| YouTube Channel

कुमार (kumAra)

 
शब्दसागरः
English
कुमार r. 10th cl. (कुमारयति) To play, especially as a child also कुमाल.
कुमार
m.
 (-रः)
1. A boy, one under five years of age.
2. A name of
KARTIKEYA.
3. A prince, the heir apparent, and who is associated
to the empire, (in theatrical language.)
4. A horse-man, a caval-
ier.
5. A parrot.
6. One of the attendants on the twenty-four Jinas,
and also a sanctified character amongst the Jaina sect.
7. A tree,
(Tapia cratæva) see वरुण 8. A name of Sindhu river or Indus.
n.
(-रं) Pure gold.
f.
 (-री)
1. A young girl, one from ten to twelve
years old, a virgin: or in the Tantras any virgin to the age of
sixteen, or as long as menstruation has not commenced.
2. A
name of DURGA.
3. The central part of the universe according to
Hindu geography, Jambu Dwipa or India.
4. The most southerly
of the nine portions of the known continent, or of Jambu Dwipa,
the southern extremity of the peninsula, whence Cape Comorin
or Kumari.
5. The name of a river flowing from the mountain
Sactiman.
6. A plant, (Clitoria ternatea:) see अपराजिता.
7. Double
jasmin.
8. The aloe tree, (Aloes perfoliata:) see घृतकुमारी.
9. The
Syama, a bird so named.
E.
 कुमार to play as a child, affix अच् fem.
affix ङीष्.
Capeller Eng
English
कुमार॑
m.
 boy, youth, son, prince (lit. easily dying,
frail)
E.
 of Skanda, the god of war.
f.
 °री॑ girl, maiden, daughter
a woman's name.
Yates
English
कुमार (क, त्) कुमारयति 10.
a. To
play as a child. Also कुमाल.
कुमार (रः) 1.
m.
 A name of Kārtī-
keya, Mars
a prince
a youth.
f.
 A young girl.
n.
 Pure gold.
Spoken Sanskrit
English
कुमार - kumAra -
m.
 - groom
कुमार - kumAra -
m.
 - one of the nine names of god of fire
कुमार - kumAra -
m.
 - boy
कुमार - kumAra -
m.
 - heir-apparent associated in the kingdom with the reigning monarch
कुमार - kumAra -
m.
 - tree-leaved caper [ Capparis Trifoliata - Bot ]
कुमार - kumAra -
m.
 - youth
कुमार - kumAra -
m.
 - parrot
कुमार - kumAra -
m.
 - young man
कुमार - kumAra -
m.
 - prince
कुमार - kumAra -
m.
 - child
कुमार - kumAra -
m.
 - son
कुमार - kumAra -
n.
 - pure gold
Wilson
English
कुमार r. 10th cl. (कुमारयति) To play, especially as a child
also
कुमाल.
कुमार
m.
 (-रः)
1 A boy, one under five years of age.
2 A name of KĀRTTIKEYA.
3 A prince, the heir apparent, and who is associated to the empire, (in
theatrical language.)
4 A horseman, a cavalier.
5 A parrot.
6 One of the attendants on the twenty-four Jinas, and also a sanctified
character amongst the Jaina sect.
7 A tree, (Tapia crataeva:) see वरुण.
8 A name of the Sindhu river or Indus.
n.
 (-रं) Pure gold.
f.
(-री)
1 A young girl, one from ten to twelve years old, a virgin
or in the
Tantras any virgin to the age of sixteen, or as long as menstruation has not
commenced.
2 A name of DURGĀ.
3 The central part of the universe according to Hindu geography, Jambu
Dvīpa or India.
4 The most southerly of the nine portions of the known continent, or of
Jambu Dvīpa, the southern extremity of the peninsula, whence Cape
Comorin or Kumāri.
5 The name of a river flowing from the mountain Sactiman.
6 A plant, (Clitoria ternatea:) see अपराजिता.
7 Double jasmin.
8 The aloe tree, (Aloes perfoliata:) see घृतकुमारी.
9 The Śyāmā, a bird so named.
E.
 कुमार to play as a child, affix अच् fem. affix ङीष्.
Apte
English
कुमारः [kumārḥ], [cf.
Uṇ.*
 3.138]
A son, boy
a youth
यदात्थ राजन्यकुमार तत्तथा यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनैः
R.*
 3.48.
A boy below five.
A prince, an heir-apparent (especially in dramas)
विप्रोषितकुमारं तद्राज्यमस्तमितेश्वरम्
R.*
 12.11
कुमारस्यायुषो बाणः
V.*
 5
उपवेष्टुमर्हति कुमारः
Mu.*
 4 (said by Rākṣasa to Malayaketu).
N.
 of Kārtikeya, the god of war
कुमारकल्पं सुषुवे कुमारम्
R.*
 5.36
कुमारो$पि कुमारविक्रमः 3.55.
N.
 of Agni.
A parrot.
N.
 of the author of a Dharmaśāstra. -रम् pure gold.
Comp.
 -जीवः
N.
 of the plant पुत्रंजीव.
पालनः one who takes care of children.
N.
 of king Śālivāhana.
भृत्या care of young children.
care of a woman in pregnancy or confinement, midwifery
कुमार- भृत्याकुशलैरनुष्ठिते भिषग्भिराप्तैरथ गर्भभर्मणि
R.*
 3.12. -ललिताf.
delicate love-dalliance.
N.
 of a metre consisting of seven syllables in a quarter. -लीढः also कुब्जालीढः
N.
 of the founder of a sect. -वाहिन्, -वाहनः a peacock.-व्रतम् a vow of eternal celibacy. -सूः
f.
an epithet of Pārvati.
N.
 of the Ganges. (m. ) an epithet of Agni. -संभवम्
N.
 of Kalidāsa's epic.
Apte 1890
English
कुमारः [cf. Uṇ. 3. 138] 1 A son, boy
a youth
R. 3. 48.
2 A boy below five.
3 A prince, an heir-apparent (especially in dramas)
विप्रोषितकुमारं तद्राज्यमस्तमितेश्वरं R. 12. 11
कुमारस्यायुषो बाणः V. 5
उपवेष्टुमर्हति कुमारः Mu. 4 (said by Rākṣasa to Malayaketu).
4 N. of Kārtikeya, the god of war
कुमारकल्पं सुषुवे कुमारं R. 5. 36
कुमारोपि कुमारविक्रमः 3. 55.
5 N. of Agni.
6 A parrot.
Comp.
पालनः {1} one who takes care of children. {2} N. of king Śālivāhana.
भृत्या {1} care of young children. {2} care of a woman in pregnancy or confinement, midwifery
R. 3. 12.
वाहिन्,
वाहनः a peacock.
व्रतं a vow of eternal celibacy.
सूः f. {1} an epithet of Pārvatī. {2} or of the Ganges. (
m.) an epithet of Agni.
Monier Williams Cologne
English
कुमार॑ अस्,
m.
 (fr. 1. कु
+
 मार, √ मृ ? ‘easily dying’
fr.
 √ 2. कम्,
Uṇ.
 iii, 138) a child, boy, youth
son,
RV.
AV.
&c.
a prince, heir-apparent associated in the kingdom with the reigning monarch (especially in theatrical language),
Ragh.
Mālav.
&c.
a groom,
L.
N.
 of Skanda (or Kārttikeya q.v.
represented as a beautiful youth
also as the author of certain grammatical Sūtras
cf.
 कलाप
also as causing certain diseases,
Suśr.
 ),
MBh.
Hariv.
&c.
N.
 of a son of Agni (who is the author of some Vedic hymns),
RAnukr.
one of the nine names of Agni,
ŚBr.
 vi
N.
 of a Prajāpati,
VāyuP.
of Mañju-śrī,
Buddh.
of a river,
VP.
of the Sindhu river,
L.
of the author of a Dharmaśāstra
of the attendant of the twelfth Arhat of the present Avasarpiṇī,
Jain.
a parrot,
L.
the tree Capparis trifoliata (cf. कुमारक)
(आस्),
m.
pl.
 ,
N.
 of a people,
MBh.
 ii, 1075 and 1870 (cf. कुमालक)
कुमार॑ (अम्),
n.
N.
 of a Varṣa governed by Kumāra (the son of Bhavya),
VP.
pure gold,
L.
Monier Williams 1872
English
कुमार कुमार, अस्, m. (fr. कु + मार, fr. rt.
