| YouTube Channel

कीलः (kIlaH)

 
Apte
English
कीलः [kīlḥ], [कील्-घञ्]
A wedge, a pin
कीलोत्पाटीव वानरः
Pt.*
 1.21.
A lance
कीलैः सुनिचिताः कृताः
Mb.
 * 3.15.15.
A post, pillar.
A weapon
सकीलकवचाः सर्वे वासी- वृक्षादनान्विताः
Mb.
 * 5.155.8.
The elbow.
A blow with the elbow.
A flame, a lambent flame, halo
बाणवदनमुददीपि भिये जगतः सकीलमिव सूर्यमण्डलम्
Śi.*
 15.48.
A minute particle.
N.
 of Śiva.
A gnomon.
A position of the fœtus just before the time of delivery.
a gambler
किलो धूर्ते रथाक्षे च शङ्कौ ज्वालाम- हीध्रयोः Nm.
handle, brace
Suśr.
Comp.
 -प्रति- कीलकन्यायः This maxim is explained in the Mahābhāṣya in the passage कीलप्रतिकीलकवत् । तद्यथा कील आहन्य- मानः प्रतिकीलं निर्हन्ति Mbh. on
P.
 II.2.6.
Apte 1890
English
कीलः [कील्-घञ्] 1 A wedge, a pin
कीलोत्पाटीव वानरः Pt. 1. 21.
2 A lance.
3 A post, pillar.
4 A weapon.
5 The elbow.
6 A blow with the elbow.
7 A flame.
8 A minute particle.
9 N. of Śiva.
10 A gnomon.
11 A position of the fœtus just before the time of delivery.
Apte Hindi
Hindi
कीलः
पुं*
 - कील - घञ्
"फन्नी, खूँटी"
कीलः
पुं*
 - कील - घञ्
भालाः
कीलः
पुं*
 - कील - घञ्
"बल्ली, खम्भा"
कीलः
पुं*
 - कील - घञ्
"हथियार, कोहनी"
कीलः
पुं*
 - कील - घञ्
कोहनी का प्रहार
कीलः
पुं*
 - कील - घञ्
ज्वाला
कीलः
पुं*
 - कील - घञ्
परमाणु
कीलः
पुं*
 - कील - घञ्
शिव का नाम
कीलः
पुं*
 - कील+घञ्
जुआरी
कीलः
पुं*
 - कील+घञ्
"मूठ, दस्ता"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अर्गला, कीलः, द्वारबन्धनी, विष्कम्भम्, रोधिनी
noun
कील्यते अनेन इति।
"अर्गलया सह वृषभः धावति।"
Synonyms:
 कीलकः, कीलः
noun
किञ्चित् सूचिकामुखं वस्तु।
"रामेण प्राकारे कीलकाः संयोजिताः।"
Synonyms:
 कीलः
noun
साधनविशेषः, लोहादीनां सूच्या इव तीक्ष्णमुखः लघुस्तम्भः यः पादत्राणस्य दृढीकरणार्थे मुद्गरेण आहत्वा पादत्राणे रुध्यते।
"चर्मकारः कीलेन पादत्राणं दृढीकरोति।"
Synonyms:
 शूलः, शूलम्, शल्यम्, प्रासः, कुन्तः, कुन्ती, शलाका, कीलः, तोमरः
noun
शस्त्रविशेषः - यस्य दीर्घदण्डे सूच्याग्रवत् तीक्ष्णं पत्रम् अस्ति।
"प्राचीने काले युद्धे शूलः उपायुज्यत।"
Synonyms:
 कीलः, कीलकः
noun
पश्वादीनां बन्धनार्थे निखातः स्तम्भः।
"महिषी कीलं छित्त्वा अधावत।"
Synonyms:
 वारङ्गः, कीलः
noun
कस्यापि वस्तुनः धारणार्थे विनिर्मितः भागः।
"पात्रस्य वारङ्गः खण्डितः अतः तद्धारणे काठीन्यम् अनुभवामि।"
Synonyms:
 कीलः
noun
कर्णस्य नासिकायाः वा आभूषणम्।
