष्पितापि च सम्पूज्या तत्पुष्पादानकर्म्मणि” ॥
 * ॥
तत्पूजाविधिर्यथा ।“अथान्यत् साधनं वक्ष्ये महाचीनक्रमोद्भवम् ।येनानुष्ठितमात्रेण शीघ्रं देवी प्रसीदति ॥
अष्टम्याञ्च चतुर्द्दश्यां कुह्वां वा रविसंक्रमे ।कुमारीपूजनं कुर्य्याद्यथा विभवमात्मनः ॥
वस्त्रालङ्करणाद्यैश्च भक्ष्यैर्भोज्यैः सुविस्तरैः ।पञ्चतत्त्वादिभिः सम्यग्देवीबुद्ध्या सुसाधकः” ॥
इत्यन्नदाकल्पः ॥
 * ॥
 (स्वनामख्याता परीक्षित्-पुत्त्रस्य भीमसेनस्य पत्नी । यथा,  -- महाभारते१ । पूरुवंशानुकीर्त्तने ९५ । ४३ ।“भीमसेनः खलु कैकेयीमुपयेमे कुमारीं नामतस्यामस्य जज्ञे प्रतिश्रता नाम” ॥
)पार्व्वती । नवमल्लिका । नदीविशेषः । (इयं हिशाकद्वीपान्तर्गतसप्तनदीनामेका ।यथा,  विष्णुपुराणे २ । ४ । ६५ ।“नद्यश्चात्र महापुण्याः सर्व्वपापभयापहा ।सुकुमारी कुमारी च नलिनीधेनुका च या” ॥
)सहा । घृतकुमारी इति ख्याता । अपराजिता ।जम्बुद्वीपः । इति मेदिनी ॥
 सीता । इति हेम-चन्द्रः ॥
 बन्ध्याकर्कोटकी । स्थूलैला । मोदिनी-पुष्पम् । तरुणीपुष्पम् । श्यामापक्षी । इतिराजनिर्घण्टः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 कुमारी स्त्री कुमार + प्रयमवयोवचनत्वात् स्त्रियां ङीष् ।१ अनूढकन्यायां वर्षभेदेन तन्नामभेदाः कालसङ्खर्षाशब्देउक्ताः तन्त्रसारे तत्पूजाफलसहितानाममेदा अन्यथाउक्ता यया “होमादिकन्तु सकलं कुमारीपूजनं विना ।परिपूर्णफलं न स्यात् पूजया तत्द्भवेद्धुवम् । कुमारीपु-जया देवि! फल कोटिगुणं भवेत् । पुष्पं कुमार्य्यै यद्दत्तंतन्मेरुसदृशं भवेत् । कुमारी भोजिता येन त्रैलोक्यं तेनभोजितम्” । तत्र कुमारीनिर्णयः जामले “एकवर्षाभवेत् सन्ध्या द्विवर्षा च सरखती । त्रिवर्षा त्रिविधा मूर्त्ति-श्चतुर्वर्षा च कालिका । सुभगा पञ्चवर्षा तु । षड्वर्षा चउमाभवेत् । सप्तभिर्म्मालिनी साक्षादष्टवर्षा च कुब्जिका ।नवभिः कालसङ्कर्षा दशभिश्चापराजिता । एकादशे चरुद्राणी द्वादशाब्दे तु भैरवी । त्रयोदशे महालक्ष्मीद्विसप्ता पीठनायिकाः । क्षेत्रज्ञा पञ्चदशभिः षोडशे चा-म्बिका स्मृता । एबं क्रमेण संपूज्या यावत्पुष्पं नदृश्यते । प्रतिपदादिपूर्णिमान्तं वृद्धिभेदेन पूजयेत् ।महापर्व्वसु सर्वेषु विशेषाच्च पवित्रके । महानवम्यांदेकेशि! कुमारीञ्च प्रपूजयेत् । “कुमारिका ह्यहं नाथ!सदा त्वंहि कुमारिका । अष्टोत्तरशतं वापि एकां वापिप्रपूजयेत् । पूजिताः प्रतिपूज्यन्ते निर्दहन्त्यवमानि-ताः । कुमारी योगिनी साक्षात् कुमारी परदेवता ।असुरा दुष्टनागाश्च ये च दुष्टग्रहा अपि । भूतवे-तालगन्धर्व डाकिनीयक्षराक्षसाः । याश्चान्याः देवताः सर्वाभूर्भुवःखःस्थभैरवाः । पृथिव्यादीनि सर्वाणि व्रह्माण्डंसचराचणम् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः ।ते तुष्टा सर्वदेवाश्च यस्तु कन्यां प्रपूजयेत् । विधियुक्तंकुमारीश्च भोजयेच्चैव भैरवीम् । पाद्यमर्घ्यन्तथाधूपं कुङ्गुमञ्चन्दनं शुभम् । भक्तिभावेन संपूज्य कुमारी-भ्योनिवेदयेत् । प्रदक्षिणत्रयं कुर्य्यादादौ मध्ये तथा-न्ततः । पश्चाच्च दक्षिणा देया रजतंखर्णमौक्तिकैः । द-क्षिणाश्च कुमारीभ्योदद्यात् प्रक्रमतस्ततः । विवाहयेद्य-स्तु कन्यां ब्रह्महत्यां विनश्यति । गोहत्या च स्त्रीह-त्या च सर्कपापं प्रणश्यति । यो यच्च पुण्यकाले चकन्यादानं प्रकल्पयेत् । वालुकासागरं ज्ञेयं तावद्वदसहस्रकम् । एकैकं कुलमुद्दिश्य रुद्रलोके महीयते” क-न्यादानन्तु तत्तदेवताप्रीतये इति सम्प्रदायः । वस्तुतस्तुतत्तद्वर्षायाः कन्यायास्तत्तद्देवताबुद्ध्या शिवरूपत्वं सम्पदा-नीये विभाव्य दद्यादिति रहस्मार्थः” कृष्णानन्दः ।“सं प्राप्ते द्वादशे वर्षे कुमारीत्यभिधोबते इति स्मृत्युक्तायां२ द्वादशवर्षी यकत्यायाम् ३ पार्वत्याम् ४ नवमल्लिकायां५ नदीभेदे ६ घृतकुमार्य्याम् तत्पर्य्यायगुणादि भावप्रकाशेउक्तं यथा “कुमारी गृहकन्या च कन्या वृतकुमारिकाकुमारी भेदिनी शीता तिक्ता नेत्र्या रसायनी । मधुरावृंहणी बल्या वृष्या वातविषप्रणुत् । गुल्मप्लीहयकृद्-वृद्धिकफज्वरहरी,  हरेत् । ग्रन्थ्यग्निदग्धविस्फोट-पलितत्वत्वगामयान्” ।७ अपराजितायां ८ जम्बुद्वीपांशभेदे कुमारिकाखण्डे९ सहायां मेदि० । १० सीतायां हेमच० ११ बन्ध्याकर्कट्याम्१२ स्थूलैलायां १३ मोदिनीपुष्पे । १४ तरुणीपुष्पे १५ श्यामा-पक्षिणि राजनि० ।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.