मृ ? ‘easily dying
’ by native authorities derived fr.
rt. 2. कम्), a child, a new-born child (especially in the
earlier language)
a boy, a youth, a son
a prince,
the heir-apparent associated in the kingdom with the
reigning monarch (especially in theatrical language)
a groom
a N. of Skanda the god of war, who is
also the reputed author of certain grammatical Sūtras
(see कलाप)
N. of a son of Agni, who is the author
of some Vedic hymns
an epithet of Agni
(with
Jainas) N. of the attendant of the twelfth Arhat of
the present Avasarpiṇī
N. of a Prajāpati
an epithet
of Mañju-śrī
a parrot
the tree Capparis Trifoliata
[cf. कुमारक]
an epithet of the river Sindhu
(आस्), m. pl., N. of a people
(ई), f. a young girl,
one from ten to twelve years old, a maiden
or (in
the Tantras) any virgin up to the age of sixteen, or
before menstruation has commenced
a daughter
N. of the wife of Bhīma-sena, the son of Parīkṣit
or of a daughter of Vasu-deva by Rohiṇī
an
epithet of Sītā, the wife of Rāma
an epithet of
the goddess Durgā
the Śyāmā, a bird so named
N. of several plants, Aloe Perfoliata, or the plant
Clitoria Ternatea [cf. अपराजिता]
also the plant
Jasminum Sambac, and a plant commonly called
Bandhyā-karkoṭakī
the blossom of the plants Taruṇī
and Modinī
great cardamoms
the most southerly
of the nine portions of the known continent, or of
Jambu-dvīpa, the southern extremity of the peninsula,
whence the modern name Cape Comorin (Kumārī)
the central part of the universe, according to Hindū
geography, Jambu-dvīpa or India
N. of a river
flowing from the mountain Śuktimat
N. of a metre
consisting of four lines of sixteen syllables each
(when a name is given to a pupil to indicate his
attachment to any particular master, कुमारी may be
prefixed to denote that the pupil's object is to gain
the affections of the master's daughter, e. g. कुमारी-
दाक्ष)
(अम्), n. pure gold
[Gr. κόρος, κοῦρος
μεῖραξ, μειράκιον ?].
—कुमार-गुप्त, अस्, m., N.
of a prince (‘protected by the god of war’).
—कु-
मार-घातिन्, ई, m. the slayer of a child.
—कुमार-
जीव, अस्, m., N. of a plant, = पुत्रञ्जीवक.
—कु-
मार-त्व, अम्, n. boyhood, youth.
—कुमार-
दत्त, अस्, m., N. of a son of Nidhipati.
—कुमार-
दास, अस्, m., N. of a poet.
—कुमार-देवी, f., N. of
the mother of Samudra-gupta.
—कुमार-देष्ण,
अस्, आ, अम्, Ved. granting perishable gifts
(Sāy.)
granting children.
—कुमार-धारा, f., N. of a
river.
—कुमार-पाल, अस्, m., N. of a king, =
शालिवाहन (?), also N. of a king of Guzerat (?).
—कुमार-भट्ट, अस्, m., N. of a poet.
—कु-
मार-भृत्या, f. care of a young child, care of a
pregnant or lying-in woman, midwifery.
—कुमार-
ललिता, f. ‘boy's play, ’ N. of a metre consisting of
four lines of eight syllables each.
—कुमार-वन,
अम्, n. Kumāra's (i. e. Kārttikeya's) grove.
—कुमार-
वाहिन्, ई, m. a peacock, (‘carrying the god of war
’
this god being usually represented as borne by a pea-
cock.)
—कुमार-व्रत, अम्, n. a vow of eternal
chastity.
—कुमार-सम्भव, अस्, m. ‘the birth of
the god of war, ’ title of a poem by Kālidāsa.
—कु-
मार-सू, ऊस्, m. the father of the god of war, an
epithet of Agni
(ऊस्), f. the mother of the god of
war, an epithet of the river Gaṅgā, also of the god-
dess Durgā.
—कुमार-सेन, अस्, m., N. of a minister.
—कुमार-स्वामिन्, ई, m., N. of the author of a
commentary on the Mīmāṃsā-bhāṣya.
—कुमार-
हारित, अस्, m., N. of a teacher.
—कुमाराभिषेक
(°र-अभ्°), अस्, m. ‘the inauguration of Kumāra, ’
title of the thirteenth book of the Kumāra-sambhava.
—कुमारी-तन्त्र, अम्, n., N. of a Tantra.
—कु-
मारी-पाल, अस्, m. the guardian of a virgin or bride.
—कुमारी-पुत्र, अस्, m. the child of an unmarried
woman.
—कुमारी-पुर, अम्, n. a gynæceum.
—कुमारी-पूजा, f. the worship of Kumāri or Durgā,
(a ceremony performed at the great Durgā festival,
when a girl between ten and twelve years old is
placed on a pedestal, as the representative of the
goddess, and fed with offerings made to the idol.)
—कुमारी-श्वशुर, अस्, m. the father-in-law of a
maiden.
Macdonell
English
कुमार ku-māra,
m.
 [dying easily], (newborn) 🞄child
boy
youth, son
prince
ep. of 🞄Skanda
(a) -kā,
m.
 little boy, boy, youth
—°, a 🞄young —
-tva,
n.
 boyhood, youth
sonship
🞄-datta,
m.
 N.
(a) -deṣṇa,
a.
 giving but fleeting 🞄gifts
-dhārā,
f.
 N. of a river
-bhukti, 🞄f. apanage of a crown prince
-bhṛtyā,
f.
 🞄fostering of a child
midwifery
-vana,
n.
 🞄Kumāraʼs grove
-vikrama,
a.
 valiant as 🞄the god of war
-vrata,
n.
 vow of chastity
🞄-saṃbhava,
m.
 birth of the war-god: T. of a 🞄poem by Kālidāsa
-sena,
m.
 N. of a minister
🞄-sevaka,
m.
 princeʼs servant.
Benfey
English
कुमार कुमार, i. e. कु-मृ + अ (vb.
मृ in its original signification, To be
weak),
I.
m.
1. A child (ved.).
2. A
boy, Man. 7, 152.
3. A youth, Ragh.
3, 40.
4. When compounded, often:
Young, as latter part, Śāk. 27, 15
Ragh. 3, 40
as former part, Man. 3,
159, From early youth.
5. A young
prince, Ragh. 12, 41.
6. A name of
Skanda, the god of war, Suśr. 2, 394,
10.
7. The name of a people, MBh. 2,
1870.
II.
f.
 री।
1. A girl, Man. 3, 54.
2. A proper name, MBh. 1, 3796.
3.
The name of a river, MBh. 6, 343.
--
Comp.
 राजकुमार, i. e.
राजन्-,
m.
 a
prince, Lass. 7, 2. सनत्क्°, i. e.
सनद्-,
m.
 one of the four sons of Brahman,
and eldest of the progenitors of man-
kind.
सु-,
I.
adj.
 1. soft, smooth.
2. youthful. 3. delicate.
II.
m.
 , and
f.
 रा, names of several plants.
