| YouTube Channel

कुत्स (kutsa)

 
शब्दसागरः
English
कुत्स r. 10th cl. (कुत्सयते-ति) To despise, to abuse, to revile.
Capeller Eng
English
कु॑त्स
m.
N.
 of a Ṛṣi etc.
Yates
English
कुत्स (क, ञ) कुत्सयति, ते 10.
c. To despise,
to blame, to abuse, to revile.
Spoken Sanskrit
English
कुत्स kutsa
m.
 lightning
कुत्स kutsa
m.
 thunderbolt
कुत्स kutsa
m.
 distance of about 30 inches
कुत्स kutsa
n.
 crape ginger or verigated ginger plant [ Costus speciosus or arabicus - Bot. ]
Wilson
English
कुत्स r. 10th cl. (कुत्सयते-ति) To despise, to abuse, to revile.
Monier Williams Cologne
English
कु॑त्स
m.
N.
 of a Ṛṣi (called Ārjuneya, author of several hymns of the
RV.
when attacked by the demon Śuṣṇa, Indra defended him and killed the demon
but in other hymns [RV. i, 53, 10
ii, 14, 7
iv, 26, 1
viii, 53, 2] Kutsa is represented as persecuted by Indra),
RV.
AV.
 iv, 29, 5
TāṇḍyaBr.
N.
 of a descendant of Aṅgiras (author of the hymns,
RV.
 i, 94-98
100-115
ix, 97, 45 seqq.),
ĀśvŚr.
lightning, thunderbolt,
Naigh.
Nir.
(also) a distance of about 30 inches,
L.
कु॑त्स
m.
pl.
 (Pāṇ. ii, 4, 65) the descendants or the family of Kutsa,
RV.
 vii, 25, 5
Lāṭy.
कु॑त्स
n.
 the plant Costus speciosus or arabicus,
L.
 (cf. कौ॑त्स, पुरु-कु॑त्स,
&c.
 )
Monier Williams 1872
English
कुत्स कुत्स, अस्, m., N. of a Ṛṣi with the
epithet Ārjuneya, author of several hymns of the
Ṛg-veda (when attacked by the demon Śuṣṇa,
Indra defended him and killed the demon
but in
other hymns of the Ṛg-veda, Kutsa is represented as
persecuted by Indra)
N. of a descendant of Aṅgiras,
author of several other hymns of the Ṛg-veda
(pl.) the descendants or the family of Kutsa
light-
ning, thunderbolt
[cf. कौत्स, पुरु-कुत्स, &c.]
—कुत्स-कुशिकिका, f. the intermarriage of the
Kutsa and Kuśika families.
—कुत्स-पुत्र or कुत्स-
वत्स, अस्, m. a son of Kutsa.
Macdonell
English
कुत्स kúts-a,
m.
 N. of various men
-ana,
n.
 🞄reviling, abuse
contempt
term of abuse
🞄-aya, den. P. [ask as to the whence: kut(a)s] 🞄abuse, blame
contemn: pp. -ita, contemptible
🞄[Page70-1] 🞄blameworthy
-ā,
f.
 abuse, blame: in. 🞄contemptuously
-ya, fp. blameworthy.
Benfey
English
कुत्स कुत्स,
m.
