| YouTube Channel

कुन्तीतनय (kuntItanaya)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कुन्तीतनय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಂತಿಯ ಮಕ್ಕಳು ೧)ಧರ್ಮರಾಜ ೨)ಭೀಮಸೇನ ೩)ಅರ್ಜುನ ೪)ಕರ್ಣ
व्युत्पत्तिः - > कुन्त्याः तनयः
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कुन्तीतनय
पु०
 ६ त० । कुन्त्यां धर्म्मादितो जातेषु ३ युधि-ष्ठिरादिषु त्रिषु सूर्य्या जाते ४ कर्ण्णे च । तत्कथा यथा“यस्यां (कुन्त्याम्) स धर्म्मविद्राजा धर्म्माज्जज्ञे युधि-ष्ठिरः । भीमसेनस्तथा वातादिन्द्राच्चापि धनञ्जयः” हरिवं०३५ अ० । कर्ण्णोत्पत्तिकथा भा० आ० १११ अ० यथा“शूरो नाम यदुश्रेष्ठो वसुदेवपिताऽभवत् । तस्य कन्यापृथा नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि । पितृस्वस्रीयाय सुता-मनपत्याय भारत! । अग्र्यमग्रे प्रतिज्ञाय खस्यापत्यं ससत्यवाक् । अग्रजामथ तां कन्यां शूरोऽनुग्रहकाङ्क्षि-णे । प्रददौ कुन्तिभोजाय सस्ता सख्ये महात्मने ।नियुक्ता सा पितुर्गेहे ब्राह्मणातिथिपूजने । उग्रं प-र्य्यचरत्तत्र ब्राह्मणं शंसितव्रतम् । निगूढनिश्चयं धर्म्मेयं तं दुर्व्वाससं विदुः । तमुग्रं शंसितात्मानं सर्व्वयत्नै-रतोषयत् । तस्यै स प्रददौ मन्त्रमापद्धर्म्मान्ववेक्षया । अ-भिचारादिभिर्युक्तमब्रवीच्चैव तां मुनिः । यं यं देवंत्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि । तस्य तस्य प्रसादेनतव पुत्रो भविष्यति । तथोक्ता सा तु विप्रेण कुन्तीकौतूहलान्विता । कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यश-स्विनी । सा ददर्श तमायान्तं भास्करं लोकभावनम् ।विस्मिता चानवाद्याङ्गी दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम् । तां समा-साद्य देवस्तु विवस्वानिदमब्रवीत् । अयमस्म्यसितापाङ्गि ।ब्रूहि किं करवाणि ते । कुन्त्युवाच । कश्चिन्मे ब्रा-ह्मणः प्रादाद्वरं विद्याञ्च शत्रुहन्! । तद्विजिज्ञास-याह्वानं कृतवत्यस्मि ते विभो! । एतस्मिन्नपराधे त्वांशिरसाहं प्रसादये । योषितो हि सदा रक्ष्याः स्व-पराधेऽपि नित्यशः । सूर्य्य उवाच । वेदाहं सर्वमे-वैतत् यद्दुर्व्वासा वरं ददौ । संत्यज्य भयमेवेहक्रियतां सङ्गमो मम । अमोघं दर्शनं मह्यमाहूत-श्चास्मि ते शुभे! । वृथाह्वानेऽपि ते भीरु! दोषः स्यान्नात्रसंशय । वैशम्पायन उवाच । एवमुक्ता बहुविधं सा-न्त्वपूर्व्वं बिवस्वता । सा तु नैच्छद्वरारोहा कन्याह-मिति भारत! । बन्धुपक्षभयाद्भीता लज्जया च यश-स्विनी । तामर्कः पुनरेवेदमव्रवीद्भरतर्षभ! । मत्प्रसा-दान्न ते राज्ञि! भविता दोष इत्युत । एवमुक्त्वा सभगवान् कुन्तिराजसुतां तदा । प्रकाशकर्त्ता तपनः स-म्बभूव तया सह । तत्र वीरः समभवत् सर्वशस्त्र-भृतांवरः! आमुक्तकवचः श्रीमान् देवगर्भः श्रियान्वितः ।