Hindi
Hindi
लड़का (मीटर), युवा
Apte Hindi
Hindi
कुमारः
पुं*
 - "कम् - आरन्, उपधायाः उत्वम्"
"पुत्र, बालक, युवा"
कुमारः
पुं*
 - "कम् - आरन्, उपधायाः उत्वम्"
पाँच वर्ष से कम आयु का बालक
कुमारः
पुं*
 - "कम् - आरन्, उपधायाः उत्वम्"
"राजकुमार, युवराज"
कुमारः
पुं*
 - "कम् - आरन्, उपधायाः उत्वम्"
युद्ध के देवता कार्तिकेय
कुमारः
पुं*
 - "कम् - आरन्, उपधायाः उत्वम्"
अग्नि
कुमारः
पुं*
 - "कम् - आरन्, उपधायाः उत्वम्"
तोता
कुमारः
पुं*
 - "कम् - आरन्, उपधायाः उत्वम्"
सिन्धु नदी
कुमारः
पुं*
 - "कम्+आरन्, उत् उपधायाः"
एक धर्मशास्त्र का प्रणेता
कुमारम्
नपुं*
 - -
विशुद्ध सोना
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कुमार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ /ಕಾರ್ತಿಕೇಯ /ಷಣ್ಮುಖ
निष्पत्तिः - > मृङ् (प्राणित्यागे) + णिच् - "अच्" (३-१-१३४) । कुमार (क्रीडायाम्) + णिच् - "अच्" वा ।
व्युत्पत्तिः - > कौ मारयति दुष्टान् । कुमारयति क्रीडति ।
प्रयोगाः - > "रराज तेषां व्रजतां सुराणां मध्ये कुमारोऽधिककान्तियुक्तः"
उल्लेखाः - > कुमा० १३-८
कुमार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುತ್ರ /ಮಗ
प्रयोगाः - > "नीराजमाने स्फटिकाचलेन सानन्दनिर्दिष्टदृशं कुमारे"
उल्लेखाः - > कुमा० १२-२१
कुमार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯುವರಾಜ /ರಾಜಕುಮಾರ
कुमार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶುಕ /ಗಿಣಿ
कुमार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಶ್ವಪಾಲಕ /ಕುದುರೆಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವವನು
कुमार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವರುಣ ವೃಕ್ಷ /ವಲಸೆ ಗಿಡ
कुमार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಾಲಕ /೫ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಹುಡುಗ
प्रयोगाः - > "कौमारं पञ्चवर्षान्तं पौगण्डं दशमावधि"
उल्लेखाः - > भाग० १०
विस्तारः - > "कुमारः स्यात् शुके स्कन्दे युवराजेऽश्वचारके । बालके वरुणाद्रौ ना न द्वयोर्जात्यकाञ्चने" -मेदि० ।
कुमार
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶುದ್ಧವಾದ ಚಿನ್ನ
L R Vaidya
English
kumAra {% m. %} 1. A son, a boy, a youth, R.iii.48
2. a boy below five
3. a prince, an heir-apparent (especially in theatrical language), विप्रोषितकुमारं तद्राज्यमस्तमितेश्वरम् R.xii.11
4. a name of Skanda, the god of war, कुमारोऽपि कुमारविक्रमः R.iii.55
5. a parrot
6. the river Sindhu.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
६, अङ्ग, अब्द, अराति अरि, ऋतु, काय, कारक, कार्तिक, काल, कुमार, कुमारवदन, कृत्तिका, कोष, क्ष्माखण्ड, खर, गुहक, गुहवक्त्र, गुहास्य, चक्रार्ध, चमू, चरक, जीव, तर्क, दर्शन, द्रव्य, भार्ध, मासार्ध, रस, राग, रासभ, रिपु, लेख्य, लेश्या, वर्ण, शक्ति, शास्त्र, शिलीमुखपद, शिशु, षट्, षण्मुख, समास, सेना, स्कन्द, स्वाद
Bopp
Latin
कुमार m. (ut mihi videtur e कु et मार - a r. मृ - quod se-
cundum originem suam virum significare possit, sicut
मर्त्य q. v.)
1) puer qui ad quintum annum nondum
pervenit. BR. 2. 7. N. 1. 8.
2) princeps juventutis, regni
heres. AM.: = युवराज.
3) cognomen Kârtikêyi. (Gr.
ϰόϱος, ϰοῦϱος ejectâ syllabâ mediâ
huc etiam retulerim
μεῖϱαξ, μειϱάϰιον abjectâ priore compositi parte.)
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
कुमार or विष्णुमित्र the original author of the Ṛkprā-
tiśākhyabhāṣya. Oxf. 405^b.
कुमार grammarian. Quoted by Padmanābha Oxf. 110^b.
कुमार pupil of Nārāyaṇa Jyautiṣa:
Praśnāmṛta jy.
Indian Epigraphical Glossary
English
Kumāra (IE 8-2
EI 28, 30
BL
HD), designation of a
prince or the king's heir-apparent
usually a prince younger
than the Yuvarāja (heir-apparent). See CII, Vol. I, pp. 93,
97
Vol. II, pp. 40, 48.
Cf. Devī-kumāra (IA 18
CII 1).
Lanman
English
kumārá, m.
—1. new-born child
boy
youth, 51^10
—2. The Youth, epithet of
Skanda, the eternally youthful god of
war --see kārttikeya
--f. -rī́, girl. [cf.
sukumāra.]
Kridanta Forms
Sanskrit
कुमार (कुमार क्रीडायाम् - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = कुमारणम्
अनीयर् = कुमारणीयः - कुमारणीया
ण्वुल् = कुमारकः - कुमारिका
तुमुँन् = कुमारयितुम्
तव्य = कुमारयितव्यः - कुमारयितव्या
तृच् = कुमारयिता - कुमारयित्री
क्त्वा = कुमारयित्वा
ल्यप् = प्रकुमार्य
क्तवतुँ = कुमारितवान् - कुमारितवती
क्त = कुमारितः - कुमारिता
शतृँ = कुमारयन् - कुमारयन्ती
शानच् = कुमारयमाणः - कुमारयमाणा
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 कुमार्
मूलधातुः:
 कुमार
धात्वर्थः:
 क्रीडायाम्
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 कुमारयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
 अदन्तः
Abhyankara Grammar
English
कुमार (1) Kārtikeya who is believed to havegiven inspiration to the Kat- antra-sūtrakāra to write the Kātan- tra-sūtras
(2) named Viṣṇumitra who wrote a commentary on the ऋक्प्रातिशाख्य,
धातुप्रदीपः
Sanskrit
कुमार क्रीडायाम्
- कुमारयति कुमारयाञ्चकार कुमारयामास कुमारः कुमारी 321
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
कुमार m. ° = Todesgott auf Erden? Rasas. Epilog 4b.
कुमार m. °Name des Verfassers eines dhūrtaśāstra, S II, 151, 6.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 बाल, कुमार, शिशुक, अल्पवयस्का, अप्राप्तयौवना
adjective
यः वयस्कः नास्ति।
"एकया बालिकया अहम् अन्ताक्षर्यां पराजितः।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
rgyal bu
१) कुमार २) राजकुमार ३) राजपुत्र
rgyal tshab
१) कुमार २) युवराज
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
स्याद्गोमुखो महायक्षस्त्रिमुखो यक्षनायकः ॥ ४१ ॥
तुम्बरुः कुसुमश्चापि मातङ्गो विजयोऽजितः ।
ब्रह्मा यक्षेट् कुमारः षण्मुखपातालकिंनराः ॥ ४२ ॥
गरुडो गन्धर्वो यक्षेट् कुबेरो वरुणोऽपि च ।
भृकुटिर्गोमेधः पार्श्वो मातङ्गोऽर्हदुपासकाः ॥ ४३ ॥
-wordlist-
अर्हदुपासक (पुं), गोमुख (पुं), महायक्ष (पुं), त्रिमुख (पुं), यक्षनायक (पुं), तुम्बुरु (पुं), कुसुम (पुं), मातङ्ग (पुं), विजय (पुं), अजित (पुं), ब्रह्मन् (पुं), यक्षेश् (पुं), कुमार (पुं), षण्मुख (पुं), पाताल (पुं), किन्नर (पुं), गरुड (पुं), गन्धर्व (पुं), यक्षेश् (पुं), कुबेर (पुं), वरुण (पुं), भृकुटि (पुं), गोमेध (पुं), पार्श्व (पुं), मातङ्ग (पुं)
--source--
स्कन्दः स्वामी महासेनः सेनानीः शिखिवाहनः ।
षाण्मातुरो ब्रह्मचारी गङ्गोमाकृत्तिकासुतः ॥ २०८ ॥
p{0013}
द्वादशाक्षो महातेजाः कुमारः षण्मुखो गुहः ।
विशाखः शक्तिभृत्क्रौञ्चतारकारिः शराग्निभूः ॥ २०९ ॥
-wordlist-
स्कन्द (पुं), स्वामिन् (पुं), महासेन (पुं), सेनानी (पुं), शिखिवाहन (पुं), षाण्मातुर (पुं), ब्रह्मचारिन् (पुं), गङ्गासुत (पुं), उमासुत (पुं), कृत्तिकासुत (पुं), द्वादशाक्ष (पुं), महातेजस् (पुं), कुमार (पुं), षण्मुख (पुं), गुह (पुं), विशाख (पुं), शक्तिभृत् (पुं), क्रौञ्चारि (पुं), तारकारि (पुं), शरभू (पुं), अग्निभू (पुं)
--source--
भावो विद्वान्युवराजः कुमारो भर्तृदारकः ॥ ३३२ ॥
-wordlist-
भाव (पुं), विद्वस् (पुं), युवराज (पुं), कुमार (पुं), भर्तृदारक (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
गौरीपुत्र
गौरीपुत्र, षण्मुख, शक्तिपाणि, क्रौञ्चाराति, कार्तिकेय, विशाख, स्कन्द, स्वामिन्, तारकारि, कुमार, सेनानी, अग्निभू, बाहुलेय, गाङ्गेय, ब्रह्मचारिन्, गुह, वर्हिणवाहन, महासेन, महातेजस्, शरजन्मन्
गौरीपुत्रः षण्मुखः शक्तिपाणिः,
क्रौञ्चारातिः कार्त्तिकेयो विशाखः ।
स्कन्दः स्वामी तारकारिः कुमारः,
सेनानीः स्यादग्निभूर्बाहुलेयः ॥ १९ ॥
गाङ्गेयो ब्रह्मचारी च गुहो वर्हिणवाहनः ।
महासेनो महातेजाः शरजन्मा च कथ्यते ॥ २० ॥
verse 1.1.1.19
page 0003
कुमार
कुमार, भर्तृदारक
नाट्ये राज्ञी स्मृता देवी कुमारो भर्तृदारकः ॥ ९८ ॥
verse 1.1.1.98
page 0012
नाममाला
Sanskrit
अग्निसूनु, शिखिसूनु, वह्निसूनु, पावकसूनु, आशुशुक्षणिसूनु, हिरण्यरेतस्सूनु, सप्तार्चिस्सूनु, जातवेदस्सूनु, तनूनपात्सूनु, स्वाहापतिसूनु, हुताशसूनु, ज्वलनसूनु, दहनसूनु, अनलसूनु, वैश्वानरसूनु, कृशानुसूनु, रोहिताश्वसूनु, विभावसुसूनु, वृषाकपिसूनु, समीगर्भसूनु, हव्यवाहसूनु, हुताशनसूनु, अग्निपुत्र, शिखिपुत्र, वह्निपुत्र, पावकपुत्र, आशुशुक्षणिपुत्र, हिरण्यरेतस्पुत्र, सप्तार्चिष्पुत्र, जातवेदष्पुत्र, तनूनपात्पुत्र, स्वाहापतिपुत्र, हुताशपुत्र, ज्वलनपुत्र, दहनपुत्र, अनलपुत्र, वैश्वानरपुत्र, कृशानुपुत्र, रोहिताश्वपुत्र, विभावसुपुत्र, वृषाकपिपुत्र, समीगर्भपुत्र, हव्यवाहपुत्र, हुताशनपुत्र, सेनानी, स्कन्द, शिखिवाहन, कार्तिकेय, विशाख, कुमार, षण्मुख, गुह, शक्तिमत्, क्रौञ्चभेदिन्, स्वामिन्, शरवणोद्भव
तदादिसूनुः सेनानीः स्कन्दश्च शिखिवाहनः ॥ ६६ ॥
कार्तिकेयो विशाखश्च कुमारः षण्मुखो गुहः ।
शक्तिमान् क्रौञ्चभेदी च स्वामी शरवणोद्भवः ॥ ६७ ॥
verse 0.1.1.66
page 0035
Mahabharata
English
Kumāra^1 = Skanda, q.v.