 The name of a Ṛṣi,
Chr. 296.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कुत्स - अवक्षेपणे (चुरा० आत्म० सक० से०) कुत्सयते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ನಿಂದಿಸು /ಅವಹೇಳನ ಮಾಡು
कुत्स
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ಋಷಿ
निष्पत्तिः - > कु्त्स (अवक्षेपणे) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > कुत्सयते संसारम्
कुत्स
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುತ್ಸ ಋಷಿಯ ಮಕ್ಕಳು /ಕುತ್ಸ ಋಷಿಯ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-१-११४) । लुक् (२-४-६५)
व्युत्पत्तिः - > कुत्सस्य गोत्रापत्यानि पुमांसः
कुत्स
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನಿಂದಿತವಾದ /ಅಂದವಿಲ್ಲದ /ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲದ
प्रयोगाः - > "स्वच्छस्वशैलेक्षितकुत्सबेरस्तां प्रत्यगान्नस्त्रितमं कुबेरः"
उल्लेखाः - > नैष० १०-१३
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
कुत्स Quoted in Āpastambadharmasūtra 1, 19, 7.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 कुत्स्
मूलधातुः:
 कुत्स
धात्वर्थः:
 अवक्षेपणे (निन्दने)
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 कुत्सयते
अनुबन्धादिविशेषः:
 आकुस्मीयः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
कुत्सँ कुत्स अवक्षेपणे
- कुत्सयते अकुत्सयत अचुकुत्सत कुत्सा 160
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: कुत्सः
Root: कुत्स
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Distance from the elbow to the end of the fist plus eight inches (dhanus)
altogether a distance of about thirty inches.
Shloka(s):
3|1|55|2 ► कुत्सश्चाप्यथवाकुत्सः सधनुर्मुष्टिरेव सः॥ (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|1|55|2 ⇢ कुत्सः (कुत्स) (पुं) ⇒ Distance from the elbow to the end of the fist plus eight inches (dhanus)
altogether a distance of about thirty inches. ⇒
➠ 3|1|55|2 ⇢ अकुत्सः (अकुत्स) (पुं) ⇒ Distance from the elbow to the end of the fist plus eight inches (dhanus)
altogether a distance of about thirty inches. ⇒
➠ 3|1|55|2 ⇢ धनुः (धनुस्) (नपुं) ⇒ Identical with Dhanurgraha i.e. Space of eight inches ⇒
Related word(s):
पुराणम्
English
कुत्स / KUTSA. Son of a Rājarṣi called ruru. kutsa is mentioned with reference to indra in many places in the ṛgveda.
Vedic Reference
English
Kutsa is the name of a hero frequently mentioned in the
Rigveda, which, however, gives practically no information
about him, for he was no doubt already a figure of the mythic
past. He is several times^1 called Ārjuneya, ‘descendant of
Arjuna, ’ and is usually^2 associated with Indra in the exploit of
defeating the demon Śuṣṇa and winning the sun. He is said^3
to have defeated Smadibha, Tugra, and the Vetasus, but, on the
other hand, he is several times^4 mentioned with Atithigva and
Āyu as being vanquished by Indra, his defeat in one passage^5
being attributed to Tūrvayāṇa. Elsewhere^6 he appears with
Atithigva as a friend of Indra's. In the later literature he is
seldom^7 mentioned except in connexion with the myth of his
binding Indra, which is found in the Brāhmaṇas, ^8 and which is
based on an obscure verse in the Rigveda.^9
The Kutsas, or descendants of Kutsa, are mentioned in one
hymn of the Rigveda.^10
1) Rv. iv. 26, 1
vii. 19, 2
viii. 1,
11.
2) Rv. i. 63, 3
121, 19
174, 5
175, 4
iv. 30, 4
v. 29, 4
vi. 20, 5
vii. 19, 2
x. 99, 9.
3) Rv. x. 49, 4.
4) Rv. i. 53, 10
ii. 14, 7
viii. 53, 2.
Cf. iv. 26, 1.
5) Rv. i. 53, 10.
6) Rv. i. 51, 6
vi. 26, 3.
7) E.g., Av. iv. 29, 5
Pañcaviṃśa
Brāhmaṇa, xiv. 11, 26.
8) Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, ix. 2, 22
Śāṭyāyanaka in Sāyaṇa on Rv. x. 38,
5
Jaiminīya Brāhmaṇa, i. 228
Oertel.
Journal of the American Oriental Society,
18, 31.
9) x. 38, 5.
10) vii. 25, 5.
