| YouTube Channel

कुटुम्बिनी (kuTumbinI)

 
Monier Williams Cologne
English
कुटुम्बिनी
f.
 the wife of a householder, mother of a family,
MBh.
Ragh.
&c.
a female servant of a house Comm. on
Yājñ.
a large household g. खलादि
a small shrub used in med. (क्षीरिणी, a kind of moon-plant),
L.
Apte Hindi
Hindi
कुटुम्बिनी
स्त्री*
 - -
"गृहपत्नी, गृहिणी"
कुटुम्बिनी
स्त्री*
 - -
स्त्री
कुटुम्बिनी
स्त्री*
 - कुटुम्ब+इनि+ङीष्
गृहिणी
कुटुम्बिनी
स्त्री*
 - कुटुम्ब+इनि+ङीष्
घर की सेविका या नौकरानी
Shabdartha Kaustubha
Kannada
कुटुम्बिनी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೆಂಡತಿ /ಪತ್ನಿ
निष्पत्तिः - > स्त्रियां "ङीप्" (४-१-५)
प्रयोगाः - > "प्रायेण गृहिणीनेत्राः कन्यार्थेषु कुटुम्बिनः" । "भवतु, कुटुम्बिनीमाहूय पृच्छामि" ।
उल्लेखाः - > कुमा० ६-८५, मुद्रा० १
कुटुम्बिनी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಟುಂಬಗಳ ಸಮೂಹ
निष्पत्तिः - > "इनिः" (वा० ४-३-५१)
व्युत्पत्तिः - > कुटुम्बानां समूहः
L R Vaidya
English
kuwuMbinI {% f. %} 1. The wife of a householder and generally in charge of the house, अपशोकमनाः कुटुंबिनीमनुगृह्णीष्व निवापदत्तिभिः R.viii.86, Am.S.48
2. a woman in general
3. a multitude of families.
Bopp
Latin
कुटुम्बिनी f. (a praec. signo fem. ई) uxor. RAGH. 8. 85.
Indian Epigraphical Glossary
English
kuṭumbinī (EI 19
CII 2-1
ML), originally, ‘the wife
of a householder’
later, ‘wife’ in general (cf. Sel. Ins., p. 164).
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
सुवासिनी वधूटी स्याच्चिरिण्ट्यथ सधर्मिणी ।
पत्नी सहचरी पाणिगृहीती गृहिणी गृहाः ॥ ५१२ ॥
दारा क्षेत्रं वधूर्भार्या जनी जाया परिग्रहः ।
द्वितीयोढा कलत्रं च पुरंध्री तु कुटुम्बिनी ॥ ५१३ ॥
-wordlist-
सुवासिनी (स्त्री), वधूटी (स्त्री), चिरण्टी (स्त्री), सधर्मिणी (स्त्री), पत्नी (स्त्री), सहचरी (स्त्री), पाणिगृहीती (स्त्री), गृहिणी (स्त्री), गृहाः (पुंब), गृह (क्ली), दाराः (पुंब), क्षेत्र (क्ली), वधू (स्त्री), भार्या (स्त्री), जनी (स्त्री), जाया (स्त्री), परिग्रह (पुं), द्वितीया (स्त्री), ऊढा (स्त्री), कलत्र (क्ली), पुरन्ध्री (स्त्री), कुटुम्बिनी (स्त्री)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कुटुम्बिनी,
स्त्री,
 (कुटुम्बः अतिशयेन अस्त्यस्याः ।अस्त्यर्थे इनिः । ततो ङीप् ।) कुटुम्बविशिष्टा ।पतिपुत्त्रदुहित्रादिमती प्रतिष्ठिता स्त्री । तत्प-र्य्यायः । पुरन्ध्री २ । इत्यमरः । २ । ६ । ६ ॥
पुरन्ध्रिः ३ । इति भरतः ॥
पुरन्ध्रिका ४ । इतिशब्दरत्नावली ॥
(यथा रघुवंशे । ८ । ८६ ।“अपशोकमनाः कुटुम्बिनीमनुगृह्णीष्व निवा-पदत्तिभिः” ॥
) क्षुद्रक्षुपविषेषः । तत्पर्य्यायः ।पयस्या २ क्षीरिणी ३ जलकामुका ४ वक्रशल्या५ दुराधर्षा ६ क्रूरकर्म्मा ७ सिरिण्टिका ८शीता ९ प्रहरकुटुवी १० शीतला ११ जलेरुहा१२ । अस्या गुणाः । मधुरत्वम् । ग्राहित्वम् ।कफपित्तव्रणरक्तदोषकण्डूनाशित्वम् । रसायत्वञ्च ।इति राजनिर्घण्टः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
कुटुम्बिनी कुटुम्बोऽस्त्यास्या इनि ङीप् । १ भार्य्यायां पापुत्रवत्यां २ स्त्रियां “शौचं तु च यावत् कुरुते भाजनेकुटम्बिनी” भा० व० २०५ अ० । कुटुम्बानां समूखला० इनि । ३ कुटुम्बसमूहे स्त्री । ४ क्षीरिण्यां क्षुराजनि० ।