Kumāra^2, a prince. § 554 (Sainyodyogap.): V, 4, 87 (among the princes to whom the Pāṇḍavas ought to send messengers).
Kumāra^3, a Suparṇa, son of Garuḍa. § 564 (Mātalīyop.): V, 101, 3598 (enumeration).
Kumāra^4, a Pāñcāla prince. § 590 (Droṇābhishekap.): VII, 16, 639 (Pāñcālānāṃ yaśaskaraḥ, the cakraraksha of Yudhishṭhira), 640, 641, 642, 643 (slain by Droṇa).
Kumāra^5 = Sanatkumāra: V, 1566, 1569
XII, 1355 (Pitāmahasutaṃ jyeshṭhaṃ).
Kumāra^6, pl. (ºāḥ), a people. § 280 (Bhīmasena): II, 30, 1075 (ºvishaye Śreṇimantaṃ, vanquished by Bhīmasena on his digvijaya).--§ 295 (Dyūtap.): II, 52, 1870 (brought tribute to Yudhishṭhira).
Kumāra^7, pl. (ºāḥ), a class of demons. § 500 (Skandop.): III, 228, 14390 (sons(?) of Skanda).--§ 502 (Manushyagrahak.): III, 230, 14484.
पुराणम्
English
कुमार १ / KUMĀRA I. skanda or subrahmaṇya. (For details see under skanda).
कुमार २ / KUMĀRA II. A King in ancient india. He was invited by the pāṇḍavas to help them in the great war. He was defeated by droṇa. (Udyoga Parva, Chapter 4, Verse 24).
कुमार ३ / KUMĀRA III. A sage reputed as sanatkumāra. (For details see under sanatkumāra).
कुमार ४ / KUMĀRA IV. One of the prominent sons of garuḍa.
कुमार ५ / KUMĀRA V. An urban region in ancient india. King śreṇimān of kumāra was defeated by bhīma during his triumphal tour. (Sabhā Parva, Chapter 30, Verse 1).
कुमारस् / KUMĀRA(S). Sanaka, sanandana, sanatkumāra and sanatsujāta were the sons of brahmā endowed with eternal youthfulness. They are known as the kumāras.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कुमार, त् क केलौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(अदन्त-चुरां-परं-अकं-सेट् ।) ह्रस्वी । अचुकुमारत् ।इति दुर्गादासः ॥
कुमारं,
क्ली,
 (कुमारयति नन्दति यत्र यस्मिन् सती-त्यर्थः ।) जात्यकाञ्चनम् । इति मेदिनी । खाँटिसोणा इति भाषा ॥
कुमारः,
पुं,
 (कुत्सितो मारः कन्दर्पो यस्मात् ।)कार्त्तिकेयः तदुत्पत्तिविवरणन्तु कार्त्तिकेयशब्देद्रष्टव्यम् ॥
(तथा महाभारते । १ । ६६ । २३-२४ ।“अग्नेः पुत्त्रः कुमारस्तु श्रीमान् शरवणालयः ।तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजः ।कीर्त्तिकाभ्युपपत्तेश्च कार्त्तिकेय इति स्मृतः” ॥
कौ पृथिव्यां मारयति दुष्टान् । कु + मृ + णिच् +अच् ।) नाठ्योक्तौ युवराजः । इत्यमरः ॥
(राज-कुमारः । यथा, रघौ ७ । ६३ ।“ततः प्रियोपात्तरसेऽधरौष्ठेनिवेश्य दध्मौ जलजं कुमारः” ॥
)शुकः । अश्ववारकः । (कुमारयति क्रीडतीति ।कुमार-त् क क्रीडने + अच् ।) पञ्चवर्षीयबालकः ।(यथा मनौ ७ । १७५ ।“कन्यानां सम्प्रदानञ्च कुमाराणाञ्च रक्षणम्” ॥
“तस्यास्तु खल्वमरायाः प्रपतनार्थे खल्वेवमेव-कर्म्मणि क्रियमाणे जातमात्रे ऽस्यैव कुमारस्यकार्य्याण्येतानि कर्म्माणि भवन्ति तद्यथा-अश्म-नोः सङ्घट्टनं कर्णयोर्मूले शीतोदकेनोष्णोदकेन वासुखपरिषेकः । तथा संक्लेशविहतान् प्राणान्पुनर्लभेत कृष्णकपालिका शूर्पेण चैनमभिनिष्पु-नीयाद् यद् यच्चेष्टं स्यात् यावत् प्राणानां प्रत्यागमंतत्तत् सर्व्वमेव कुर्य्युः । ततः प्रत्यागतप्राणं प्रकृति-भूतमभिसमीक्ष्य स्नानोदकग्रहणाभ्यामुपपाद-येत् । अथास्य ताल्वोष्ठकण्ठ-जिह्वा-प्रमार्ज्जन-मारभेत अङ्गुल्या सुपरिलिखितनखयासुप्रक्षा-लितोपधानकार्पासपिचुमत्या प्रथमं प्रमार्ज्जित-स्यास्यच शिरस्तालू कार्पासपिचुना स्नेहगर्भेणप्रतिच्छादयेत् । ततो ऽस्यानन्तरं कार्यं सैन्धवोप-हितेन सर्पिषा प्रच्छर्द्दनम्” ।“दशम्यां निश्यतीतायां सपुत्त्रास्त्री सर्व्वगन्धौ-षधैर्गौरसर्षप-लोध्रैश्च स्नाता लघ्वहतवस्त्रं परि-धाय पवित्रेष्टलघुविचित्रभूषणवती संस्पृश्य मङ्ग-लान्युचितामर्च्चयित्वा च देवतां शिखिनः शुक्ल-वाससो व्यङ्ग्यांश्च ब्राह्मणान् स्वस्तिवाचयित्वा कुमार-महतेन शुचिवाससाच्छादयेत् । प्राक् शिरस-मुदक्शिरसं वा संवेश्य देवतापूर्व्वं द्विजातिभ्यःप्रणमतीत्युक्त्वा कुमारस्य पिता द्वे नामबी कार-येत् नाक्षत्रिकं नामाभिप्रायिकञ्च” ।“कृते च नामकर्म्मणि कुमारं परीक्षितुमुपक्रामेदायुषः प्रमाण ज्ञान-हेतोः । तत्रेमान्यायुष्मतांकुमाराणां लक्षणानि भवन्ति तद्यथा -- एकै-कजा मृदवोऽल्पाः स्निग्धाः सुबद्धमूलाः कृष्णाःकेशाः प्रशस्यन्ते । स्थिरा बहला त्वक् प्रकृत्या-कृतिसुस्रम्पन्नमीषत्प्रमाणातिरिक्तमनुरूपमात-पत्रोपमं शिरः प्रशस्यते । व्यूढं दृढं समं सु-श्लिष्टशङ्खसन्ध्यर्द्धव्यञ्जनमुपचितं बलिनमर्द्धचन्द्रा-कृतिललाटं बहलौ विपुलसमपिठौ समौ नीचौवृद्धौ पृष्ठतोऽवनतौ सुश्लिष्टकर्णपुटकौ महा-च्छिद्रौ कर्णौ ईषत् प्रलम्बिन्यावसङ्गते समेसंहते महत्यौ भ्रुवौ समे समाहितदर्शने व्यक्त-भागविभागे बलवती तेजसोपपन्ने स्वाङ्गोपाङ्गेचक्षुषी । ऋज्वी महोच्छ्वासावंशसम्पन्नेषदवन-ताग्रा नासिका । महदृजु-सुनिविष्टदन्तमास्यम् ।