Cf. Ludwig, Translation of the Rig-
veda, 3, 113, 148
Oldenberg, Zeitschrift
der Deutschen Morgenländischen Gesell-
schaft, 42, 210, 211
Hillebrandt,
Vedische Mythologie, 3, 284 et seq., who
suggests that perhaps two Kutsas — one
a friend of Indra, and the other a foe
— may be distinguished
Geldner,
Vedische Studien, 3, 171
Hopkins,
Transactions of the Connecticut Academy of
Arts and Sciences, 15, 57, n. 1.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कुत्स ङ क ञ अवक्षेपे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
चुरां--आत्मं--उभञ्च--सकं--सेट् ।) पञ्चमस्वरी । दन्त्यवर्गा-द्योपधः । अवक्षेपो निन्दा । ङ क, यो न कुत्सयतेकुत्स्यमिति हलायुधः ॥
ञ, कुत्सयति कुत्सयते ।अयमात्मनेपदीत्यन्ये । कदाचित् परस्मैपदार्थोञकारः । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कुत्स निन्दने चुरा० आत्म०
सक०
 सेट् । कुत्सयते अचुकुत्सतकुत्सयाम् बभूव आस चक्रे । कतसयमानः कुत्सयित्वासं कुत्स्य । कुत्स्यः कुत्सितः कुत्सनं कुत्सा कुत्सः ।कुत्सना । कर्म्मणि कुत्स्यते अकुत्सि अकुत्सिषाताम्-अकुत्सयिषाताम् “वहत्कुत्समार्ज्जनेन शतक्रतुः” ऋ०१ । ६३ । ३ । कुत्सायशुष्ममशूषम्” ऋ० ४ । १६ । ४२ “कुत्सि-तानि कुत्सनैः” पा० । कुत्सकः । “परिवित्तिः परीवेत्ताब्रह्मघ्नोयश्च कुत्सकः” भा० शा० ३४० अ० । “यदाऽश्रौषं कर्ण्णमासाद्य मुक्तं नावघीत्भीमं कुत्सयित्वा वचोभिः” भा०आ० अ० “नास्तिक्यम् वेदनिन्दाञ्च देवतानाञ्च कुस-नम्” मनुः । “नैतच्छतच्छक्यं त्वया वेद्धुं लक्ष्यमित्येवकुत्सयन्” भा० आ० ५२८६ श्लो० । अत्र परस्मैपदमार्षम्
कुत्स
पु०
 कुत्सयते संसारं कुत्स--अच् । १ ऋषिभेदे तस्या-पत्यम् ऋष्यण् । कौत्स तदपत्ये पुंस्त्री “कौत्सः प्रपेदेवरतन्तुशिष्यः” रघुः । वहुषु तस्य “अत्रिभृगु कुत्मेति”पा० लुक् । कुत्साः तदपत्येषु । कृ--बा० स पृषो० ।२ कुर्वति
त्रि०
 । “कुत्साएते हर्य्यश्वाय” ऋ० ७ । २५ । ५ ।“कुत्साः कुर्व्वाणाः । करोतेः कुत्सशब्दनिष्पत्तिः”भा० । ततः पक्षा० चतुरर्थ्यां फक् । कौत्सायन तन्नि-र्वृत्तादौ
त्रि०
 ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
कुत्सँ कुत्स अवक्षेपणे
- कुत्सयते कुत्सना चिन्तिपूजि (33105) इति कुत्सा 165
धातुवृत्तिः
Sanskrit
कुत्सँ कुत्स (अर्थः) अवक्षेपणे
( कुत्सयते ) कुत्सेति णिदि कुत्सायामिति निर्देशादङि 163
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कुत्स अवक्षेपणे”@} 2 आकुस्मीयः।
कुत्सकः-त्सिका, चुकुत्सयिषकः-षिका
3 कुत्सयिता-त्री, चुकुत्सयिषिता-त्री
कुत्सयमानः, चुकुत्सयिषमाणः
कुत्सयिष्यमाणः, चुकुत्सयिषिष्यमाणः