सहजं कवचं बिभ्रत् कुण्डलोद्द्योतिताननः । अजायतसुतः कर्णः सर्व्वलोकेषु विश्रुतः । प्रादाच्च तस्य कन्यात्वपुनः स परमद्युतिः । दत्त्वा च तपतां श्रेष्ठो दिवमा-चक्रमे ततः । दृष्ट्वा कुमारं जातं सा वार्ष्णेयी दीन-मानसा । एकाग्रं चिन्तयामास किं कृत्वा सुकृतं भवेत् ।गूहमानापचारं सा बन्धुपक्षभयात्तदा । उत्ससर्ज्ज-कुमारं तं जले कुन्ती महाबलम्” ।युधिष्ठिरादुत्पत्तिस्तत्रैव १२२ । १२३ अ० यथा“एवमुक्ता ततः कुन्ती पाण्डुं परपुरञ्जयम् । प्रत्युवाचवरारोहा भर्त्तुः प्रियहिते रता । पितृवेश्मन्यहंबाला नियुक्ताऽतिथिपूजने । उग्रं पर्य्यचरन्तत्र ब्राह्म-णं शंसितव्रतम् । निगूढनिश्चयं धर्म्मे यन्तं दुर्वा-ससं विदुः । तमहं शंसितात्मानं सर्व यत्नैरतोषयम् ।स मेऽभिचारसंयुक्तमाचष्ट भगवान् वरम् । मन्त्रन्त्वि-मञ्च मे प्रादादब्रवीच्चैव मामिदम् । यं यं देवं त्वमे-तेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि । अकामो वा सकामो वावशं ते समुपैव्यति । तस्य तस्य प्रसादात्ते राज्ञि! पुत्रोभविष्यति । इत्युक्ताहं तदा तेन पितृवेश्मनि भारत! ।ब्राह्मणस्य वचस्तथ्यं तस्य कालोऽयमागतः । अनुज्ञातात्वया देवमाह्वयेयमहं नृप! । तेन मन्त्रेण राजर्षे! यथास्यान्नौ प्रजा हिता । आवाहयामि कं देवं ब्रूहिसत्यवतांवर! । त्वत्तोऽनुज्ञाप्रतीक्षां मां बिद्व्यस्मिन्कर्म्मणि स्थिताम् । पाण्डुरुवाच । अद्यैव त्वं वरा-रोहे! प्रयतस्व यथाविधि । धर्म्म मावाहय शुभे! स हिदेवेषु पुण्यभाक् । अधर्म्मेण न नो धर्म्मः संयुज्येतकथञ्चन । लोकश्चायं वरारोहे! धर्म्मोऽयमिति मन्यते ।धार्म्मिकश्च कुरूणां स भविष्यति न संशयः । धर्म्मेणचापि दत्तस्य नाधर्म्मे रंस्यते मनः । तस्माद्धर्म्मंपुरस्कृत्य नियता त्वं शुचिस्मिते! । उपचाराभिचाराभ्यांधर्म्ममावाहयस्व वै । वैशम्पायन उवाच । सा तथोक्तातथेत्युक्त्वा तेन भर्त्रा वराङ्गना । अभिवाद्याभ्यनुज्ञाताप्रदक्षिणमवर्त्ततं” । “संवत्सरधृते गर्व्भे गान्धार्य्याजनमेजय । आह्वयामास वै कुन्ती गव्र्भार्थे धर्म्म-मच्युतम् । सा बलिं त्वरिता देवी धर्म्मायोपज-हाव ह । जजाप विधिवज्जप्यं दत्तं दुर्व्वाससापुरा । आजगाम ततो देवो धर्म्मो मन्त्रबलात्ततः ।विमाने सूर्य्यसङ्काशे कुन्ती यत्र जपस्थिता । विहस्यतां ततो ब्रूयाः कुन्ति! किन्ते ददाम्यहम् । सा तं वि-हस्यमानापि पुत्रं देह्यब्रवीदिदम् । संयुक्ता सा हिधर्म्मेण योगमूर्त्ति धरेण ह । लेभे पुत्रं वरारोहा सर्व्व-प्राणभृतां हितम् । ऐन्द्रे (ज्येष्ठाभे) चन्द्रसमायुक्ते सु-हूर्त्तेऽभिजितेऽष्टमे । दिवामध्यगते सूर्य्ये तिथौ पूर्णे-ऽतिपूजिते । समृद्धयशसं कुन्ती सुषाव प्रवरं सुतम् ।जातमात्रे सुते तस्मिन् वागुवाचाशरीरिणी । एष धर्म्म-भृतां श्रेष्ठो भविष्यति नरोत्तमः । विक्रान्तः सत्यवाक्चैव राजा पृथ्व्यां भविष्यति । युधिष्ठिर इति ख्यातःपाण्डोः प्रथमजः सुतः । भविता प्रथितो राजा त्रिषुलोकेषु विश्रुतः । यशसा तेजसा चैव वृत्तेन च समन्वितः ।