आयामविस्तरोपपन्ना श्लक्ष्णा तन्वी प्रकृतियुक्तापाटलवर्णा जिह्वा । श्लक्ष्णं युक्तोपचयमुष्णोपपन्नंरक्तं तालु । महानदीनः स्निग्धोऽनुनादी गम्भीर-समुत्थो धीरस्वरः । नातिस्थूलौ नातिकृशौविस्तारोपपन्नावास्य प्रच्छादनौ रक्तावोष्ठौ । म-हत्थौ हनवृत्तौ । नातिमहती ग्रीवा । व्यूढमुप-चितमुरो गूढं जत्रु पृष्ठवंशश्च । विकृष्टान्तरौस्तनौ, अंसपातिनी स्थिरे पार्श्वे, वृत्तपरिपूर्णायतौबाहू, सक्थिनी अङ्गुलयश्च । महदुपचितं पाणि-पादम् । स्थिरावृत्ताः स्निग्धास्ताम्रास्तुङ्गाः कूर्म्मा-काराः करजाः, प्रदक्षिणावर्त्ता सोत्सङ्गा चनाभिः । नाभ्युरस्त्रिभागहीना समासमुपचित-मांसा कृटीवृत्तौ स्थिरोपचितमांसौ नात्युन्नतौनात्यवनतौ स्फिचावनुपूर्व्ववृत्तौ उपचययुक्ता-वुरू । नात्युपचिते नात्यपचिते ण्णीपदे प्रगूढ-सिरास्थिसन्धी जङ्घे । नात्युपचितौ नात्यपचितौगुल्फौ पूर्व्वोपदिष्टगुणौ पादौ कूर्म्माकारौ ।प्रकृतियुक्तानि वात-मूत्र-पुरीषगुह्यानि तथास्वप्नजागरणायासस्मितरुदितस्तनग्रहणानि । यच्चकिञ्चिदन्यदपि अनुक्तमस्तिं तदपि सर्व्वं प्रकृति-सम्पन्नमिष्टं विपरीतं पुनरनिष्टमिति दीर्घायु-र्लक्षणानि” ॥
* ॥
अतोऽनन्तरं कुमारागारविधिमनु-व्याख्यास्यामः ॥
“वास्तुविद्याकुशलः प्रशस्तं रम्यतमस्कं निवातंप्रवातैकदेशं दृढमपगतश्वापदपशुदंष्ट्रिमूषिका-पतङ्गं सुसंविभक्तसलिलोदूखलमूत्रवर्च्चस्थानस्रान-भूमिमहानसमृतुसुखं यथर्त्तुशयनासनास्तरण-सम्पन्नं कुर्य्यात् । तथा सुविहितरक्षाविधान-बलिमङ्गलहोमप्रायश्चित्तं शुचिवृद्धवैद्यानुरक्त-जनसम्पूर्णमिति कुमारागारविधिः ।शयनास्तरणप्रावरणानि कुमारस्य मृदुलघु-शुचिसुगन्धीनि स्युः । स्वेदमलजन्तुमन्ति मूत्र-पुरीषोपसृष्टानि च वर्ज्ज्यानि स्युः ।असति सम्भवेऽन्येषां तान्येव च सुप्रक्षालिं-तोपधानानि सुधूपितानि सुशुद्धशुष्कान्युपयोगंगच्छेयुः ।धूपनानि पुनर्वाससां शयनास्तरणप्रावरणानाञ्चयवसर्षपातसी-हिङ्गु-गुग्गुलुवचारोचकवयःस्थागो-लोमीजटिलापलङ्कषाशाकरोहिणीसर्पनिर्म्मोका-नि घृतसंप्रयुक्तानि स्युः ।मणयश्च धारणीयाः कुमारस्य खड्गरुरुगवय-वृषभाणां जीवतामेव दक्षिणेभ्यो विषाणेभ्यो ऽग्रा-णि गृहीतानि स्युः । मन्त्राद्याश्चौषधयो जीवकर्ष-भकौ यान्यप्यन्यानि ब्राह्मणाः प्रशंसेयुः ।क्रीडनकानि खल्वस्य तु विचित्राणि घोषव-न्त्यभिरामाणि अगुरूण्यतीक्ष्णाग्राणि अनास्य-प्रवेशीनि अप्राणहराणि अवित्रासनानि स्युः ।नह्यस्य वित्रासनं साधु तस्मात्तस्मिन् रुदत्य-भुञ्जाने वान्यत्र विधेयतामगच्छति राक्षसपि-शाचपूतनाद्यानां नामान्याह्वयता कुमारस्य वि-त्रासनार्थं नामग्रहणं न कार्य्यं स्यात् ।यदि त्वातुर्य्यं किञ्चित् कुमारमागच्छेत् तत्प्र-कृतिनिमित्तपूर्व्वरूपलिङ्गोपशयविशेषैस्तत्ततोऽनु-बुध्यसर्व्वविशेषानातुरौषध-देश-कालाश्रयानवेक्ष-माणश्चिकित्सितुमारभेतैनं मधुरमृदुलघुसुरभि-शीतसङ्करं कर्म्मप्रवर्त्तयन्नेवं सात्म्याहि कुमाराभवन्ति तथा ते शर्म्म लभन्ते चिराय रोगत्वे-ऽरोगवृत्तमातिष्ठेत् देशकालात्मगुणविपर्य्ययेणवर्त्तमानः ।क्रमेणासात्म्यानि परिवर्त्त्योपयुञ्जानः सर्व्वाण्य-हितानि वर्जयेत्तथाबलवर्णशरीरायुषां सम्पद-मवाप्नोतीति ।एवमेनं कुमारमायौवनप्राप्तेर्धर्म्मार्थकुशला-गमनाच्चानुपालयेदिति पुत्त्राशिषां समृद्धिकरंकर्म्म व्याख्यातम् । तदाचरन् यथोक्तैर्विधिभिःपूजां यथेष्टं लभते ऽनसूयक इति” ॥
इति शारीरस्थाने ऽष्टमेऽध्याये चरकेणोक्तम् ॥
* ॥
“अथ कुमारं शीताभिरद्भिराश्वास्य जात-कर्म्मणि कृते मधुसर्पिरनन्ता ब्राह्मीरसेन सुवर्ण-चूर्णमङ्गुल्यनामिकया लेहयेत्ततो बलातैलेनाभ्यज्यक्षीरवृक्षकषायेण सर्व्वगन्धोदकेन वा रूप्यहेम-प्रतप्तेन वा वारिणा स्नापयेदेनं कपित्थपत्र-कषायेण वा कोष्णेन यथाकालं यथादेशं यथाविभवञ्च ॥
क्षीराहाराय सर्पिः पाययेत् सिद्धार्थक-वचामांसीपयस्यापामार्गशतावरीसारिवाब्राह्मी-पिप्पलीहरिद्राकुष्ठसैन्धवसिद्धं क्षीरान्नमादाय म-धुकवचा पिप्पली चित्रकत्रिफला सिद्धमन्नमादायद्विपञ्चमूलीक्षीर-तगर-भद्रदारु-मरिच-मधु-विड-ङ्ग-द्राक्षा-द्विब्राह्मी सिद्धम् । तेनारोग्यबलमे-धायूंषि शिशोर्मवन्ति ॥
बालं पुनर्गात्रसुखं गृह्णीयात् नचैनं तर्जयेत्सहसा न प्रतिबोधयेत् वित्रासभयात् सहसानापहरेदुत्क्षिपेद्वा वातादिविघातभयात् नोप-वेशयेत् कौब्ज्यभयात् नित्यञ्चैनमनुवर्त्तेत प्रिय-शतैरजिघांसुः । एवमनभिहतमनास्त्वभिवर्द्धतेनित्यमुदग्रसत्त्व-सम्पन्नो नीरोगः सुप्रसन्नमनाश्चभवति । वातातपविद्युत्प्रभापादपलताशून्यागार-निम्नस्थानगृहच्छायादिभ्यो दुर्ग्रहोपसर्गतश्च बालंरक्षेत् ।“नाशुचौ विसृजेद्बालं नाकाशे विषमे न च ।नोष्ममारुतवर्षेषु रजोधूमोदकेषु च ॥
क्षीरसात्म्यतयाक्षीरमाजं गव्यमथापि वा ।दद्यादास्तन्यपर्य्याप्तेर्बालानां वीक्ष्य मात्रया ॥
षण्मासञ्चैनमन्नं प्राशयेल्लघुहितञ्च । नित्यमव-रोधरतश्च स्यात् कृतरक्ष उपसर्गभयात् । प्रयत्न-तश्च ग्रहोपसर्गेभ्यो रक्ष्या बाला भवन्ति ॥