4 कुत्-कुत्सौ-कुत्सः
-- 5 कुत्सितम्-तः, चुकुत्सयिषितः-तवान्
कुत्सः, 6 कुत्सनः, 7 कौत्सः
चुकुत्सयिषुः, कुत्सयितव्यम्, चुकुत्सयिषितव्यम्
कुत्सनीयम्, चुकुत्सयिषणीयम्
8 कुत्स्यम्, चुकुत्सयिष्यम्
ईषत्कुत्सः-दुष्कुत्सः-सुकुत्सः
-- 9 कुत्स्यमानः, चुकुत्सयिष्यमाणः
कुत्सः, चुकुत्सयिषः
कुत्सयितुम्, चुकुत्सयिषितुम्
कुत्सना, 10 कुत्सा, चुकुत्सयिषा
कुत्सनम्, चुकुत्सयिषणम्
कुत्सयित्वा, चुकुत्सयिषित्वा
प्रकुत्स्य, प्रचुकुत्सयिष्य
कुत्सम् २, कुत्सयित्वा २, चुचुत्सयिषम् २
चुकुत्सयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२१७)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६९८। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[२। अनेकाच्त्वाद्धातोः, ‘धातोरेकाच--’ (३-१-२२) इति यङ् न।]]
04
=>
 [[३। ‘संयोगान्तस्य लोपः’ (८-२-२३) इति सकारलोपः।]]
05
=>
 [[४। ‘निष्ठायां सेटि’ (६-४-५२) इति णेर्लोपः।]]
06
=>
 [[५। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति युच् ताच्छीलिकः।]]
07
=>
 [[६। कुत्सः = तन्नामा ऋषिः। तस्यापत्यमित्यर्थे ऋष्यण्।]]
08
=>
 [[आ। ‘कुत्स्या हि गालनपटा इव कष्टमेते दुष्कीर्तिभालनपराः खलु कूटवृत्त्या।’ धा। का। ३। ३६।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०२०७+ २५]
10
=>
 [[१। ‘यूनश्च कुत्सायाम्’ (वा। ४-१-१६५) इत्यत्र निर्देशबलात् ण्यन्तादपि बाहुलकात् भावे स्त्रियामङ्। केचित्तु-- ‘अनित्यण्यन्ताश्चुरादयः’ इत्याश्रित्य कुत्सा-- ‘कुत्सितव्यमिदं ज्ञेयम्--’ इत्यादिप्रयोगाणां साधुत्वमाचक्षते। ‘चिन्तिपूजिकथिकुम्बिचर्चश्च’ (३-३-१०५) इत्यत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थकत्वात् युजपवादोऽङ्--इति क्षीरस्वामी।]]
Capeller
German
कु॑त्स
m.
 Mannsname.
Grassman
German
kútsa, m., Eigenname eines Sängers, mit dem Beinamen ārjuneyá ({322, 1}
{535, 2}
{621, 11}
{112, 23}), welcher theils von Indra unterstützt, theils ({53, 10}
{322, 1}
{1022, 2}
{205, 7}) von ihm verfolgt wird
pl. Nachkommen des K. — Vgl. indrā-kutsa.
-as {106, 6}
{312, 10}
{866, 6}.
-am {51, 6}
{53, 10}
{112, 9}. _{112, 23}
{174, 5}
{175, 4}
{322, 1}
{385, 8}
{459, 13}
{535, 2}
{621, 11}
{875, 3}
{1022, 2}.
-ena {312, 11}
{383, 9}
{472, 3}
{855, 2}.
-āya {63, 3}
{121, 9}
{210, 6}
{312, 12}
{326, 4}
{383, 10}
{461, 5}
{467, 3}
{644, 25}
{875, 4}
{925, 9}
{964, 1}.
-āt {864, 5}.
-asya {205, 7} vīrā́n.
-ās {541, 5}.
kútsa:
-am {33, 14}.
Burnouf
French
कुत्स कुत्स
m.
 np d'un ancien Ṛṣi et d'un poète védique.