धार्म्मिकं तं सुतं लब्ध्वा पाण्डुस्तां पुनरब्रवीत् ।प्राहुः क्षत्रं बलज्येष्ठं बलश्रेष्ठं सुतं वृणु । ततस्तथोक्ताभर्त्रा तु वायुमेवाजुहाव सा । ततस्तामागतो वायुर्मृ-गारूढो महाबलः । किन्ते कुन्ति! ददाम्यद्य ब्रूहि यत्तेहृदि स्थितम् । सा सलज्जा विहस्याह पुत्रं देहि सु-रोत्तम! । बलबन्तं महाकायं सर्व्वदर्षप्रभञ्जनम् । त-स्माज्जज्ञे महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः । तमप्यतिबलंजातं वागुवाचाशरीरिणी । सर्व्वेषां बलिनां श्रेष्ठोजातोऽयमिति भारत । इदमत्यद्भुतं चासीज्जातमात्रेवृकोदरे । यदङ्कात् पतितो मातुः शिलां गात्रैरचूर्ण-यत् । कुन्ती व्याघ्रभयोद्विग्ना सहसोत्पतिता किल ।नान्वबुध्यत संसुप्तमुत्सङ्गे स्वे वृकोदरम् । ततः स व-ज्रसङ्घातः कुमारो न्यपतद्गिरौ । पतता तेन शतधाशिला गात्रैर्विचूर्णिता । तां शिलां चूर्णितां दृष्ट्वापाण्डुर्व्विस्मयमागतः । यस्मिन्नहनि भीमस्तु जज्ञेभरतसत्तम! । दुर्य्योधनोऽपि तत्रैव प्रजज्ञे वसुधाधिप! ।जाते वृकोदरे पाण्डुरिदं भूयोंऽन्वचिन्तयत् । कथं नुमे वरः पुत्रो लोकश्रेष्ठो भवेदिति । दैवे पुरुषकारे चलोकोऽयं सम्प्रतिष्ठितः । तत्र दैवन्तु विधिना कालयु-क्तेन लभ्यते । इन्द्रो हि राजा देवानां प्रधान इतिनः श्रुतम् । अप्रमेयबलोत्साहो वीर्य्यवानमितद्युतिः ।सन्तोषयित्वा तपसा पुत्रं लप्स्ये महाबलम् । यं दास्यतिस मे पुत्रं स वरीयान् भविष्यति । अमानुषान्मानु-षांश्च संग्रामे स हनिष्यति । कर्म्मणा मनसा वाचातस्मात्तप्स्ये महत्तपः । ततः पाण्डुर्महाराजोमन्त्र-यित्वा महर्षिभिः । दिदेश कुन्त्याः कौरव्यो व्रतंसंवत्सरं शुभम् । आत्मना च महाबाहुरेकपाद-स्थितोऽभवत् । उग्रं स तप आस्थाय परमेण समा-धिना । आरिराधयिषुर्द्देवं त्रिदशानां तमीश्वरम् ।भार्य्यया सह धर्म्मात्मा पर्य्यतप्यत भारत! । तन्तु कालेनमहता वासवः प्रत्यपद्यत । शक्र उवाच । पुत्रं तवप्रदास्यामि त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । ब्राह्मणानां गवा-ञ्चैव सुहृदाञ्चार्थसाधकम् । दुर्हृदां शोकजननं सर्व्व-बान्धवनन्दनम् । सुतं तेऽग्र्यं प्रदास्यामि सर्व्वामित्र-विनाशनम् । इत्युक्तः कौरवो राजा वासवेन महा-त्मना । उवाच कुन्तीं धर्म्मात्मा देवराजवचः स्मरन् ।उदर्कस्तव कल्याणि! तुष्टो देवगणेश्वरः । दातुमिच्छति तेपुत्रं यथा सङ्कल्पितं त्वया । अतिमानुषकर्म्माणं यशस्विन-मरिन्दमम् । नीतिमन्तं महात्मानमादित्यसमतेजसम् ।दुराधर्षं क्रियावन्तमतीवाद्भुतदर्शनम् । पुत्रं जनयसुश्रोणि! धाम क्षत्रियतेजसाम् । लब्धः प्रसादो देबे-न्द्रात् तमाह्वय शुचिस्मिते! । वैशम्पायन उघाच । एव-मुक्ता ततः शक्रमाजुहाव यशस्मिनी । अथाजगामदेवेन्द्रो जनयामास चार्ज्जुनम्” । कुन्त्या अपत्यं ढक् ।कौन्तेय तदपत्ये “कौन्तेय प्रतिजानीहि” गीता ।