अथ कुमार उद्विजते त्रस्यति रोदिति नष्ट-संज्ञो भवति नखदशनैर्धत्रीमात्मानञ्च परिणु-दति दन्तान् खादति । कूजति जृम्भते भ्रुवौविक्षिपत्यूर्द्ध्वं निरीक्षते फेनमुद्वमति सन्दष्टौष्ठःक्रूरो भिन्नामवर्च्चा दीनार्त्तस्वरो निशि जागर्त्तिदुर्ब्बलो म्लानाङ्गो मत्स्यच्छुच्छुन्दरिमत्कुणगन्धोयथा पुरा धात्र्याः स्तन्यमभिलषति तथा नाभिल-षतीति सामान्येन ग्रहोपसृष्टलक्षणमुक्तं विस्तरे-णोत्तरे वक्ष्यामः” ॥
इति सुश्रुतेनोत्तरतन्त्रे १० अध्याये उक्तम् ॥
)वरुणवृक्षः । इति मेदिनी ॥
अर्हदुपासकविशेषः ।इति हेमचन्द्रः ॥
सिन्धुनदः । इति शब्दरत्नावली ॥
(सनकसनातनसनत्सनन्दा एते चत्वारोऽपि बा-ल्यत एव ब्रह्मचारित्वात् कुमारा इत्युच्यन्ते ॥
त इव ये च कौमारतो ब्रह्मचारिणस्तेऽपि विज्ञे-याः । यथा, मनौ । ५ । १५९ ।“अनेकानि सहस्राणि कुमारब्रह्मचारिणाम् ।दिवं गतानि विप्राणामकृत्वा कुलसन्ततिम्” ॥
मङ्गलग्रहः । यथा, नवग्रहस्तोत्रे ।“धरणीगर्भसम्भूतं विद्युत्पुञ्जसमप्रभम् ।कुमारं शक्तिहस्तञ्च लोहिताङ्गं नमाम्यहम्” ॥
शुक्तिमत्पर्व्वतोद्भूतऋषिकुल्याविशेषः ।यथा, विष्णुपुराणे ।“ऋषिकुल्याः कुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः” ॥
शाकद्वीपाधिपतेः सप्तपुत्त्राणामेकः । तन्नाम्ना तद्व-र्षस्यापि तथा संज्ञा ।यथा, विष्णुपुराणे २ । ४ । ५९-६० ।“शाकद्वीपेश्वरस्यापि भवस्य सुमहात्मनः ।सप्तैव तनयास्तेषां ददौ वर्षाणि सप्त सः ॥
जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मनीचकः ।कुसुमोदश्च मौदाकिः सप्तमश्च महाद्रुमः ॥
तत्संज्ञान्येव तत्रापि सप्तवर्षाण्यनुक्रमात्” ॥
मन्त्रविशेषः । यथा, तन्त्रसारधृतविश्वसार-वचनम् ।“हृतवीर्य्यश्च भीमश्च प्रध्वस्तो बालकः पुनः ।कुमारश्च युवा प्रौढो वृद्धो निस्त्रिंशकस्तथा” ॥
स्वरोदयोक्तबालचक्रस्थस्वरभेदः । बालोपद्रवक-ग्रहभेदः । यथा, सुश्रुते उत्तरतन्त्रे ३७ अः ॥
“स्कन्दः सृष्टो भगवता देवेन त्रिपुरारिणा ।बिभर्त्ति चापरां संज्ञां कुमार इति स ग्रहः” ॥
त्रि, सुन्दरः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कुमार केलौ अद० चुरा०
उभ०
 अक० सेट् । कुमारयति तेअचुकुमारत् त । कुमरयाम् बभूव आस चकार चक्रे ।
कुमार
पु०
 कुमारयति क्रीडोत, कुत्सितो मारो यस्मात्, कौ-मारयति दुष्टान् मृ--णिच्--अच् वा । १ कार्त्तिकेये, नाट्यीक्तौ २ युवराजे, अम० ३ शुके पक्षिणि ४ अश्ववारके, ५ वरुणवृक्षे ६ पञ्चवर्षीये, बालके च मेदि० । “कौनारंपञ्चमाब्दान्तं पौगण्डं दशमावधि” भाग० १० श्रीधरधृतवचनम् । स्त्रियां वयोवाचित्वात् ङीष् । “त्रीणिवर्षाण्युदीक्षेत कुमार्य्युतुमती सती” मनुः । ७ सिन्धुनदेशब्दर० । ८ अर्हदुपासकभेदे हेमच० । ९ शाकद्वीपेश्वरपुत्रभेदे१० तदीयवर्षभेदे च विष्णुपु० “शाकद्वीपेश्वरस्यापि भवस्यसुमहात्मनः । सप्तैव तनयास्तेषां ददौ वर्षाणि सप्त च ।जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मणीवकः । कुमुदोदः, समो-दाकिः सप्तमश्च महाद्रुमः । तत्संज्ञान्यपि तान्येव सप्त-वर्षाण्यनुक्रमात्” । ११ शुक्तिमत्पर्व्वतोद्भवे ऋषिकुल्या-भेदे “ऋषिकुल्याः कुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः” वि-ष्णुपु० । १२ सुन्दरे
त्रि०
 । १३ अविवाहितावस्थायामुपचारात् ।“कौमारा पूर्व्वबचने” पा० । “अनेकानि सहस्राणिकुमारव्रह्मचारिणाम् । दिबं गतानि विप्राणामकृत्वाकुलसन्ततिम्” मनुः । अतएव अन्नदाकल्पे “एकवर्षाभयेत्सन्ध्या इत्यादिना षोडशवर्षान्ताया अपि कुमारीत्वमुक्तम् । तत्र बालके “कुमारं माता बिभर्त्ति” ऋ०५, २, १, कुमारस्य रेतः सिक्तं न सम्भवति” “शत० ब्रा०१, ४, ५, ७, “कन्यानां संप्रदानञ्च कुमाराणाञ्च रक्षणम्”मनुः नाट्योक्तिं विनापि काव्ये राजदारके कुमारशब्दःप्रयुज्यते । “आप्तः कुमारानयनोत्सुकेन भोजेन दूतो-रघवे विसृष्टः” । “कुमारसैन्यं सपदि स्थितं च तत्” रघुः“तदानुजग्मतुः स्थाणुं कुमाराविव पाचकी” रामा० ।विश्वसारोक्ते १५ मन्त्रमेदे
पु०
 १६ विद्यायां स्त्री ङीप् ।मन्त्रविशेषाणां संज्ञाभेदाश्च तन्त्रसारे दर्शिता यथाविश्वसारे निबन्धे च । “छिन्नोरुद्धः शक्तिहीनःपराङ्मुख उदीरितः । बधिरोनेत्रहीनश्च कीलितःस्तम्भितस्तथा । दग्धःस्रस्तश्च भीतश्च मलिनश्च तिरस्कृतः ।भेदितश्च सुषुप्तश्च मदोन्मत्तश्च मूर्च्छितः । हृतवीर्य्यश्चभीमश्च प्रध्वस्तोबालकः पुनः । कुमारश्च युवा प्रौढोवृद्धोनिस्त्रिंशकस्तथा । निर्व्वीजः सिद्धिहीनश्च मन्दः कू-टस्तथा पुनः । निरंशकः सत्वहीनः केकरोजीवही-नकः । धूमितालिङ्गितौ स्यातां मोहितश्च क्षुधार्त्तकः ।अतिदीप्तोऽङ्गहीनः स्यादतिक्रुद्धः समीरितः । अति-क्रूरश्च सुब्रीडः शान्तमानस एव च । स्थानभ्रष्टश्च विक-लोनिःस्नेहः परिकीर्त्तितः । अतिवृद्धः पीडितश्च व-क्ष्याम्येषन्तु लक्षणम् । मनोर्यस्वादिमध्यान्तेष्वानिलं वीज-मुच्यते । संयुक्तं वा वियुक्तं वा पुराक्रान्तस्त्रिधा पुनः ।चतुर्द्धा पञ्चधा वापि स मन्त्रश्छिन्नसंज्ञकः । आदिमध्या-वसानेषु भूवीजद्वयलाञ्छितः । रुद्धमन्त्रः स विज्ञेयोभ-क्तिमुक्तिविवर्जितः । मायात्रितयश्रीवीजराकाहीनस्तुयोमनुः । शक्तिहीनः स कथितो यस्य मध्ये न विद्यते ।