"सीतायाः कर्णे कीलाभ्यां शोभेते।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कीलः, पुं
स्त्री,
 (कील्यते रुध्यतेऽसौ अनेनात्र बा ।कील बन्धे + कर्म्मणि करणेऽधिकरणे च यथायथंघञ् पुंसीति घोवा ।) अग्निशिक्षा । शङ्कुः ।इत्यमरः ३ । ३ । १९६ ॥
(यथा, महाभारते ।३ । १५ । १५ ।“परिखाश्चापि कौरव्य ! कीलैः सुनिचिताः कृताः” ॥
तथा च आर्य्यासप्तशती ३७४ ।“या लुप्तकीलभावं याता हृदि वहिरदृश्यापि” ॥
)स्तम्भः । लेशः । कफोणिः । इति मेदिनी ॥
कफो-णिनिर्घातः । इति विश्वः ॥
(मूढगर्भस्य प्रकारभेदः ।यथा ॥
“तत्र ऊर्द्ध्वबाहुशिरः पादौ यो योनि-मुखं निरुणद्धि कील इव स कीलः” ॥
इति सुश्रुते निदानस्थाने ८ अध्याये ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कील बन्धने”@} 2 कीलकः-लिका, कीलकः-लिका, चिकीलिषकः-षिका, चेकीलकः-लिका
कीलिता-त्री, कीलयिता-त्री, चिकीलिषिता-त्री, चेकीलिता-त्री
कीलन्-न्ती, कीलयन्-न्ती, चिकीलिषन्-न्ती
-- कीलिष्यन्-न्ती-ती, कीलयिष्यन्-न्ती-ती, चिकीलिषिष्यन्-न्ती-ती
-- कीलयमानः, कीलयिष्यमाणः, चेकील्यमानः, चेकीलिष्यमाणः
कील्-कीलौ-कीलः
-- -- -- 3 कीलितम्-तः, कीलितः-तम्, चिकीलिषितः, चेकीलितः-तवान्
4 5 कीलः, कीलः, चिकीलिषुः, चिकीलयिषुः, चेकीलः
कीलितव्यम्, कीलयितव्यम्, चिकीलिषितव्यम्, चेकीलितव्यम्
कीलनीयम्, कीलनीयम्, चिकीलिषणीयम्, चेकीलनीयम्
कील्यम्, कील्यम्, चिकीलिष्यम्, चेकील्यम्, ईषत्कीलः-दुष्कीलः-सुकीलः
-- -- कील्यमानः, कील्यमानः, चिकीलिष्यमाणः, चेकील्यमानः
6 कीलः, कीलः, चिकीलिषः, चेकीलः
कीलितुम्, कीलयितुम्, चिकीलिषितुम्, चेकीलितुम्
7 कीला, कीलना, चिकीलिषा, चिकीलयिषा, चेकीला
कीलनम्, कीलनम्, चिकीलिषणम्, चेकीलनम्
कीलित्वा, कीलयित्वा, चिकीलिषित्वा, चेकीलित्वा
विकील्य, सङ्कील्य, प्रचिकीलिष्य, प्रचेकील्य
कीलम् २, कीलित्वा २, कीलम् २, कीलयित्वा २, चिकीलिषम् २, चिकीलिषित्वा २, चेकीलम् २
चेकीलम् २
8 कीलकम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१९५)
02
=>
 (१-भ्वादिः-५२४। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[B। ‘उन्मीलनश्मीलनलीलया दृशोरुत्स्मीलितक्ष्मीलितविश्वविष्टपम्। पिच्छस्रजा पीलितनीलकुन्तलं शीलेन सङ्कीलितलोकमानसम्।।’ धा। का। १। ६७।]]
04
=>
 [पृष्ठम्०१९०+ २२]
05
=>
 [[१। ‘इगुपधाज्ञाप्रीकिरः कः’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कः।]]
06
=>
 [[२। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्।]]
07
=>
 [[३। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति अप्रत्ययः। कीला = पशुबन्धनी रज्जुर्यस्यां निबध्यते गौः।]]
08
=>
 [[४। ‘क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोः’ (द। उ। ३-५।) इति संज्ञायां क्वुन्।]]