कामवीजं मुखे माया शिरस्यङ्कुशमेव च । असौ परा-ङ्मुखः प्रोक्तोहकारो विन्दुलाञ्छितः । आद्यन्तमध्येविन्दुर्व्वा न भवेद्बधिरः स्मृतः । पञ्चवर्णोमनुर्यःस्याद्रेफा-र्केन्दुविवर्ज्जितः । नेत्रहीनः स विज्ञेयो दुःखशो-कामयप्रदः । आदिमध्यावसानेषु हंसप्रासादवाग्भवौ ।हकारोविन्दुमान् जीवो वावश्चापि चतुःकलः । मायानमामि च पदं नास्ति यस्मित् स कीलितः । एकं म-ध्ये द्वयं मूद्ध्नि यस्मिन्नस्त्रपुरन्दरौ । न विद्येते स मन्त्रस्तुस्तम्भितः सिद्धिवर्ज्जितः । वह्निर्वायुसमायुक्तो यस्य म-न्त्रस्य मूर्द्धनि । सप्तधा दृश्यते तन्तु दग्धमन्त्रं प्रचक्षते ।अस्त्रंद्वाभ्यां त्रिभिः षड्भिरष्टभिर्दृश्यतेऽक्षरैः ।स्रस्तः सोऽभिहितो यस्य मुखे न प्रणव स्मृतः । शिवो-वा शक्तिरथ वा भीताख्यः स प्रकीर्त्तितः । आदौमध्ये तथा चान्ते यस्य मार्ण्णचतुष्टयम् । सएव मलि-नो मन्त्रः सर्वविघ्नसमन्वितः । यस्य मध्ये दकारोऽस्तिकवचं मूर्द्धनि द्विधा । अस्त्रं तिष्टति मन्त्रः स तिर-स्कृत उदाहृतः । द्योद्वयं हृदये शीर्षे वषट्वौषट् तुमध्यमे । सएव भेदितोमन्त्रः सर्वशास्त्रविवर्ज्जितः । त्रि-वर्ण्णो हंसहीनोयः स सुषुप्तौदाहृतः । मन्त्रोवाप्यथ वाविद्या सप्ताधिकदशाक्षरा । फट्कारपञ्चकादिर्योमदोन्म-त्त उदाहृतः । तद्वदस्त्रं स्थितं मध्ये यस्य मन्त्रःस मूर्च्छितः । विरामेऽङ्गस्य यो मन्त्रो हृतवीर्य्यः सउच्यते । आदौ मध्ये तथा चान्ते चतुरस्रयुतोमनुः ।ज्ञातव्योभीम इत्येष यःस्यादष्टादशाक्षरः । एकोनविं-शत्यर्ण्णो वा योमन्त्रस्तारसंयुतः । हृल्लेखाङ्कुशवीजाढ्यंप्रध्वस्तं तं प्रचक्षते । सप्तवर्ण्णो भवेद्बालः कुमारोऽष्टा-क्षरःस्मृतः । पोडशार्ण्णो युवा प्रौढश्चत्वारिंसल्लिपिर्म्मनुः ।त्रिंशदर्णश्चतुःषष्टिवर्णोमन्त्रः शताक्षरः । चतुःशताक्षर-श्चापि वृद्धः स परिकीर्त्तितः । नवाक्षरो ध्रुवयुतो म-नुर्निस्त्रिंश ईरितः । यस्यावसाने हृदयं शिरोमन्त्रौ चमध्यतः । शिखा वर्म्म च न स्यातां वौषट्फट्कार एववा । शिबशक्त्यर्ण्णहीनो वा स निर्वीजः उदाहृतः ।एषु स्थानेषु फट्कारः षोढा यस्मिन् प्रदृश्यते । समन्त्रः सिद्धिहीनःस्या न्मन्दःपङ्क्त्यक्षरोमनुः । कूट एका-क्षरो मन्त्रः स एवोक्तोनिरंशकः । द्विवर्ण्णः सत्वहीनःस्याच्चुतर्व्वर्ण्णस्तु केकरः । षडक्षरोजीवहीनः सार्द्धसप्ता-क्षरोमनुः । सार्द्धद्वादशवर्णो वा धूमितः स तु निन्दितः ।सार्द्धवीजत्रयस्तद्वदेकविंशतिवर्णकः । विंशदर्णस्त्रि-शदर्ण्णोवःस्यादालिङ्गितः स्मृतः । द्वाविंशत्यक्षरो मन्त्रोमोहितः परिकीर्त्तितः । द्वात्रिंशदर्णो मन्त्रोयः स-प्तविंशतिवर्णकः । क्षुधार्त्तः स तु विज्ञेयश्वतुर्विंशति-वर्णकः । एकादशाक्षरोवाऽपि पञ्चविंशतिसंख्यकः । त्र-योविंएतिवर्णो वा मन्त्रोऽतिदीप्तईरितः । षड्विंश-त्यक्षरोमन्त्रः षट्त्रिंशदर्णकस्तथा । त्रिंशदेकोनवर्णो वात्वङ्गहीनः स एव हि । अष्टाविंशत्यक्षरोय एकत्रिंशदथा-पि वा । अतिक्रुद्धः स विज्ञेयो निन्दितः सर्वकर्म्मसु ।त्रिंदशदक्षरकोमन्त्रस्त्रयस्त्रिंशदथापि वा । अतिक्रूरःस सिज्ञेयो निन्दितः सर्वकर्म्मसु । चत्वारिंशत्तमा वि-द्या त्रिषष्टिर्यावता भवेत् । तावत्संख्या निगदिता मन्त्राः सदसंज्ञकाः । पञ्चषडक्षरा ये स्युर्मन्त्रास्ते शा-न्तमानसाः । एकोनशतपर्य्यन्तं पञ्चषष्ठ्यक्षरादिति । ते सर्वेकथितामन्त्राः स्थानभ्रष्टा न शोभनाः । त्रयोदशाक्षराये स्युर्म्मन्त्राः पञ्चदशाक्षराः । विकलास्तेऽभिधीयन्ते शतं-सार्द्धशतंतथा । शतद्वयंद्विनयतिरेकहीना तथापि वा ।यावच्छतत्रयं संख्या निःस्नेहास्ते प्रकीर्त्तिताः । चतुः-शतमथारभ्य यावद्वर्णसहस्रकम् । अतिवृद्धः स मन्त्र-स्तु सर्वशास्त्रविवर्ज्जितः । सहस्रार्णाधिका मन्त्रा द-ण्डकाः पीडिताह्वयाः । द्विसहस्राक्षरामन्त्राः खण्डशः-सप्तधा कृताः । ज्ञातव्यास्तोत्ररूपास्ते मन्त्राएते यथा-स्थिताः । तथा विद्याश्च वोद्धव्या मन्त्रिमिः सर्वकर्म्मसु ।दोषानिमानविज्ञाय योमन्रं भजते बुधः । सिद्धिर्नजायते तस्य कल्पकोटिशतैरपि” अथ मन्त्राणां दोष-शान्तिः तदुक्तं तत्रैव “छिन्नादिदुष्टाये मन्त्रास्तन्त्रे-तन्त्रेनिरूपिताः । ते सर्वे सिद्धिमायान्ति मावृकार्णप्रभा-घतः । मारकार्णैः पुटीकृत्य मन्त्रं विद्यां वि-शेषतः । शतमष्टोत्तरं पूर्वं प्रजपेत् फलसिद्धये । तदामन्त्रोमहाविद्या यथोकफलदा भवेत् । मातृकापुटितंकृत्वा मध्ये वर्णान्निधाय च । मत्त्रवर्णांस्ततः कुर्य्याच्छो-धनन्तत्र सम्मतम् । बद्ध्वा तु योनिमुद्रां तां संङ्कोच्याधा-रपङ्कजम् । तदुत्पन्नान् मत्त्रवर्णान् कुर्वतश्च गतागतान् ।ब्रह्मरन्ध्रावधि ध्यात्वा वायुमापूर्य्य कुम्भयेत् । सहस्रंप्रजपेन्मन्त्रं मत्रदोषोपशात्तये” । तथा । “एषु दोषेषुप्राप्तेषु मायां काममथापि वा । क्षिप्वा चादौ श्रियं चैवतद्दूषणविमुक्तये” । तथा । “तारसंपुटितोवापि दुष्टम-न्त्रोऽपि सिध्यति । यस्य यत्र भवेद्भक्तिः सोऽपि मन्त्रोऽस्यसिध्यति” तथा । “प्रणवोमावृका देवी हृल्लेखेत्यमृत-त्रयम् । अमृतत्रयसंयोगाद्दुष्टमन्त्रोऽपि सिध्यति”तत्र विद्यायां “कुमारी या च विद्येयं त्वया शप्तापतिव्रते! । केवलं शिवरूपेण शक्तिरूपेण केबलम्”मुण्डमा० । १७ स्वरोदयेक्ते बालादिचक्रस्थे स्वरभेदेपु० चक्रशब्दस्थबालादिचक्रे विवृतिः । तत्र स्कन्दे “अग्नेपुत्रः कुमारस्तु श्रीमान् शरवणालयः” भा० आ०६६ अ० । “कुमारमभिगम्याय वीराश्रमनिवासिनम् ।अश्वमेधमवाप्नोति नरो नास्त्यत्र न संशयः” भा० व०८४ अ० । तस्य कन्दर्पापेक्षयाधिकसौकुमार्य्यात्तथात्वम् ।१८ वालोपद्रावकग्रहभेदे “स्कन्दः सृष्टो भगवता देवेनत्रिपुरारिणा । बिभर्त्ति चापरां संज्ञां कुमारः इति सग्रहः” सुश्रुतः । १९ शुद्धसुवर्ण्णे
न०
 मेदि० । संज्ञायां कन् ।वरुणवृक्षे तिक्तशाके । स्वार्थे क । बालके हेमच० ।तस्येदं तस्य भावो वा अण् । कौमार शिशुत्वे बाल्या-वस्थायां “देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनंजरा” गीता ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
कुमार क्रीडायाम्
- कुमारयति कुमारयतीति कुमारः, कुत्सितो मारो यस्य वा 321
धातुवृत्तिः
Sanskrit
कुमार (अर्थः) क्रीडायाम्
( कुमारयति ) 335
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कुमार क्रीडायाम्”@} 2 कुमारकः-रिका, चुकुमारयिषकः-षिका
कुमारयिता-त्री, चुकुमारयिषिता-त्री
3 कुमारयन्-न्ती, चुकुमारयिषन्-न्ती
कुमारयिष्यन्-न्ती-ती, चुकुमारयिषिष्यन्-न्ती-ती
कुमारयमाणः, चुकुमारयिषमाणः
कुमारयिष्यमाणः, चुकुमारयिषिष्यमाणः
4 कुमाः-कुमारौ-कुमारः
-- कुमारितम्-तः, चुकुमारयिषितः-तवान्
कुमारः, चुकुमारयिषुः
कुमारयितव्यम्, चुकुमारयिषितव्यम्
कुमारणीयम्, चुकुमारयिषणीयम्
कुमार्यम्, चुकुमारयिष्यम्
ईषत्कुमारः-दुष्कुमारः-सुकुमारः
-- कुमार्यमाणः, चुकुमारयिष्यमाणः
5 कुमारः, चुकुमारयिषः
कुमारयितुम्, चुकुमारयिषितुम्
कुमारणा, चुकुमारयिषा
कुमारयित्वा, चुकुमारयिषित्वा
सङ्कुमार्य, सञ्चुकुमारयिष्य
कुमारम् २, कुमारयित्वा २, चुकुमारयिषम् २
चुकुमारयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२२८)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८७८। अक। सेट्। उभ। अदन्तः।)
03
=>
 [[B। ‘यो मत्क्षयं स्पृहयते मयि भामितेऽपि संसूचयत्यरिगुणांश्च मदन्नखेटी। तं क्षोटितौजसमगोमितभूमिबद्धं शत्रौ कुमारयति मारयतोग्रसेनम्।।’ धा। का। ३-५५।]]
04
=>
 [[१। पदान्तत्वात् ‘खरवसानयोर्विसर्जनीयः’ (८-३-१५) इति विसर्गः।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०२१६+ २०]
Capeller
German
कुमार॑
m.
 Kind, Knabe Jüngling, Sohn
(Abstr.
°रत्व
n.
 ), bes. Fürstensohn, Prinz,
Bein. des Kriegsgottes.
f.
 कुमारी॑ Mädchen,
Jungfrau, Tochter.
Grassman
German
kumārá, m., Kind, Knabe [ursprünglich „hinfällig“, eine Bedeutung, die in kumārá-deṣṇa hervortritt, also von BR. mit Recht aus ku und māra (von mṛ) als „leicht sterbend“ gedeutet]. In 311 mit dem Beiwort sāhadeviá.
-a {961, 3}. _{961, 4}.
-ás {224, 12}
{432, 9}
{905, 3}. — {311, 7}. _{311, 9}.
-ám {356, 1}. _{356, 2}
{961, 5}. — {311, 10}.
-ā́t {311, 8}.
-ā́s {516, 17} viśikhā́s.
Burnouf
French
कुमार कुमार
m.
 jeune homme au-dessous de 15 ans.
Prince-royal, héritier présomptif du trône.
Cavalier.
Perroquet.
Surnom de Kārttikeya, et de l'Indus ou Sindhu.
Tapia cratœva, arbre.
-- कुमार
n.
 or pur.
-- कुमारी
f.
jeune fille de 10 à 12 ans.
Surnom de Durgā.
Clitoria
ternatea
jasmin double
aloe perfoliata, bot.
Le Jambu-dvīpa ou
continent indien
en particulier le sud du Jambu-dvīpa, le cap
Comorin.
Np. de rivière.
कुमारक
m.
 jeune garçon.
कुमारभ्र्त्या
f.
 (भृ) obstétrique ou art des
accouchements.
कुमारयामि ou कुमालयामि 10, faire le jeune homme,
s'amuser, se divertir.
कुमारयु
m.
 jeune prince.
कुमारवाहिन्
m.
 paon [monture du dieu कार्त्तिकेय].
कुमारव्रत
n.
 vœu de célibat.
कुमारसू
f.
 (सू) la mère de Kārttikeya, la
déesse Gaṅgā (le Gange).
कुमारिका
f.
 jeune fille.
Jasmin double.
Cf.
कुमारी।
Stchoupak
French
कुमार-
m.
 enfant, garçon, jeune homme, fils
(jeune) prince, prince
héritier
ép. de Skanda
pl.
n.
 d'un peuple
-ई-
f.
 fille (de 10 à
12 ans), jeune fille (en général), vierge
n.
 de diverses femmes
d'une
rivière (= Sarayū ?)
-क-
m.
 enfant, garçon, jeune homme
n.
 d'un
Nāga
-इका-
f.
 jeune fille (de 10 à 12 ans), vierge
-त्व- nt.
enfance.
°गुप्त-
m.
n.
 de divers princes.
°दत्त-
m.
 fils de Nidhipati.
°धारा-
f.
n.
 d'une rivière.
°ब्रह्म-चारिन्- a. chaste depuis l'enfance.
°भुक्ति-
f.
 apanage du prince héritier.
°भृत्या-
f.
 soins donnés à une femme en couches ou à un enfant.
nouveau-né.
°वारि-धारा-।
f.
 = °धारा-।
°व्रत- nt. vœu de chasteté.
°संभव-
m.
 naissance de Skanda
n.
 d'un poème épique de
Kālidāsa.
°सू- (père de Skanda)
m.
 ép. d'Agni.
कुमारि-दत्त-
m.
n.
 d'un homme.
कुमारी-पुर- nt. partie du gynécée dans laquelle se tiennent les
jeunes filles
gynécée.
°भाव-
m.
 virginité.